Huyện Vũ Quang là đơn vị cấp huyện miền núi ở phía tây tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, được lập năm 2000 trên phần đất tách từ ba huyện Hương Khê, Đức Thọ và Hương Sơn. Huyện lỵ là thị trấn Vũ Quang. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Vũ Quang cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh không sáp nhập.
Tên Vũ Quang được thế giới biết tới năm 1992, khi các nhà khoa học công bố phát hiện loài sao la trong rừng ở đây. Người Việt biết tới tên này từ lâu hơn, qua căn cứ Vụ Quang của khởi nghĩa Hương Khê. Bài này đi qua hai lớp ấy, rồi kể về hồ Ngàn Trươi, cam, đời sống miền núi và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Lập huyện năm 2000 từ ba huyện
Trước năm 2000, vùng đất Vũ Quang nằm ở chỗ giáp ranh của ba huyện: Hương Khê ở phía nam, Đức Thọ ở phía bắc và Hương Sơn ở phía tây. Đây là vùng núi, rừng và thung lũng sông Ngàn Sâu, cách xa trung tâm của cả ba huyện, đi lại khó khăn.
Năm 2000, Chính phủ quyết định lập huyện Vũ Quang để đưa bộ máy hành chính đến gần dân hơn và tập trung quản lý vùng rừng lớn. Huyện mới gồm một số xã của ba huyện cũ, huyện lỵ đặt ở thị trấn Vũ Quang được lập sau đó.
Tên huyện lấy theo núi Vụ Quang, nơi đặt căn cứ khởi nghĩa Hương Khê. Chữ “Vụ” trong tài liệu cũ và chữ “Vũ” trong tên huyện là cách viết khác nhau của cùng một địa danh, người đọc tài liệu lịch sử nên biết để không nhầm.
Vũ Quang là huyện có ít xã so với các huyện khác của Hà Tĩnh. Trong đợt sắp xếp xã 2019–2021, một số xã nhỏ tiếp tục được gộp, khiến danh sách xã của huyện càng gọn.
Vườn quốc gia Vũ Quang và loài sao la
Vườn quốc gia Vũ Quang trải trên vùng núi phía tây của huyện và lan sang Hương Sơn, Hương Khê, giáp biên giới Lào. Rừng ở đây là rừng nhiệt đới thường xanh trên núi, còn khá nguyên vẹn so với nhiều vùng khác ở Bắc Trung Bộ.
Năm 1992, các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế công bố phát hiện sao la, một loài thú móng guốc lớn chưa từng được khoa học mô tả, từ những mẫu vật thu được ở vùng rừng Vũ Quang. Đây được coi là một trong những phát hiện động vật có vú lớn đáng chú ý nhất thế kỷ XX.
Sao la rất hiếm và khó gặp, đến nay gần như chưa có ai quan sát được nhiều trong tự nhiên. Loài này được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp. Rừng Vũ Quang vì thế có giá trị bảo tồn lớn, và mọi hoạt động săn bắt, đặt bẫy trong rừng đều bị cấm.
Ngoài sao la, vườn quốc gia còn là nơi sống của nhiều loài thú, chim, bò sát, lưỡng cư và thực vật quý. Khách muốn tham quan cần liên hệ ban quản lý vườn, đi theo tuyến được phép và có người dẫn đường.
Căn cứ Vụ Quang của khởi nghĩa Hương Khê
Từ năm 1885 đến năm 1896, Phan Đình Phùng lãnh đạo khởi nghĩa Hương Khê chống Pháp, chọn vùng núi Vụ Quang làm căn cứ chính. Địa hình hiểm trở, rừng rậm, có khe suối và đường mòn sang Lào giúp nghĩa quân xây dựng đồn lũy, cất giấu lương thực và vũ khí.
Nghĩa quân Hương Khê nổi tiếng với việc tự chế tạo súng theo mẫu súng của Pháp, do Cao Thắng phụ trách. Cuộc khởi nghĩa đã kéo dài hơn mười năm, là cuộc khởi nghĩa lớn nhất và lâu nhất trong phong trào Cần Vương.
Năm 1895, Phan Đình Phùng mất trong căn cứ. Sau đó lực lượng nghĩa quân tan rã dần. Tại Vũ Quang có các di tích, bia tưởng niệm liên quan đến căn cứ, là nơi học sinh trong vùng đến tìm hiểu lịch sử.
Nếu bạn đọc tài liệu cũ ghi căn cứ Vụ Quang “thuộc Hương Khê” hay “thuộc Đức Thọ”, đó là theo ranh giới trước năm 2000. Từ năm 2000 đến tháng sáu 2025, vùng này thuộc huyện Vũ Quang.
Hồ Ngàn Trươi và dòng Ngàn Sâu
Hồ Ngàn Trươi là công trình thủy lợi lớn xây dựng trên sông Ngàn Trươi, một nhánh của hệ thống sông Ngàn Sâu, ở vùng Vũ Quang. Hồ có nhiệm vụ cấp nước tưới cho nhiều huyện ở hạ du, cấp nước sinh hoạt và giảm lũ.
Để xây hồ, nhiều hộ dân trong vùng lòng hồ phải di dời đến khu tái định cư. Việc di dời làm thay đổi đời sống nhiều thôn, nhiều gia đình chuyển nghề, có nơi phải bắt đầu lại từ đầu trên đất mới.
Mặt hồ rộng giữa núi rừng tạo ra cảnh quan đẹp, nhất là vào sáng sớm có sương mù. Người dân quanh hồ đánh cá, nuôi cá lồng ở một số khu vực được phép.
Mùa mưa lũ, hồ có thể phải xả nước. Người dân hạ du nên chú ý thông báo của ban quản lý hồ và chính quyền địa phương, không ở lại vùng trũng ven sông khi có lệnh sơ tán.
Thị trấn Vũ Quang, cam và kinh tế vườn đồi
Thị trấn Vũ Quang là huyện lỵ, nằm trong thung lũng giữa núi, nhỏ và yên tĩnh. Thị trấn có chợ, trường học, cơ quan huyện cũ. Nhịp sống chậm, đúng kiểu thị trấn miền núi.
Vũ Quang nổi tiếng với cam, trong đó có những giống cam được trồng nhiều ở các xã vùng đồi. Cam chín vào cuối năm, được bán ra Vinh, Hà Nội và các tỉnh khác. Nhiều hộ làm giàu từ cam, nhưng cũng có những năm giá xuống, cam sâu bệnh, người trồng thua lỗ.
Ngoài cam, người dân trồng bưởi, chè, keo, chăn nuôi bò, dê, gà. Kinh tế vườn đồi là mô hình phổ biến. Một số hộ làm du lịch nhỏ, cho khách tham quan vườn cam, đi suối.
Người mua cam Vũ Quang ở xa nên mua qua người quen hoặc nơi bán rõ nguồn, vì trên thị trường có nhiều loại cam mang tên vùng khác nhau. Mùa cam chính là thời điểm tốt để về thăm Vũ Quang.
Đi lại và đời sống miền núi
Tuyến đường sắt Bắc Nam chạy qua vùng thung lũng Ngàn Sâu, đi qua địa bàn Vũ Quang trên đoạn từ Đức Thọ vào Hương Khê. Đường bộ nối Vũ Quang với Đức Thọ, Hương Khê và quốc lộ 8. Đường Hồ Chí Minh đi gần địa bàn huyện.
Từ thị trấn ra thành phố Hà Tĩnh hoặc lên Vinh mất một quãng đường khá dài, qua các đoạn đường núi. Người dân thường đi xe khách hoặc xe máy. Mùa mưa, một số tuyến đường xã bị ngập, sạt lở.
Dân cư Vũ Quang chủ yếu là người Kinh từ các vùng đồng bằng lên lập nghiệp qua nhiều thế hệ. Làng mạc thưa, nhà cách nhau bằng vườn đồi. Như nhiều huyện khác, Vũ Quang có nhiều người trẻ đi làm xa.
Món ăn ở Vũ Quang có cá suối, rau rừng, măng, gà đồi, cùng các món chung của Hà Tĩnh. Chè xanh nấu đặc mời khách, và mùa cam thì nhà nào cũng có đĩa cam trên bàn.
Người lập nghiệp và những làng mới giữa rừng
Nhiều làng ở Vũ Quang hình thành từ các đợt người dân đồng bằng Hà Tĩnh lên khai hoang, lập nghiệp trong thế kỷ XX, nhất là sau năm 1954 và sau năm 1975. Họ mang theo phong tục, giọng nói, cách làm ăn của làng gốc ở Đức Thọ, Can Lộc, Thạch Hà, rồi thích nghi với đất đồi, rừng núi.
Đời sống những năm đầu rất vất vả: đường đất, nhà tranh, thiếu nước, thiếu trường, sốt rét rừng. Người già ở Vũ Quang hay kể chuyện đi bộ cả ngày ra chợ huyện cũ, gùi hàng qua đèo. Nhờ công sức nhiều thế hệ, các làng dần có đường, điện, trường, trạm y tế.
Vì gốc gác từ nhiều nơi, các dòng họ ở Vũ Quang thường giữ liên hệ với nhà thờ họ ở quê gốc dưới đồng bằng. Dịp giỗ tổ, con cháu từ Vũ Quang về quê cũ, và ngược lại. Ai tìm hiểu gốc gác một gia đình Vũ Quang thường phải lần về các huyện khác.
Ngày nay, thế hệ trẻ sinh ra ở Vũ Quang coi nơi này là quê. Nhưng nếp quê gốc vẫn còn trong ẩm thực, phong tục cưới hỏi, ma chay và trong giọng nói pha trộn của nhiều vùng.
Giữ rừng: sinh kế và luật lệ
Vì có vườn quốc gia, rất nhiều diện tích đất của Vũ Quang là rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, người dân không được tự ý khai thác. Đổi lại, nhiều hộ nhận khoán bảo vệ rừng, tham gia tuần tra, được hưởng tiền khoán và các chương trình hỗ trợ.
Chuyện giữ rừng ở đây không chỉ là luật lệ mà gắn trực tiếp với sinh kế: rừng giữ nước cho hồ Ngàn Trươi, cho ruộng vườn hạ du, giữ đất khỏi sạt lở. Người dân thấy rõ điều đó qua các mùa lũ, nên ý thức giữ rừng ở nhiều thôn khá cao.
Tuy vậy, áp lực từ săn bắt, khai thác gỗ trái phép vẫn còn, nhất là ở vùng giáp ranh. Lực lượng kiểm lâm, biên phòng và người dân phối hợp tuần tra thường xuyên. Bẫy thú là mối đe dọa lớn với các loài hiếm như sao la.
Khách đến Vũ Quang nên tôn trọng quy định của ban quản lý vườn: không mua bán động vật hoang dã, không mang lâm sản quý ra khỏi rừng, không tự ý vào vùng lõi. Đó là cách đơn giản nhất để góp phần giữ những gì Vũ Quang đang có.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Vũ Quang cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Vũ Quang không còn là đơn vị hành chính; thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã và trên cổng thông tin của tỉnh.
Giấy tờ cấp trước năm 2000 ở vùng này ghi huyện Hương Khê, Đức Thọ hoặc Hương Sơn tùy xã; từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Từ năm 2000 đến tháng sáu 2025 ghi huyện Vũ Quang. Tất cả vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp.
Gửi hàng về Vũ Quang, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là thị trấn Vũ Quang, huyện Vũ Quang” hoặc tên xã cũ tương ứng. Người bán cam thường gửi qua xe khách, ghi rõ tên cũ giúp tránh nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Vũ Quang nay thuộc tỉnh nào?
Vũ Quang vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
Huyện Vũ Quang được lập năm nào?
Huyện Vũ Quang được lập năm 2000 trên phần đất tách từ ba huyện Hương Khê, Đức Thọ và Hương Sơn. Trong mười hai đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025, chỉ có thị xã Kỳ Anh (2015) lập muộn hơn Vũ Quang.
Sao la được phát hiện ở đâu?
Sao la được các nhà khoa học công bố phát hiện năm 1992 từ mẫu vật thu được ở vùng rừng Vũ Quang, nay là Vườn quốc gia Vũ Quang. Loài này rất hiếm, được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp.
Vụ Quang và Vũ Quang có phải một nơi?
Đúng. Vụ Quang là cách viết trong nhiều tài liệu lịch sử về căn cứ khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng; Vũ Quang là tên huyện lập năm 2000, lấy theo cùng địa danh núi rừng đó.
Hồ Ngàn Trươi dùng để làm gì?
Hồ Ngàn Trươi là công trình thủy lợi ở vùng Vũ Quang, cấp nước tưới cho nhiều huyện hạ du, cấp nước sinh hoạt và góp phần giảm lũ. Để xây hồ, nhiều hộ dân vùng lòng hồ đã phải tái định cư.
Mùa nào nên về Vũ Quang?
Cuối năm là mùa cam chín, thời tiết mát, phù hợp thăm vườn. Mùa mưa bão từ khoảng tháng chín đến tháng mười một đường núi dễ sạt lở; mùa hè gió tây nam rất nóng, đi rừng mệt hơn.