Huyện Vĩnh Lộc là huyện đồng bằng – trung du ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, nằm bên sông Mã, nơi sông Bưởi đổ vào, giáp Thạch Thành, Cẩm Thủy, Yên Định, Hà Trung. Huyện lỵ là thị trấn Vĩnh Lộc. Trên đất Vĩnh Lộc có Thành nhà Hồ, di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận năm 2011. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Vĩnh Lộc cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Vĩnh Lộc là huyện nhỏ nhưng đậm đặc di tích: kinh thành nhà Hồ, đàn tế Nam Giao, phủ Trịnh, động Hồ Công. Bài này kể về tên gọi, những di tích ấy, đặc sản chè lam, đời sống làng quê và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Phủ Quảng Hóa và tên Vĩnh Lộc
Thời Nguyễn, vùng Vĩnh Lộc là trung tâm của phủ Quảng Hóa, gồm cả Thạch Thành, Cẩm Thủy. Phủ lỵ đặt ở vùng này, nên người địa phương quen gọi là Phủ Quảng. Tên ấy còn sống trong tên đặc sản chè lam Phủ Quảng.
Sau năm 1945, Vĩnh Lộc là một huyện của tỉnh Thanh Hóa. Huyện nhỏ về diện tích nhưng nằm ở vị trí quan trọng: nơi sông Bưởi gặp sông Mã, nơi đồng bằng chạm vào vùng núi phía tây.
Phần lớn xã cũ của Vĩnh Lộc có tên bắt đầu bằng chữ Vĩnh: Vĩnh Long, Vĩnh Tiến, Vĩnh Hùng, Vĩnh Thành, Vĩnh Yên, Vĩnh Ninh và nhiều tên khác. Nhìn chữ đầu là biết địa chỉ thuộc Vĩnh Lộc.
Quốc lộ 217 đi qua Vĩnh Lộc, nối đồng bằng với miền núi phía tây. Thị trấn Vĩnh Lộc nằm trên tuyến này, có chợ, bệnh viện, trường học.
Trong các đợt sắp xếp 2019–2025, một số xã nhỏ được gộp lại. Tên xã mới vẫn giữ chữ Vĩnh ở nhiều nơi.
Thành nhà Hồ: kinh đô bằng đá
Thành nhà Hồ, còn gọi là thành Tây Đô, được Hồ Quý Ly cho xây năm 1397, khi ông còn là quan đại thần thời Trần, trước khi lập nhà Hồ năm 1400. Thành được xây chủ yếu bằng những khối đá vôi lớn đẽo vuông, xếp chồng lên nhau, nhiều khối nặng hàng chục tấn.
Thành có bốn cổng theo bốn hướng, cổng nam là cổng chính, với các vòm cuốn bằng đá. Bên trong thành từng có cung điện, nhưng nay chủ yếu chỉ còn tường thành, cổng và các dấu tích khảo cổ.
Năm 2011, UNESCO công nhận Thành nhà Hồ là di sản văn hóa thế giới, ghi nhận giá trị của một kinh thành bằng đá độc đáo ở Đông Nam Á, thể hiện kỹ thuật xây dựng và tư tưởng cải cách của thời Hồ.
Khách đến Thành nhà Hồ nên đi quanh tường thành, xem cổng nam và các cổng khác, ghé khu trưng bày hiện vật. Nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, vì khu thành rộng, ít bóng mát.
Nhà Hồ tồn tại ngắn, từ năm 1400 đến 1407, khi quân Minh xâm lược. Dù vậy, những cải cách của Hồ Quý Ly và tòa thành đá vẫn được nhắc đến như dấu ấn đặc biệt trong lịch sử.
Ngoài vòng tường đá còn có La thành đắp bằng đất bao quanh một vùng rộng hơn nhiều, có đoạn dựa vào núi, có đoạn dựa vào sông Mã và sông Bưởi. Dấu tích La thành nay còn từng quãng giữa ruộng và làng, người dân quen gọi là thành đất, ít khách để ý.
Đàn Nam Giao, phủ Trịnh và động Hồ Công
Đàn tế Nam Giao của nhà Hồ nằm ở phía nam Thành nhà Hồ, dưới chân núi Đốn Sơn. Đây là nơi vua tế trời đất, được khai quật và nằm trong khu di sản. Nền đàn nhiều tầng, cho thấy quy mô lễ tế thời đó.
Phủ Trịnh ở vùng Vĩnh Hùng là nơi gắn với dòng họ Trịnh, dòng chúa nắm quyền ở Đàng Ngoài thời Lê trung hưng. Quê gốc họ Trịnh ở vùng Sóc Sơn, Vĩnh Lộc. Khu phủ có đền thờ, các công trình kiến trúc, được trùng tu dần.
Động Hồ Công nằm trong núi Xuân Đài, gắn với truyền thuyết về ông Hồ Công tu tiên. Trong động có nhiều nhũ đá, trên vách có thơ khắc của các vua chúa, danh nhân thời trước.
Ba di tích cùng với Thành nhà Hồ nằm gần nhau, có thể tham quan trong một ngày. Người muốn hiểu sâu nên đọc trước về thời Hồ, thời Lê – Trịnh để thấy rõ ý nghĩa của từng nơi.
Ngoài ra, Vĩnh Lộc còn có nhiều đình, chùa, đền thờ ở các làng, nhiều công trình có tuổi trăm năm, được người dân giữ gìn.
Chúa Trịnh đầu tiên là Trịnh Kiểm, người làng Sóc Sơn, nay thuộc vùng Vĩnh Hùng. Từ ông, dòng họ Trịnh nắm quyền ở Đàng Ngoài hơn hai trăm năm dưới danh nghĩa phù Lê. Vì thế, Vĩnh Lộc là nơi hiếm có: trong phạm vi một huyện nhỏ có dấu tích của cả nhà Hồ lẫn họ Trịnh.
Sông Mã, sông Bưởi và đồng lúa
Sông Mã chảy qua Vĩnh Lộc theo hướng tây – đông, sau khi ra khỏi vùng núi Cẩm Thủy. Sông Bưởi từ phía bắc đổ vào sông Mã ở địa phận Vĩnh Lộc. Vùng hợp lưu có bãi bồi rộng, đất phù sa màu mỡ.
Đồng bằng Vĩnh Lộc trồng lúa hai vụ, ngô, đậu, rau màu. Bãi bồi ven sông trồng ngô, mía, dâu. Làng xóm nằm dọc đê và trên các gò đất cao.
Mùa lũ, sông Mã và sông Bưởi cùng dâng, Vĩnh Lộc là vùng hay bị ngập. Hệ thống đê được gia cố, nhưng những năm lũ lớn vẫn gây thiệt hại.
Từ bờ sông Mã ở Vĩnh Lộc nhìn sang bên kia là vùng Yên Định. Bến đò, cầu nối hai bờ là đường đi lại quen thuộc của người dân.
Chỗ sông Bưởi gặp sông Mã được người địa phương gọi là ngã ba Bông. Từ đây, sông Mã rộng ra, chảy qua vùng đồng bằng về phía đông. Thuyền buôn xưa từ miền núi xuôi sông Bưởi, sông Mã đều qua ngã ba này, nên các làng ven sông Vĩnh Lộc từng có bến buôn tre nứa, gỗ, lâm sản.
Ngày nay, cầu Kiểu trên quốc lộ 45 nối Vĩnh Lộc với Yên Định qua sông Mã, thay cho bến đò cũ. Người đi từ Thành nhà Hồ sang Yên Định, Thọ Xuân thường qua cầu này.
Chè lam Phủ Quảng và món quê
Chè lam Phủ Quảng là đặc sản nổi tiếng của Vĩnh Lộc. Chè lam làm từ bột gạo nếp rang, mật mía, gừng, lạc, nén thành bánh, cắt miếng. Bánh có vị ngọt, thơm gừng, dẻo, thường ăn với nước chè xanh.
Nghề làm chè lam được truyền trong các gia đình ở vùng Phủ Quảng. Mỗi nhà có bí quyết riêng về độ rang gạo, lượng mật, lượng gừng. Chè lam ngon phải dẻo mà không dính, ngọt mà không gắt.
Chè lam là quà quê người Vĩnh Lộc mang đi biếu. Khách đến thăm Thành nhà Hồ thường mua chè lam ở các cửa hàng gần di tích.
Ngoài chè lam, Vĩnh Lộc có bánh gai, bánh đa, các món từ cá sông Mã, rau màu. Chợ phiên ở thị trấn và các xã bán đủ đặc sản.
Chè lam thường làm nhiều vào dịp cuối năm, khi nhà nhà chuẩn bị quà Tết và đồ cúng. Bánh để được lâu ở nơi khô ráo, nhưng ngon nhất là trong vài ngày đầu, khi vỏ còn dẻo, gừng còn thơm. Người mua làm quà đi xa nên chọn bánh làm mới, gói kín.
Hồ Quý Ly và việc dời đô về Tây Đô
Năm 1397, khi còn là quan đại thần nắm quyền dưới triều Trần, Hồ Quý Ly cho xây thành ở An Tôn, vùng Vĩnh Lộc ngày nay, rồi buộc vua Trần dời đô từ Thăng Long vào đây. Thành mới được gọi là Tây Đô, còn Thăng Long thành Đông Đô. Chọn đất này là chọn nơi có núi che, sông bao, xa biển, khó bị đánh úp.
Sử chép tòa thành được dựng xong trong thời gian ngắn, chỉ vài tháng cho phần chính, với sức của rất nhiều dân phu. Những khối đá lớn được khai thác từ núi đá vôi gần đó, đẽo vuông, chuyển đến và xếp khít không cần vữa. Đến nay các nhà nghiên cứu vẫn bàn về cách người xưa vận chuyển và nâng những khối đá ấy.
Năm 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi, đặt quốc hiệu Đại Ngu, tiến hành nhiều cải cách về tiền tệ, ruộng đất, thi cử. Năm 1407, quân Minh sang xâm lược, nhà Hồ thất bại, cha con Hồ Quý Ly bị bắt. Tây Đô từ đó thôi là kinh đô, nhưng tường đá vẫn đứng đến hôm nay.
Người Vĩnh Lộc gọi thành bằng nhiều tên: thành nhà Hồ, thành Tây Đô, thành Tây Giai, hay giản dị là thành đá. Các làng quanh thành sống chung với di tích qua nhiều thế hệ, có làng nằm ngay trong lòng thành cũ, ruộng lúa trải giữa các cổng.
Vĩnh Lộc từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Lộc thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, mỗi xã gồm vài xã Vĩnh… cũ. Thị trấn Vĩnh Lộc, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Vĩnh… cũ, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Thành nhà Hồ vẫn là di sản thế giới, có ban quản lý riêng. Việc bỏ cấp huyện không ảnh hưởng đến công tác bảo tồn, đón khách.
Phủ Trịnh, động Hồ Công, đàn Nam Giao vẫn giữ tên di tích. Người đến thăm vẫn tìm theo các tên này.
Người sống trong vùng lõi và vùng đệm di sản Thành nhà Hồ cần lưu ý: việc xây dựng, sửa nhà, chuyển đổi đất ở đây vẫn phải tuân theo quy định bảo vệ di sản, dù đơn vị hành chính đã đổi. Khi làm hồ sơ, nên hỏi ban quản lý di sản bên cạnh ủy ban xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Thành nhà Hồ ở đâu?
Thành nhà Hồ ở huyện Vĩnh Lộc cũ, tỉnh Thanh Hóa, do Hồ Quý Ly cho xây năm 1397 bằng đá vôi khối lớn. Năm 2011, UNESCO công nhận đây là di sản văn hóa thế giới.
Vĩnh Lộc nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Vĩnh Lộc cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Phủ Trịnh là gì?
Phủ Trịnh ở vùng Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc cũ, gắn với dòng họ Trịnh, dòng chúa nắm quyền ở Đàng Ngoài thời Lê trung hưng. Quê gốc họ Trịnh ở vùng Sóc Sơn, Vĩnh Lộc.
Chè lam Phủ Quảng làm từ gì?
Chè lam Phủ Quảng làm từ bột gạo nếp rang, mật mía, gừng, lạc, nén thành bánh rồi cắt miếng. Bánh ngọt, thơm gừng, dẻo, thường ăn với nước chè xanh.
Động Hồ Công ở đâu?
Động Hồ Công nằm trong núi Xuân Đài, huyện Vĩnh Lộc cũ, gắn với truyền thuyết ông Hồ Công tu tiên. Trong động có nhũ đá và thơ khắc của vua chúa, danh nhân thời trước.
Nhà Hồ tồn tại bao lâu?
Nhà Hồ tồn tại từ năm 1400 đến 1407, khi quân Minh xâm lược. Dù ngắn, nhà Hồ để lại tòa thành đá ở Vĩnh Lộc và những cải cách của Hồ Quý Ly được sử sách nhắc đến.