Huyện Tư Nghĩa là huyện đồng bằng nằm giữa sông Trà Khúc và sông Vệ, phía nam thành phố Quảng Ngãi cũ, huyện lỵ là thị trấn La Hà, ngoài ra còn thị trấn Sông Vệ. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Tư Nghĩa cũ được gộp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Tư Nghĩa là cái tên cổ nhất trong các tên huyện của Quảng Ngãi: theo sử cũ, từ thời Lê cả vùng đất này từng mang tên phủ Tư Nghĩa. Về sau tên ấy thu lại chỉ còn một huyện, nằm ngay cạnh tỉnh lỵ. Bài dưới đây kể về vị trí, lịch sử tên gọi, đời sống và cách hiểu Tư Nghĩa sau 7/2025.
Vị trí: giữa hai dòng sông
Tư Nghĩa nằm phía nam và tây nam thành phố Quảng Ngãi cũ, phía bắc là sông Trà Khúc, phía nam là sông Vệ làm ranh giới với Mộ Đức, phía tây giáp Nghĩa Hành và Sơn Hà, phía đông giáp vùng ven biển. Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy qua huyện.
Đồng bằng Tư Nghĩa tương đối bằng phẳng, đất phù sa của hai con sông, trồng lúa, rau màu, mía. Phía tây là đồi thấp, trồng keo, cây ăn trái. Huyện có hai thị trấn: La Hà là huyện lỵ, Sông Vệ là thị trấn chợ bên dòng sông cùng tên.
Các xã của Tư Nghĩa mang tiền tố Nghĩa: Nghĩa Kỳ, Nghĩa Thuận, Nghĩa Thắng, Nghĩa Điền, Nghĩa Lâm, Nghĩa Sơn, Nghĩa Thọ, Nghĩa Hiệp, Nghĩa Phương, Nghĩa Trung, Nghĩa Mỹ, Nghĩa Hòa. Tên này dễ nhầm với các phường, xã có chữ Nghĩa của thành phố, nên khi đọc giấy tờ cần xem tên huyện đi kèm.
Vì nằm sát thành phố, Tư Nghĩa gắn với đời sống đô thị nhiều hơn các huyện xa. Nhiều người ở Tư Nghĩa đi làm ở thành phố hằng ngày, sáng đi chiều về.
Từ phủ Tư Nghĩa đến huyện Tư Nghĩa
Theo sử cũ, sau năm 1471, vùng đất Quảng Ngãi ngày nay được đặt làm phủ Tư Nghĩa thuộc thừa tuyên Quảng Nam. Tên Tư Nghĩa khi ấy chỉ cả vùng rộng, gồm nhiều huyện. Về sau, qua các lần đổi tên thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn, tên vùng đổi thành Quảng Nghĩa, rồi Quảng Ngãi.
Cái tên Tư Nghĩa không mất đi mà được giữ cho một huyện nằm giữa sông Trà Khúc và sông Vệ. Như vậy, huyện Tư Nghĩa mang tên gốc của cả tỉnh, điều mà người Tư Nghĩa hay nhắc với niềm tự hào.
Thời Nghĩa Bình 1976–1989, Tư Nghĩa là một huyện của tỉnh lớn. Ranh giới giữa Tư Nghĩa và các huyện bên cạnh có lúc được điều chỉnh. Các tài liệu ghi chi tiết này không giống nhau, nên khi tra lý lịch nên dựa vào giấy tờ gốc.
Từ năm 2013 trở đi, qua các lần điều chỉnh địa giới, một số xã phía đông và phía bắc của Tư Nghĩa, sát thành phố, được nhập về thành phố Quảng Ngãi. Người ở các xã đó có giấy tờ cũ ghi huyện Tư Nghĩa, giấy tờ sau ghi thành phố, và từ 7/2025 ghi xã, phường mới.
La Hà thạch trận và những cảnh cũ
Trong bộ mười cảnh đẹp của Quảng Ngãi mà sách cũ thường gán cho Nguyễn Cư Trinh, có cảnh La Hà thạch trận, nghĩa là trận đá ở La Hà. Đó là những tảng đá đen nằm rải rác giữa đồng ruộng vùng La Hà, trông như một thế trận bày sẵn.
Người dân La Hà có những câu chuyện dân gian về đám đá này, có chuyện nói đá do thần linh bày, có chuyện nói đá tự mọc. Đây là chuyện kể truyền miệng, nghe để biết hơn là để tin. Về mặt địa chất, những khối đá này có thể là đá gốc lộ ra trên mặt đất qua thời gian dài.
Ngày nay, nhiều tảng đá đã bị lấp, bị khai thác hoặc nằm lẫn trong nhà dân, ruộng vườn. Một số tảng còn lại được người dân giữ, coi như dấu tích của quê. Người muốn xem nên hỏi người địa phương chỉ chỗ.
Ngoài La Hà thạch trận, vùng cửa sông Trà Khúc phía đông, nơi có cảnh Cổ Lũy cô thôn, xưa thuộc vùng Tư Nghĩa trước khi nhập về thành phố. Những cảnh cũ này cho thấy Tư Nghĩa từng ôm cả phần đất ven biển.
Thị trấn Sông Vệ và chợ bên sông
Thị trấn Sông Vệ nằm bên quốc lộ 1, sát bờ bắc sông Vệ, đối diện Mộ Đức. Đây là thị trấn chợ lâu đời, nơi hàng hóa đồng bằng, miền núi gặp nhau. Chợ Sông Vệ họp từ sáng sớm, bán đủ thứ từ rau cá đến đồ khô, đồ gia dụng.
Ngày xưa, khi chưa có cầu lớn, bến đò Sông Vệ là nơi qua lại giữa Tư Nghĩa và Mộ Đức. Nay cầu đường bộ và cầu đường sắt bắc qua sông, việc đi lại dễ hơn nhiều. Người già vẫn nhớ những chuyến đò sớm và những phiên chợ đông thời trước.
Sông Vệ là dòng sông lớn thứ hai của đồng bằng Quảng Ngãi, sau Trà Khúc. Mùa lũ, nước sông Vệ dâng nhanh, có năm ngập các xóm ven sông. Mùa khô, bãi bồi ven sông trồng rau, dưa, bắp.
Từ Sông Vệ có thể đi ngược về Nghĩa Hành, hoặc xuôi xuống Mộ Đức, Đức Phổ theo quốc lộ 1. Thị trấn vì vậy là điểm dừng chân quen của người đi đường, có nhiều quán ăn sáng, quán cà phê.
Đồng ruộng, nghề phụ và đời sống ven đô
Nông nghiệp vẫn là nền của Tư Nghĩa: lúa hai vụ nhờ hệ thống kênh mương lấy nước từ sông Trà Khúc, rau màu ven sông, mía và cây ăn trái trên đất gò. Mùa gặt, đồng ruộng Tư Nghĩa nhộn nhịp máy gặt, xe chở lúa.
Cá bống sông Trà, món nổi tiếng của Quảng Ngãi, được đánh bắt ở đoạn sông Trà Khúc chảy qua phía bắc Tư Nghĩa và thành phố. Người dân ven sông còn giữ nghề cào don, bắt hến, đánh cá bằng lưới nhỏ.
Vì gần thành phố, nhiều người Tư Nghĩa làm việc ở các cơ quan, nhà máy, cửa hàng trong thành phố. Nhiều làng ven đô đã có nhà phố, khu dân cư mới. Nhưng ở các xã phía tây, nhịp sống vẫn là nhịp đồng ruộng.
Tư Nghĩa cũng có những làng có nghề phụ truyền thống như làm bánh tráng, làm bún, dệt chiếu, đan lát. Nhiều nghề đã mai một, chỉ còn vài hộ làm. Người muốn tìm hiểu nên hỏi ủy ban xã hoặc người già trong làng.
Tư Nghĩa sau 7/2025: giấy tờ và đi lại
Từ 1/7/2025, hai thị trấn La Hà, Sông Vệ và các xã của Tư Nghĩa được gộp thành một số xã mới. Tên mới có thể giữ tên Tư Nghĩa, La Hà, Sông Vệ hoặc lấy tên khác. Tên chính xác nên tra tại trụ sở xã mới hoặc nguồn chính thức.
Giấy tờ ghi huyện Tư Nghĩa vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, người dân đến xã mới nơi cư trú. Với các xã đã nhập về thành phố từ trước, giấy tờ có thể có ba mốc: huyện Tư Nghĩa, thành phố Quảng Ngãi, xã hoặc phường mới.
Tư Nghĩa nằm trên quốc lộ 1, sát thành phố Quảng Ngãi cũ, đi lại thuận tiện. Từ đây đi Mộ Đức, Đức Phổ về phía nam, lên Nghĩa Hành, Minh Long về phía tây, hoặc vào thành phố về phía bắc đều không xa.
Người về quê Tư Nghĩa sau nhiều năm xa thường thấy đổi nhiều ở vùng ven đô, ít đổi ở vùng phía tây. Khi tìm lại xóm cũ, cứ hỏi theo tên xã cũ, người già trong vùng sẽ chỉ.
Với người Kon Tum cũ lần đầu xuống thành phố Quảng Ngãi bằng quốc lộ 24, Tư Nghĩa là vùng họ đi qua sau ngã ba Thạch Trụ, trước khi vào phố. Nhìn thấy thị trấn Sông Vệ và cây cầu qua sông là biết sắp tới thành phố. Đây là cách người địa phương hay chỉ đường cho khách từ vùng cao xuống.
Đọc tên Tư Nghĩa trong sách cũ và giấy tờ
Khi đọc sách sử, cần phân biệt phủ Tư Nghĩa thời Lê, thời chúa Nguyễn, tức cả vùng Quảng Ngãi, với huyện Tư Nghĩa thời gần đây. Một câu như người phủ Tư Nghĩa trong sách cũ có thể chỉ người ở Bình Sơn, Mộ Đức hay bất cứ đâu trong tỉnh, không riêng huyện Tư Nghĩa ngày nay.
Trong gia phả các dòng họ Quảng Ngãi, chữ Tư Nghĩa cũng thường xuất hiện theo nghĩa rộng đó. Người tìm hiểu gốc gác nên đối chiếu với tên làng, tên tổng ghi kèm để xác định đúng vùng.
Với giấy tờ hành chính gần đây, huyện Tư Nghĩa chỉ vùng giữa sông Trà Khúc và sông Vệ như đã kể. Sau 7/2025, tên huyện không còn trong địa chỉ mới, nhưng vẫn xuất hiện trong giấy tờ cũ và trong lời nói của người dân.
Giữ đúng cách hiểu này giúp tránh nhầm khi đọc tài liệu lịch sử, khi ghi quê quán, và khi kể cho con cháu nghe về quê mình.
Một chỗ nhầm khác hay gặp là giữa các xã có chữ Nghĩa của Tư Nghĩa với các xã có chữ Nghĩa của Nghĩa Hành hay của thành phố. Tư Nghĩa dùng tiền tố Nghĩa cho xã, Nghĩa Hành lại dùng tiền tố Hành, còn thành phố có những phường như Nghĩa Chánh, Nghĩa Lộ. Khi thấy một địa chỉ cũ chỉ ghi tên xã mà thiếu tên huyện, nên hỏi lại người viết hoặc tra thêm để khỏi xác định sai vùng.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tư Nghĩa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tư Nghĩa cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; hai thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Huyện lỵ Tư Nghĩa ở đâu?
Huyện lỵ Tư Nghĩa cũ là thị trấn La Hà, nằm phía nam thành phố Quảng Ngãi cũ. Huyện còn có thị trấn Sông Vệ bên dòng sông cùng tên, giáp Mộ Đức.
Phủ Tư Nghĩa là gì?
Theo sử cũ, phủ Tư Nghĩa là tên vùng đất Quảng Ngãi ngày nay từ thời Lê, sau năm 1471. Về sau tên vùng đổi thành Quảng Nghĩa, Quảng Ngãi, còn tên Tư Nghĩa được giữ cho một huyện.
La Hà thạch trận là gì?
La Hà thạch trận là một cảnh trong bộ mười cảnh đẹp của Quảng Ngãi theo sách cũ, chỉ những tảng đá đen nằm rải rác giữa đồng ruộng vùng La Hà, trông như một thế trận bày sẵn.
Sông Vệ là ranh giới giữa những huyện nào?
Đoạn hạ lưu sông Vệ là ranh giới giữa Tư Nghĩa ở phía bắc và Mộ Đức ở phía nam. Thị trấn Sông Vệ của Tư Nghĩa nằm bên bờ bắc, đối diện Mộ Đức.
Tư Nghĩa có xã nào nhập về thành phố Quảng Ngãi?
Từ năm 2013 trở đi, một số xã phía đông và phía bắc của Tư Nghĩa, sát thành phố, được nhập về thành phố Quảng Ngãi. Tên cụ thể nên tra theo văn bản điều chỉnh địa giới hoặc hỏi xã, phường hiện tại.