Vĩnh Bảo là huyện cực nam của Hải Phòng cũ, nằm giữa sông Thái Bình và sông Hóa, giáp vùng Thái Bình cũ; huyện lỵ là thị trấn Vĩnh Bảo. Đây là quê hương của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhà văn hóa lớn thế kỷ 16, và là nơi có nghề múa rối nước Nhân Hòa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; vùng Vĩnh Bảo cũ nay thuộc các xã của thành phố Hải Phòng mới.
Trong sử sách, vùng đất này từng mang tên huyện Vĩnh Lại; quê Nguyễn Bỉnh Khiêm thường được ghi là làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại. Bài viết giới thiệu vị trí, lịch sử tên gọi, đền thờ Trạng Trình, nghệ thuật rối nước, sản vật và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Vị trí: góc cực nam của Hải Phòng cũ
Vĩnh Bảo nằm ở góc tây nam của thành phố Hải Phòng cũ. Phía bắc và đông bắc là sông Thái Bình, bên kia là Tiên Lãng cũ; phía tây giáp vùng Hải Dương cũ; phía nam là sông Hóa, bên kia là vùng Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Đây là huyện xa trung tâm thành phố nhất trong đất liền.
Địa hình Vĩnh Bảo là đồng bằng phù sa thấp, ruộng lúa nối tiếp, xen kẽ ao hồ và các dòng sông nhỏ. Hệ thống đê sông Thái Bình và sông Hóa bảo vệ đồng ruộng khỏi lũ. Quốc lộ 10 chạy qua huyện, nối Hải Phòng với vùng Thái Bình cũ qua cầu bắc trên sông Hóa.
Vì nằm ở ranh giới giữa Hải Phòng và Thái Bình cũ, người Vĩnh Bảo có quan hệ họ hàng, buôn bán rất gần với bên kia sông Hóa. Chợ ở vùng giáp ranh thường có người hai bên qua lại, từ trước khi có sáp nhập 2025.
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và quê hương Trung Am
Người làng Trung Am. Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491 ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, nay thuộc vùng Vĩnh Bảo cũ. Ông đỗ trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc, làm quan một thời gian rồi xin về quê dạy học. Ông mất năm 1585.
Nhà giáo, nhà thơ. Về quê, ông lập am Bạch Vân, mở trường dạy học, học trò đông, nhiều người thành danh. Ông để lại nhiều thơ chữ Hán và chữ Nôm, được coi là một trong những tác giả lớn của văn học trung đại Việt Nam.
Tên Trạng Trình. Ông được phong tước Trình Quốc công, nên dân gian gọi là Trạng Trình. Quanh tên ông có nhiều giai thoại, truyền thuyết về tài tiên đoán; cần phân biệt giai thoại dân gian với tư liệu lịch sử khi tìm hiểu.
Đền thờ ở Lý Học. Khu di tích đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm ở vùng Lý Học cũ, nơi có làng Trung Am, là di tích quốc gia quan trọng của Hải Phòng. Khu di tích có đền thờ, am Bạch Vân phục dựng, nhà trưng bày, thu hút học sinh, người dân đến dâng hương, tìm hiểu.
Múa rối nước Nhân Hòa
Vĩnh Bảo là một trong những nơi giữ được nghề múa rối nước truyền thống của đồng bằng Bắc Bộ, tiêu biểu là phường rối nước ở làng Nhân Hòa. Con rối được tạc bằng gỗ, sơn màu, điều khiển bằng sào và dây dưới mặt nước, người diễn đứng sau tấm mành, ngâm mình trong nước.
Các tích trò quen thuộc gồm cày cấy, câu ếch, đánh cá, rước kiệu, múa rồng, cảnh sinh hoạt làng quê. Tiếng trống, tiếng sáo và lời ca dân gian đi kèm tạo không khí rộn ràng. Phường rối Nhân Hòa đã đi biểu diễn nhiều nơi trong nước và nước ngoài, góp phần giới thiệu nghệ thuật dân gian Việt.
Nếu muốn xem rối nước ở làng, nên hỏi trước lịch biểu diễn vì phường rối không diễn hằng ngày, thường diễn vào dịp lễ hội, Tết hoặc theo đặt hàng của đoàn khách. Xem ở thủy đình làng mang lại cảm giác rất khác so với xem trong nhà hát thành phố.
Sản vật và nghề của Vĩnh Bảo
Vĩnh Bảo là vùng nông nghiệp, sản vật gắn với đồng ruộng và đất bãi:
- Thuốc lào Vĩnh Bảo: nổi tiếng từ lâu, trồng trên đất bãi, chế biến công phu; là sản vật văn hóa nhưng có hại cho sức khỏe, không khuyến khích dùng.
- Lúa gạo: đồng lúa rộng, một số vùng trồng lúa chất lượng cao.
- Rau màu, dưa, hành tỏi: trồng vụ đông trên đất ruộng và đất bãi ven sông.
- Chăn nuôi: lợn, gà, vịt, cá ao, cung cấp cho chợ trong vùng và nội thành.
- Nghề mộc, tạc tượng: gắn với nghề làm rối nước và đồ thờ ở một số làng.
Thuốc lào Vĩnh Bảo từng là hàng hóa đi khắp miền Bắc, gắn với hình ảnh chiếc điếu cày trong đời sống làng quê xưa. Ngày nay nhu cầu giảm, diện tích trồng thu hẹp, nhiều hộ chuyển sang cây trồng khác.
Như nhiều vùng nông thôn khác, người trẻ Vĩnh Bảo nhiều người đi làm ở khu công nghiệp, nội thành hoặc nước ngoài. Đồng ruộng phần lớn do người trung niên, cao tuổi canh tác.
Đình chùa, lễ hội và nếp làng
Vĩnh Bảo có mật độ di tích dày: hầu như làng nào cũng có đình, chùa, nhiều nơi có từ đường dòng họ lớn. Bên cạnh khu đền Trạng Trình, nhiều đình làng có kiến trúc gỗ cổ, mảng chạm đẹp, được xếp hạng di tích. Lễ hội làng chủ yếu vào mùa xuân, có rước, tế, hát chèo, đấu vật, có nơi diễn rối nước.
Truyền thống hiếu học được người Vĩnh Bảo nhắc nhiều, như một sự tiếp nối từ quê hương Trạng Trình. Nhiều làng có văn chỉ, bia ghi danh người đỗ đạt, quỹ khuyến học của dòng họ. Ngày khai giảng, lễ tuyên dương học sinh giỏi ở thôn xã được tổ chức trang trọng.
Nếp làng còn rõ trong việc hiếu hỉ, giỗ họ, phân công việc làng. Người quê Vĩnh Bảo đi xa thường về vào dịp Tết, lễ hội đền Trạng Trình hoặc giỗ họ. Đây cũng là những dịp tốt để người ngoài đến tìm hiểu văn hóa vùng.
Đi Vĩnh Bảo và kết hợp tham quan
Từ nội thành Hải Phòng đi Vĩnh Bảo theo quốc lộ 10 hoặc các tuyến tỉnh lộ hướng tây nam, phải qua các cầu lớn trên sông Văn Úc và sông Thái Bình. Quãng đường khá xa so với các huyện khác, nên đi buổi sáng sớm để kịp thăm nhiều điểm. Từ vùng Thái Bình cũ sang thì chỉ cần qua sông Hóa.
Một chuyến đi trong ngày có thể gồm: thăm khu đền Trạng Trình, ghé làng Nhân Hòa tìm hiểu rối nước, đi qua đồng lúa và đê sông Hóa. Nếu kết hợp Tiên Lãng, có thể thêm suối khoáng nóng. Dịch vụ ăn uống ở thị trấn và dọc quốc lộ, chủ yếu là cơm quê, bún, bánh đa.
Người muốn đi theo chủ đề văn hóa có thể nối ba điểm của thế kỷ 16 trên đất Hải Phòng cũ: quê nhà Mạc ở Kiến Thụy, đền Trạng Trình ở Vĩnh Bảo và các di tích liên quan ở vùng lân cận. Nguyễn Bỉnh Khiêm từng đỗ đạt và làm quan dưới triều Mạc, nên hai vùng đất có sợi dây lịch sử chung.
Đường trong làng hẹp, có đoạn đường đê cao, nên đi chậm và chú ý xe tải, xe nông nghiệp. Mùa mưa lớn, kiểm tra thời tiết, tránh đi đường đê khi có cảnh báo.
Vĩnh Bảo cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Vĩnh Bảo không còn là đơn vị hành chính. Vùng đất này thuộc thành phố Hải Phòng mới, hợp nhất từ Hải Phòng và Hải Dương cũ, và được chia thành một số xã mới. Tên đơn vị cụ thể cho từng thôn nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú.
Khi ghi địa chỉ, bỏ "huyện Vĩnh Bảo", chỉ còn thôn, xã mới, thành phố Hải Phòng. Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Bên kia sông Hóa, vùng Thái Bình cũ nay thuộc tỉnh Hưng Yên, nên ranh giới hai bên nay là ranh giới giữa thành phố Hải Phòng và tỉnh Hưng Yên.
Người Vĩnh Bảo làm thủ tục hành chính nay đến bộ phận một cửa của xã mới hoặc dùng cổng dịch vụ công. Hồ sơ dở dang từ trước tháng 7/2025 đã được chuyển giao theo quy định; nếu chưa rõ, mang theo giấy hẹn cũ để hỏi.
Tên Vĩnh Bảo vẫn sống trong đời sống, trong tên thuốc lào, tên trường, tên đường và trong cách người dân giới thiệu quê mình. Với quê hương Trạng Trình, cái tên ấy còn gắn với cả một truyền thống văn hóa, khó mà mất đi chỉ vì thay đổi hành chính.
Giai thoại, sấm truyền và cách đọc đúng về Trạng Trình
Quanh Nguyễn Bỉnh Khiêm có rất nhiều giai thoại, trong đó nổi tiếng là những câu "sấm" được cho là lời tiên đoán của ông về vận nước. Nhiều câu được lưu truyền qua nhiều đời, được thêm thắt, gán ghép, khó xác định đâu là lời của ông. Giới nghiên cứu khuyên nên phân biệt rõ phần giai thoại dân gian với tác phẩm thơ văn đáng tin cậy.
Giá trị thật sự của Nguyễn Bỉnh Khiêm nằm ở thơ văn và tư tưởng: tinh thần nhàn, sống thanh bạch, coi nhẹ danh lợi, đề cao đạo đức; ở sự nghiệp dạy học với nhiều học trò nổi tiếng; và ở vai trò cố vấn được nhiều thế lực đương thời tìm đến. Thơ của ông vẫn được đưa vào chương trình học phổ thông.
Khi đến đền thờ Trạng Trình, bạn có thể dành thời gian đọc các tư liệu trưng bày về cuộc đời, tác phẩm của ông. Đó là cách tiếp cận đúng với một nhà văn hóa lớn, hơn là chỉ tìm hiểu các câu chuyện tiên đoán.
Câu hỏi thường gặp
Quê Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm ở đâu?
Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại xưa, nay thuộc vùng Vĩnh Bảo cũ của Hải Phòng. Khu di tích đền thờ Trạng Trình ở vùng Lý Học cũ là nơi tưởng niệm ông, có đền thờ, am Bạch Vân phục dựng và nhà trưng bày.
Vĩnh Bảo trước đây có tên là gì?
Trong sử sách thời Lê, Mạc, vùng đất này được ghi là huyện Vĩnh Lại. Về sau qua các lần đổi tên, huyện mang tên Vĩnh Bảo. Vì thế các tư liệu về Nguyễn Bỉnh Khiêm thường ghi ông người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại.
Xem rối nước Nhân Hòa ở đâu?
Phường rối nước Nhân Hòa ở làng Nhân Hòa thuộc Vĩnh Bảo cũ. Phường không diễn hằng ngày, thường diễn vào dịp lễ hội, Tết hoặc theo đặt lịch của đoàn khách. Nên liên hệ trước qua chính quyền địa phương hoặc người trong phường để biết lịch.
Vĩnh Bảo giáp với tỉnh nào sau sáp nhập?
Phía nam Vĩnh Bảo cũ là sông Hóa, bên kia là vùng Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Phía tây giáp vùng Hải Dương cũ, nay cùng thuộc thành phố Hải Phòng. Vì vậy ranh giới tỉnh của vùng này nay chủ yếu là với Hưng Yên.
Huyện lỵ Vĩnh Bảo ở đâu?
Huyện lỵ đặt ở thị trấn Vĩnh Bảo, nơi có chợ, trường học, bệnh viện và cơ quan huyện. Sau 7/2025, thị trấn được sắp xếp vào xã mới của thành phố Hải Phòng. Tên đơn vị cụ thể nên tra theo danh sách chính thức.
Đi từ Hải Phòng về Vĩnh Bảo bằng đường nào?
Đường quen dùng là quốc lộ 10 hoặc các tỉnh lộ hướng tây nam, qua các cầu lớn trên sông Văn Úc và sông Thái Bình. Có xe khách, xe buýt và taxi. Đây là huyện xa trung tâm nhất trong đất liền, nên dự trù thời gian đi lại.