Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu ngay trước ngày 1/7/2025 có bảy đơn vị cấp huyện: ba thành phố Vũng Tàu, Bà Rịa, Phú Mỹ và bốn huyện Châu Đức, Xuyên Mộc, Long Đất, Côn Đảo. Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh nhập cùng Bình Dương vào TP Hồ Chí Minh, lấy tên TP Hồ Chí Minh; cấp huyện bị bỏ trên cả nước, còn huyện Côn Đảo trở thành đặc khu Côn Đảo.
Người ở đây quen gọi gọn là "Vũng Tàu", dù tỉnh có cả vùng đất đỏ trồng tiêu, cả dải biển rừng phía đông và một quần đảo ngoài khơi. Bài này kể lại tỉnh đã hình thành thế nào từ những mảnh đất của Đồng Nai và của đặc khu cũ, liệt kê từng đơn vị cấp huyện ngay trước 7/2025 kèm tên cũ hơn, và chỉ cách đọc một địa chỉ ghi theo tỉnh cũ trên giấy tờ.
Từ Bà Rịa, Phước Tuy đến tỉnh của năm 1991
Đất Bà Rịa là một trong những vùng người Việt đến khai phá sớm ở Nam Bộ, từ khoảng thế kỷ 17, đi theo đường biển và đường bộ dọc chân núi Dinh vào. Thời Pháp thuộc có tỉnh Bà Rịa, còn mũi đất cuối bán đảo được người Pháp gọi là Cap Saint-Jacques, về sau quen gọi là Vũng Tàu, chữ "vũng" chỉ chỗ nước sâu, kín gió cho thuyền neo đậu. Có thời Vũng Tàu được tách ra làm một đơn vị riêng, có thời lại nhập về với Bà Rịa, tên gọi đổi qua lại nhiều lần.
Thời Việt Nam Cộng hòa, vùng đất liền mang tên tỉnh Phước Tuy, tỉnh lỵ đặt ở Phước Lễ, tức vùng trung tâm Bà Rịa sau này; Vũng Tàu là thị xã. Côn Đảo khi đó thuộc một đơn vị riêng ở ngoài khơi. Đến năm 1976, khi các tỉnh miền Nam được sắp lại, phần đất liền của Bà Rịa nhập vào tỉnh Đồng Nai, với ba huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc. Côn Đảo một thời gian ngắn thuộc tỉnh Hậu Giang.
Năm 1979 lập đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo, trực thuộc trung ương, gắn với việc khai thác dầu khí ngoài thềm lục địa. Đến ngày 12/8/1991, Quốc hội quyết định lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu từ ba huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc tách khỏi Đồng Nai cùng với đặc khu cũ. Đặc khu giải thể, chia thành thành phố Vũng Tàu và huyện Côn Đảo. Vì vậy người lớn tuổi ở Long Điền hay Xuyên Mộc vẫn có giấy tờ ghi "tỉnh Đồng Nai", còn người Vũng Tàu sinh khoảng thập niên 1980 có giấy khai sinh ghi "đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo".
Bảy đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đúng tên bảy đơn vị cấp huyện còn tồn tại ngay trước 1/7/2025, kèm những tên cũ hơn thường gặp trên giấy tờ. Từng đơn vị có bài riêng trong danh mục này.
| Đơn vị trước 7/2025 | Tên cũ hơn hay gặp | Ghi chú ngắn |
|---|---|---|
| Thành phố Vũng Tàu | Thị xã Vũng Tàu; đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo (1979–1991) | Bán đảo, cảng, dầu khí, du lịch biển; có xã đảo Long Sơn |
| Thành phố Bà Rịa | Thị xã Bà Rịa (1994–2012); một phần huyện Châu Thành | Nơi đặt cơ quan tỉnh từ đầu thập niên 2010 |
| Thành phố Phú Mỹ | Huyện Tân Thành (1994–2018), thị xã Phú Mỹ (2018–2024) | Cảng Cái Mép – Thị Vải, khu công nghiệp ven sông |
| Huyện Châu Đức | Một phần huyện Châu Thành trước 1994 | Đất đỏ bazan, tiêu, cà phê, cao su; huyện lỵ Ngãi Giao |
| Huyện Xuyên Mộc | Giữ tên từ trước năm 1991 | Rừng ven biển, Hồ Tràm, Bình Châu; huyện lỵ Phước Bửu |
| Huyện Long Đất | Huyện Long Đất cũ; huyện Long Điền và huyện Đất Đỏ (2003–2024) | Gộp lại đầu năm 2025; biển Long Hải, Phước Hải |
| Huyện Côn Đảo | Thuộc đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo (1979–1991) | Quần đảo ngoài khơi; nay là đặc khu Côn Đảo |
Huyện Châu Thành của Bà Rịa – Vũng Tàu, cái tên hay làm người tra cứu bối rối vì trùng với nhiều huyện Châu Thành ở miền Tây, đã không còn từ năm 1994: khi đó nó chia thành thị xã Bà Rịa, huyện Châu Đức và huyện Tân Thành. Một giấy tờ ghi "huyện Châu Thành, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu" vì thế là giấy tờ cấp trong ba năm đầu của tỉnh.
Những lần đổi tên, nhập tách trong ba mươi năm
Ba mươi bốn năm tồn tại, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu sửa bản đồ hành chính của mình nhiều lần, và mỗi lần đều để lại dấu vết trên giấy tờ. Đầu tiên là năm 1994, huyện Châu Thành chia ba như đã nói. Bà Rịa từ đó là thị xã, đến năm 2012 lên thành phố; khoảng cùng thời gian này cơ quan cấp tỉnh dời dần từ Vũng Tàu về Bà Rịa, nên trong một số văn bản, tỉnh lỵ ghi khác nhau tuỳ năm.
Năm 2003, huyện Long Đất chia thành hai huyện Long Điền và Đất Đỏ. Năm 2018, huyện Tân Thành lên thị xã và đổi tên thành Phú Mỹ, lấy tên thị trấn huyện lỵ. Lần sắp xếp đơn vị hành chính đầu năm 2025 có hai việc: thị xã Phú Mỹ lên thành phố, còn Long Điền và Đất Đỏ gộp lại, dùng lại đúng cái tên Long Đất đã bỏ hơn hai mươi năm. Huyện Long Đất mới chỉ tồn tại khoảng sáu tháng trước khi cả cấp huyện bị bỏ.
Song song, trong lòng các thành phố cũng có thay đổi nhỏ hơn: một số phường ở Vũng Tàu và Bà Rịa được gộp lại trước năm 2025 để đủ chuẩn quy mô. Những thay đổi cấp xã này không làm đổi tên huyện, nhưng giải thích vì sao cùng một căn nhà có thể mang hai tên phường khác nhau trên hai giấy tờ cấp cách nhau vài năm. Khi đối chiếu, nên ghi lại ngày cấp của từng giấy để biết nó thuộc lớp tên nào.
Ngày 1/7/2025: hai cuộc sắp xếp diễn ra cùng lúc
Ngày 1/7/2025 có hai việc độc lập xảy ra cùng một ngày, và người ta hay gộp chúng làm một. Việc thứ nhất ở cấp tỉnh: theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, cả nước còn 34 đơn vị cấp tỉnh; TP Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu hợp lại, giữ tên TP Hồ Chí Minh. Từ đó Bà Rịa – Vũng Tàu là một tỉnh cũ, không còn trên bản đồ hành chính.
Việc thứ hai ở dưới tỉnh: cấp huyện bị bỏ trên toàn quốc. Thành phố Vũng Tàu, thành phố Bà Rịa, huyện Xuyên Mộc… không còn bộ máy riêng; các phường, xã cũ được gom thành phường, xã lớn hơn, trực thuộc thẳng TP Hồ Chí Minh. Riêng huyện Côn Đảo thành đặc khu Côn Đảo. Như vậy, kể cả nếu tỉnh không nhập vào TP Hồ Chí Minh thì thành phố Vũng Tàu cũng đã không còn là một cấp hành chính.
Theo các bảng đối chiếu đã công bố, phần đất tỉnh cũ nay gồm 11 phường, 18 xã và một đặc khu. Các thị trấn quen thuộc như Long Hải, Ngãi Giao, Phước Hải nay mang danh xã vì đơn vị mới gom cả vùng nông thôn quanh đó. Chữ "xã" ở đây là tên loại đơn vị, không nói nơi ấy kém phát triển. Các bài từng huyện trong danh mục nêu tên đơn vị mới ở những chỗ đã đối chiếu chắc chắn.
Đọc một địa chỉ ghi theo tỉnh cũ
Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị; không ai bắt đổi chỉ vì địa giới thay đổi. Khi cần ghi địa chỉ mới, hoặc khi đọc giấy tờ cũ của người thân, có thể đi theo thứ tự sau:
- Xác định lớp thời gian. Giấy ghi "tỉnh Đồng Nai" cho vùng Bà Rịa là trước năm 1991; ghi "đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo" là 1979–1991; ghi "huyện Châu Thành, Bà Rịa – Vũng Tàu" là 1991–1994; ghi "huyện Tân Thành" là trước 2018.
- Tìm tên xã, phường cũ. Đây là mắt xích quan trọng nhất, vì đơn vị mới được dựng từ xã, phường cũ chứ không từ huyện. Hai xã cùng một huyện cũ có thể đi về hai xã mới khác nhau.
- Tra bảng đối chiếu. Bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của TP Hồ Chí Minh năm 2025 cho biết xã, phường cũ nào nhập vào đơn vị mới nào. Ủy ban xã, phường nơi cư trú có bản này.
- Ghi địa chỉ mới hai cấp. Số nhà, đường hoặc ấp, khu phố; rồi phường, xã hoặc đặc khu; rồi TP Hồ Chí Minh. Không còn chỗ cho tên huyện hay tên tỉnh cũ.
- Giữ tên cũ trong ngoặc khi cần. Với đối tác ở xa, ghi thêm "Vũng Tàu cũ" hay "Xuyên Mộc cũ" giúp người nhận hình dung, đặc biệt khi tên phường mới trùng tên một phường cũ ở nơi khác của thành phố.
Biển số xe mang ký hiệu của tỉnh cũ vẫn lưu hành bình thường. Những tên địa lý như Bãi Trước, Bãi Sau, núi Dinh, sông Thị Vải, Hồ Tràm không phụ thuộc đơn vị hành chính nên vẫn giữ nguyên.
Một tỉnh, ba vùng đất khác hẳn nhau
Dù nhỏ về diện tích so với nhiều tỉnh, Bà Rịa – Vũng Tàu gồm ba kiểu vùng đất có nếp sống khác nhau. Vùng thứ nhất là bán đảo Vũng Tàu và dải công nghiệp ven sông Thị Vải ở Phú Mỹ: dầu khí, cảng nước sâu, nhà máy điện, đạm, thép, du lịch cuối tuần của người Sài Gòn. Ở đây người nhập cư từ khắp nơi đến làm việc, nhịp sống theo ca kíp và theo mùa khách.
Vùng thứ hai là đất đỏ phía trong: Châu Đức, phía bắc Xuyên Mộc, một phần Bà Rịa và Phú Mỹ. Đây là đất vườn tiêu, cà phê, cao su, điều, cây ăn trái, với những làng lập sau năm 1954 và sau năm 1975, xen với cộng đồng người Chơ Ro bản địa. Vùng thứ ba là dải biển làng chài phía đông: Long Hải, Phước Tỉnh, Phước Hải, Lộc An, Hồ Tràm, Bình Châu, nơi nghề biển, nước mắm, cá khô có từ lâu đời.
Côn Đảo đứng riêng ngoài khơi, vừa là khu di tích nhà tù lớn, vừa là vườn quốc gia với rạn san hô và bãi rùa đẻ. Hiểu ba vùng này giúp đọc đúng các bài huyện: cùng là "Bà Rịa – Vũng Tàu cũ", nhưng người Ngãi Giao, người Long Hải và người Côn Sơn kể về quê mình bằng những chuyện rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bà Rịa – Vũng Tàu nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tỉnh nhập cùng Bình Dương vào TP Hồ Chí Minh, đơn vị mới giữ tên TP Hồ Chí Minh.
Trước 7/2025 tỉnh có những huyện nào?
Ngay trước 1/7/2025 tỉnh có bảy đơn vị cấp huyện: thành phố Vũng Tàu, thành phố Bà Rịa, thành phố Phú Mỹ, huyện Châu Đức, huyện Xuyên Mộc, huyện Long Đất và huyện Côn Đảo. Long Đất là huyện gộp lại từ Long Điền và Đất Đỏ đầu năm 2025.
Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu lập năm nào?
Tỉnh được lập ngày 12/8/1991, từ ba huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc tách khỏi tỉnh Đồng Nai cùng với đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo. Đặc khu giải thể thành thành phố Vũng Tàu và huyện Côn Đảo.
Phước Tuy là tỉnh nào bây giờ?
Phước Tuy là tên tỉnh thời Việt Nam Cộng hòa, gần trùng với phần đất liền của Bà Rịa – Vũng Tàu sau này, tỉnh lỵ ở Phước Lễ, vùng Bà Rịa. Nay phần đất ấy thuộc TP Hồ Chí Minh.
Giấy tờ ghi Bà Rịa – Vũng Tàu có phải đổi không?
Không phải đổi chỉ vì địa giới thay đổi. Căn cước, sổ đỏ, bằng cấp, giấy phép lái xe cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị; khi làm thủ tục khác thì cơ quan cập nhật địa chỉ theo đơn vị mới.
Côn Đảo bây giờ là huyện hay đặc khu?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Côn Đảo cũ trở thành đặc khu Côn Đảo trực thuộc TP Hồ Chí Minh. Đặc khu là đơn vị cùng cấp với xã, phường, không phải cấp huyện như trước.