Văn Yên là huyện nằm dọc sông Hồng ở phía tây bắc thành phố Yên Bái, thuộc tỉnh Yên Bái trước 1/7/2025; huyện lỵ là thị trấn Mậu A. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành chín xã của tỉnh Lào Cai: Mậu A, Đông Cuông, Tân Hợp, Xuân Ái, Lâm Giang, Châu Quế, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng và Mỏ Vàng.
Nhắc tới Văn Yên, người trong tỉnh nghĩ ngay tới quế: những sườn đồi trồng quế nối nhau, mùi vỏ quế phơi bên đường, những chuyến xe chở quế xuống xuôi. Người đi lễ thì nhớ đền Đông Cuông bên sông Hồng. Bài này đi qua huyện cũ theo ba thứ đó, rồi chỉ cách đổi địa chỉ sang đơn vị mới.
Một huyện kéo dài theo thung lũng sông Hồng
Sông Hồng chảy qua Văn Yên theo hướng tây bắc – đông nam, chia huyện thành hai bờ. Thị trấn Mậu A, các xã An Thịnh, Đông Cuông, Yên Thái nằm ven sông và tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai; xa sông về hai phía là đồi thấp rồi núi cao, nhất là về phía tây giáp vùng Mù Cang Chải, Văn Chấn và phía bắc giáp tỉnh Lào Cai cũ.
Vì kéo dài theo thung lũng, Văn Yên là đoạn hành lang của cả tỉnh Yên Bái cũ: quốc lộ, đường sắt và cao tốc Nội Bài – Lào Cai đều chạy qua. Người đi Lào Cai, Sa Pa bằng tàu hỏa thường qua ga Mậu A, còn trên cao tốc có nút giao dẫn vào huyện.
Địa hình chia đôi khá rõ: dải ven sông thấp, dân cư đông, ruộng lúa, bãi ngô, chợ búa; vùng núi phía trong dân cư thưa, đường dốc, nhiều suối, rừng trồng và rừng tự nhiên. Khí hậu ẩm, mưa nhiều — điều kiện mà cây quế rất ưa.
Rừng quế và nghề quế
Quế là cây gắn với Văn Yên lâu đời, nhất là ở các xã vùng cao có đông người Dao như Đại Sơn, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng, Châu Quế, Xuân Tầm. Cây quế trồng trên sườn đồi, sau nhiều năm mới bóc vỏ; vỏ được phơi, phân loại thành quế ống, quế cuộn, quế vụn, còn cành lá dùng để chưng cất tinh dầu.
Nghề quế nuôi nhiều gia đình: người trồng, người bóc vỏ thuê, người thu mua, xưởng sơ chế, lò chưng tinh dầu. Mùa bóc vỏ, dọc đường liên xã thường thấy những sân phơi quế màu nâu đỏ, mùi thơm cay lan cả một đoạn đường. Quế Văn Yên đi nhiều nơi trong nước và được thu mua để xuất khẩu.
Quế không phải lúc nào cũng được giá: có năm giá lên, cả vùng mở rộng diện tích; có năm giá xuống, người trồng phải chờ. Những năm gần đây, nhiều hộ chuyển sang trồng và sơ chế theo hướng hữu cơ để bán được giá tốt hơn. Đi Văn Yên mùa bóc quế là cách hiểu nhanh nhất cuộc sống của vùng này.
Tên quế Văn Yên đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nghĩa là sản phẩm mang tên này phải có nguồn gốc từ vùng trồng của huyện cũ và đạt các tiêu chí về chất lượng. Ngoài vỏ, lá và cành nhỏ được chưng cất lấy tinh dầu; gỗ quế già dùng đóng đồ gia dụng, làm củi. Một cây quế vì thế gần như không bỏ phần nào, và cả gia đình có thể cùng làm từ khâu chặt, bóc, phơi tới đóng bao.
Đền Đông Cuông bên sông Hồng
Đền Đông Cuông ở xã Đông An cũ (nay thuộc xã Đông Cuông) là một trong những ngôi đền thờ Mẫu Thượng Ngàn được nhiều người biết ở miền núi phía Bắc. Đền nằm gần bờ sông Hồng, có cây cổ thụ, sân rộng, mỗi dịp đầu xuân đón đông người từ khắp nơi về lễ.
Theo truyền thuyết địa phương, đền gắn với vị nữ thần cai quản núi rừng, và trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Đông Cuông được coi là một chốn thờ Mẫu Thượng Ngàn lớn của vùng thượng du. Câu chuyện được kể với nhiều dị bản, nên người viết chỉ nêu như truyền thuyết, không khẳng định niên đại cụ thể.
Lễ hội đền Đông Cuông thường diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, có phần lễ ở đền và phần hội với các trò dân gian. Người đi lễ nên ăn mặc lịch sự, giữ vệ sinh, không đốt nhiều vàng mã và cảnh giác với những người tự xưng làm lễ thuê thu tiền.
Nhiều đoàn hành hương ghép Đông Cuông vào một hành trình các đền Mẫu dọc sông Hồng: đền Tuần Quán ở thành phố Yên Bái cũ phía dưới, đền Đông Cuông ở giữa, rồi ngược lên đền Bảo Hà ở Bảo Yên của tỉnh Lào Cai cũ. Từ 2025, cả ba nơi đều nằm trong địa giới tỉnh Lào Cai mới, nên hành trình ấy không còn phải đi qua hai tỉnh như trước.
Người Kinh, người Tày, người Dao cùng sống
Dải ven sông là nơi người Kinh và người Tày sống đông, làm ruộng, làm vườn, buôn bán. Vùng núi phía trong là nơi người Dao, người Mông, người Tày sinh sống, với nhà sàn, nhà đất, ruộng bậc thang nhỏ và rừng quế. Mỗi dân tộc giữ nếp riêng: người Dao có trang phục thêu, lễ cấp sắc; người Tày có then, có những bữa cỗ xôi nhiều màu.
Phong Dụ Thượng là một trong những xã xa nhất của Văn Yên, đường vào nhiều dốc, giáp vùng Văn Chấn và Trạm Tấu. Những năm gần đây đường được mở rộng dần, nhưng mùa mưa vẫn có đoạn sạt lở. Người đến đây chủ yếu là khách thích đi bản, thích rừng quế, hoặc người làm việc liên quan tới chè, quế, dược liệu.
Chợ ở Mậu A, Đông Cuông và các trung tâm xã là nơi các dân tộc gặp nhau. Người vùng cao mang măng, chuối, gà đồi, mật ong, vỏ quế xuống bán, rồi mua muối, vải, dụng cụ, thuốc men mang về. Nhìn màu khăn, kiểu thêu trên áo, người trong vùng có thể đoán được người đối diện là người Dao nhóm nào, từ bản nào lên.
Khu bảo tồn Nà Hẩu và vùng rừng phía tây
Ở vùng núi phía tây huyện cũ, quanh các xã Nà Hẩu, Đại Sơn, là Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, một trong những vùng rừng tự nhiên còn khá nguyên vẹn của Yên Bái cũ. Rừng ở đây có nhiều tầng cây, nhiều khe suối, thác nhỏ đổ qua đá, và là nơi trú của nhiều loài động vật, thực vật cần bảo vệ. Rừng phòng hộ đầu nguồn này cũng giữ nước cho các dòng suối chảy về sông Hồng.
Trong và quanh khu bảo tồn có các bản người Mông, người Dao sinh sống từ lâu, làm ruộng bậc thang nhỏ, trồng ngô, trồng quế ở vùng đệm, nuôi trâu bò thả đồi. Việc bảo vệ rừng gắn với sinh kế của chính các gia đình này: có hộ nhận khoán bảo vệ rừng, có hộ làm du lịch cộng đồng đón khách đi bộ, có hộ trồng dược liệu dưới tán rừng.
Đường vào Nà Hẩu xa và dốc, nhiều đoạn chỉ đi xe máy được vào mùa khô. Khách muốn đi bộ trong rừng phải có người địa phương hoặc cán bộ kiểm lâm dẫn, không tự ý vào vùng lõi, không đốt lửa, không mang chim thú, cây rừng ra ngoài. Từ 2025, Nà Hẩu và Đại Sơn cũ cùng Tân Hợp ghép thành xã Tân Hợp.
Văn Yên cũ từ ngày 1/7/2025
Theo bảng đối chiếu sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, chín xã mới trên địa bàn Văn Yên cũ gồm các xã, thị trấn cũ như dưới đây. Với giấy tờ cụ thể, nên tra thêm danh sách chính thức của tỉnh Lào Cai.
| Xã mới | Gồm các xã, thị trấn cũ |
|---|---|
| Xã Mậu A | Thị trấn Mậu A, Mậu Đông, An Thịnh, Yên Thái, Ngòi A |
| Xã Đông Cuông | Đông Cuông, Đông An, An Bình, Quang Minh |
| Xã Tân Hợp | Tân Hợp, Nà Hẩu, Đại Sơn |
| Xã Xuân Ái | Xuân Ái, Viễn Sơn, Yên Phú, Đại Phác, Yên Hợp |
| Xã Lâm Giang | Lâm Giang, Lang Thíp |
| Xã Châu Quế | Châu Quế Thượng, Châu Quế Hạ |
| Xã Phong Dụ Hạ | Phong Dụ Hạ, Xuân Tầm |
| Xã Phong Dụ Thượng | Phong Dụ Thượng |
| Xã Mỏ Vàng | Mỏ Vàng |
Hai cặp tên dễ nhầm: Châu Quế Thượng – Châu Quế Hạ cũ nay chung một xã Châu Quế, còn Phong Dụ Thượng và Phong Dụ Hạ vẫn là hai xã riêng. Khi đổi địa chỉ, nhìn kỹ chữ Thượng, Hạ trên giấy tờ cũ.
Thị trấn Mậu A, huyện lỵ cũ
Mậu A là thị trấn nhỏ bên sông Hồng, có ga tàu, chợ, bến xe, trường học, bệnh viện huyện và trụ sở các cơ quan huyện trước đây. Phố chính chạy dọc đường lớn, phía sau là nhà vườn, ao, ruộng ven sông. Người ở các xã vùng cao thường xuống Mậu A họp chợ, mua hàng, làm giấy tờ.
Từ năm 2025, thị trấn Mậu A cùng các xã Mậu Đông, An Thịnh, Yên Thái, Ngòi A ghép thành xã Mậu A — giữ tên thị trấn cũ cho xã mới. Như vậy, người quen nói "xuống Mậu A" vẫn chỉ về đúng nơi cũ, chỉ có tên đơn vị đổi từ thị trấn sang xã và tỉnh đổi từ Yên Bái sang Lào Cai.
Một số việc trước đây làm ở huyện nay chuyển về xã hoặc lên các cơ quan cấp tỉnh. Trước khi đi làm thủ tục đất đai, hộ tịch hay chính sách, nên gọi hỏi bộ phận một cửa của xã mới để biết việc nào làm ở đâu.
Đi lại và ghi địa chỉ Văn Yên cũ
Từ Hà Nội, đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào nút giao gần Mậu A là tới trung tâm huyện cũ. Đi tàu tuyến Hà Nội – Lào Cai có thể xuống ga Mậu A tùy chuyến. Từ Mậu A vào các xã vùng cao như Phong Dụ Thượng, Châu Quế, Mỏ Vàng phải đi đường liên xã nhiều dốc, mùa mưa nên hỏi tình trạng đường trước. Những trận lũ lớn trên sông Hồng, như đợt lũ sau bão Yagi tháng 9/2024, từng làm ngập nhiều đoạn ven sông của tỉnh, nên đi mùa mưa bão cần theo dõi tin thời tiết.
Địa chỉ cũ dạng "xã…, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái" nay ghi tên xã mới theo bảng trên và "tỉnh Lào Cai". Ví dụ người ở xã An Thịnh cũ nay ghi "xã Mậu A, tỉnh Lào Cai"; người ở xã Đông An cũ nay ghi "xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai".
Sổ đỏ, giấy khai sinh, bằng cấp ghi địa chỉ cũ vẫn có giá trị. Khi cần giao dịch hoặc xác nhận, mang bản gốc đến xã mới nơi cư trú hoặc nơi có đất để được hướng dẫn cập nhật.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Văn Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Thuộc tỉnh Lào Cai, sau khi Yên Bái và Lào Cai hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành chín xã: Mậu A, Đông Cuông, Tân Hợp, Xuân Ái, Lâm Giang, Châu Quế, Phong Dụ Hạ, Phong Dụ Thượng, Mỏ Vàng.
Thị trấn Mậu A nay là xã nào?
Thị trấn Mậu A cũ cùng các xã Mậu Đông, An Thịnh, Yên Thái, Ngòi A ghép thành xã Mậu A của tỉnh Lào Cai. Tên thị trấn được giữ làm tên xã mới.
Đền Đông Cuông ở đâu?
Đền Đông Cuông ở vùng xã Đông An cũ bên sông Hồng, nay thuộc xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai. Đây là nơi thờ Mẫu Thượng Ngàn được nhiều người biết, lễ hội thường vào tháng Giêng âm lịch.
Vì sao Văn Yên nổi tiếng về quế?
Vùng đồi núi ẩm, mưa nhiều của Văn Yên rất hợp cây quế; người Dao và các dân tộc vùng cao trồng quế lâu đời. Vỏ quế, tinh dầu quế là nguồn thu chính của nhiều xã như Đại Sơn, Phong Dụ, Châu Quế.
Xã Châu Quế Thượng và Châu Quế Hạ nay thế nào?
Hai xã cũ Châu Quế Thượng và Châu Quế Hạ ghép chung thành xã Châu Quế của tỉnh Lào Cai. Khác với Phong Dụ: Phong Dụ Thượng và Phong Dụ Hạ vẫn là hai xã riêng sau sắp xếp, nên cần nhìn kỹ chữ Thượng, Hạ khi đổi địa chỉ.
Đi Văn Yên bằng tàu hỏa được không?
Được. Tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy dọc sông Hồng qua Văn Yên, có ga Mậu A; việc dừng tùy từng chuyến tàu, nên xem lịch trước khi đi.