Huyện Tri Tôn là đơn vị cấp huyện ở tây nam tỉnh An Giang cũ, chiếm nửa phía nam của vùng Bảy Núi (Thất Sơn), giáp Tịnh Biên ở phía bắc, Châu Phú và Thoại Sơn ở phía đông, đất Kiên Giang cũ ở phía tây nam, và có đoạn biên giới với Campuchia ở phía tây bắc dọc kênh Vĩnh Tế. Huyện lỵ là thị trấn Tri Tôn; huyện còn có các thị trấn khác như Ba Chúc. Từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, Tri Tôn và Tịnh Biên từng nhập thành huyện Bảy Núi. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia vào một số xã của tỉnh An Giang mới.
Tri Tôn là nơi người Khmer chiếm tỷ lệ cao nhất ở An Giang cũ, với chùa phum sóc, đồng thốt nốt, hội đua bò. Đây cũng là nơi có núi Cô Tô, núi Dài, hồ Soài So, và di tích Ba Chúc, nơi ghi lại một trong những đau thương lớn nhất của chiến tranh biên giới. Bài này đi qua tên đất, núi non, đời sống người Khmer, ký ức Ba Chúc và phần nay thuộc đâu.
Tên Tri Tôn và chuyện huyện Bảy Núi
Tri Tôn là địa danh có gốc Khmer, được Việt hóa từ lâu; trong phần lớn thời gian trước 1975, Tri Tôn là một quận của tỉnh Châu Đốc, quận lỵ đặt ở chợ Tri Tôn dưới chân núi. Năm 1976, Tri Tôn thành huyện của tỉnh An Giang. Cuối thập niên 1970, Tri Tôn và Tịnh Biên được nhập chung thành huyện Bảy Núi, gọi theo tên chung của cả vùng núi; đến đầu thập niên 1990, Bảy Núi lại tách thành hai huyện như cũ.
Vì vậy người sinh ở Tri Tôn trong khoảng thời gian ấy có thể có giấy khai sinh ghi “huyện Bảy Núi”. Đó không phải là sai sót, chỉ là đúng với bản đồ hành chính thời điểm cấp. Khi đối chiếu, hãy nhìn tên xã: các xã như Lương Phi, Lê Trì, Ô Lâm, Núi Tô, Châu Lăng, An Tức, Tà Đảnh, Lạc Quới, Vĩnh Gia thuộc phần Tri Tôn sau khi tách.
Khác với Tịnh Biên, Tri Tôn không lên thị xã trước khi bỏ cấp huyện. Ngay trước 1/7/2025, Tri Tôn vẫn là huyện, với các thị trấn như Tri Tôn, Ba Chúc và nhiều xã trải từ chân núi ra tới đồng trũng phía đông, sát ranh Thoại Sơn, Châu Phú.
Núi Cô Tô, núi Dài, hồ Soài So và hồ Tà Pạ
Trong bảy ngọn núi lớn của vùng Thất Sơn, Tri Tôn có núi Cô Tô và núi Dài, cùng nhiều đồi núi nhỏ. Núi Cô Tô, tên chữ là Phụng Hoàng Sơn, nhiều đá lớn, rừng cây và chùa chiền; dưới chân núi là hồ Soài So, một hồ chứa nước giữa vùng núi, mặt hồ in bóng núi, là điểm dừng của nhiều khách đi Bảy Núi. Núi Dài là khối núi dài nằm phía tây nam, gắn với các câu chuyện kháng chiến của vùng.
Hồ Tà Pạ ở dưới chân một ngọn núi đá, vốn là chỗ khai thác đá cũ, sau này đọng nước thành hồ xanh, xung quanh vách đá dựng đứng. Từ trên đồi gần hồ nhìn xuống thấy cả cánh đồng thốt nốt và ruộng lúa trải ra phía xa. Nơi này đẹp nhưng vách đá cao, nước sâu; khách không nên trèo ra mép đá hay xuống tắm.
Đường núi ở Tri Tôn có nhiều đoạn dốc, cua gắt, mùa mưa trơn trượt. Người tự lái xe nên đi ban ngày, kiểm tra phanh, và hỏi người địa phương về những con đường nhỏ lên núi trước khi đi. Mùa khô nắng gắt, nên mang nước, mũ nón và đi sớm.
Ba Chúc: ký ức không được quên
Ba Chúc là thị trấn nằm dưới chân núi Tượng, phía tây nam huyện, gần biên giới. Tháng 4 năm 1978, quân Khmer Đỏ tràn qua biên giới, tấn công vùng Ba Chúc trong nhiều ngày, sát hại hơn ba nghìn thường dân, nhiều người đang trú ẩn trong chùa và hang núi. Đây là một trong những cuộc thảm sát đẫm máu nhất trong chiến tranh biên giới Tây Nam.
Khu di tích Ba Chúc ngày nay gồm nhà mồ lưu giữ hài cốt nạn nhân, chùa Phi Lai và chùa Tam Bửu là nơi nhiều người bị sát hại, cùng nhà trưng bày hiện vật và hình ảnh. Mỗi năm vào dịp tưởng niệm, người dân và thân nhân từ khắp nơi về thắp hương. Khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia và là nơi nhiều trường học đưa học sinh đến tìm hiểu lịch sử.
Khách đến Ba Chúc nên giữ thái độ trang nghiêm, ăn mặc lịch sự, không cười đùa lớn trong khu nhà mồ và nơi trưng bày, không chụp ảnh tạo dáng ở những chỗ thờ cúng. Với nhiều gia đình Ba Chúc, đây không phải điểm tham quan mà là nơi người thân của họ nằm lại.
Phum sóc Khmer: chùa Xà Tón, lá buông và đồng thốt nốt
Người Khmer ở Tri Tôn sống thành phum sóc quanh các ngôi chùa, mỗi chùa vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng vừa là nơi dạy chữ, giữ nghề. Chùa Xà Tón ở thị trấn Tri Tôn là một trong những ngôi chùa Khmer nổi tiếng của An Giang, được biết đến với kho lá buông khắc chữ và nghề chép chữ trên lá buông được các vị sư giữ gìn qua nhiều đời.
Cây thốt nốt mọc trên bờ ruộng là hình ảnh đặc trưng của Tri Tôn. Người Khmer leo cây lấy nước để nấu đường, làm bánh, làm nước giải khát; trái thốt nốt non được bán dọc đường. Mùa khô là mùa thốt nốt cho nhiều nước nhất, cũng là lúc các lò nấu đường ven đường đỏ lửa.
Các lễ lớn của người Khmer như Chôl Chnăm Thmây mừng năm mới, Sene Dolta cúng ông bà, Ok Om Bok cúng trăng là những dịp phum sóc Tri Tôn đông vui nhất. Hội đua bò Bảy Núi diễn ra quanh dịp Sene Dolta, thường thu hút rất đông người xem. Khách đến dự nên đứng ở chỗ ban tổ chức bố trí, không đứng gần đường đua vì bò chạy rất nhanh và khó lường.
Đồng ruộng, kênh Vĩnh Tế và đời sống vùng biên
Phía bắc và tây bắc Tri Tôn là đồng trũng ven kênh Vĩnh Tế, con kênh do Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào đầu thế kỷ XIX dọc biên giới từ Châu Đốc tới Hà Tiên. Đồng ruộng ở đây xưa là đất phèn, nay nhiều nơi đã trồng được hai, ba vụ lúa nhờ kênh mương và đê bao. Phía đông huyện, ruộng lúa nối liền với đồng Thoại Sơn, Châu Phú.
Đời sống ở các xã ven biên gắn với ruộng lúa, chăn nuôi bò, nghề thốt nốt và buôn bán qua lại. Các con bò của người Khmer ngoài kéo cày còn là niềm tự hào trong những mùa đua bò. Một bộ phận người trẻ đi làm ở các tỉnh phía đông Nam Bộ, Tết và lễ mới về.
Khách đi vùng biên Tri Tôn nên mang giấy tờ tùy thân, không tự ý đi vào khu vực sát biên, và hỏi chính quyền xã hoặc đồn biên phòng khi cần. Ở các phum sóc, khi chụp ảnh người dân hay sư sãi nên hỏi trước, và khi vào chùa thì cởi giày, ăn mặc kín đáo.
Sản vật và món ăn vùng núi Tri Tôn
Đường thốt nốt là sản vật được nhắc đến đầu tiên khi nói về Tri Tôn. Đường nấu từ nước thốt nốt có màu vàng nâu, thơm, ngọt thanh, được bán thành khối, thành viên ở các lò ven đường và các chợ trong huyện. Từ đường và trái thốt nốt, người địa phương làm ra nhiều món: bánh bò thốt nốt, chè, nước thốt nốt tươi uống trong ngày.
Người Khmer ở Tri Tôn có nhiều món quen thuộc như bún nước lèo nấu với mắm bò hóc, cốm dẹp làm từ nếp non vào dịp lễ cúng trăng, các loại bánh từ bột gạo, bột nếp. Người Kinh trong vùng nổi tiếng với các món bò, từ bò nướng tới bò xào, gắn với nghề nuôi bò của vùng Bảy Núi. Ở các chợ núi còn có rau rừng, măng, các loại trái cây theo mùa của người làm vườn trên núi.
Khi mua đặc sản mang về, nên chọn nơi bán rõ nguồn gốc, hỏi ngày làm, cách bảo quản; đường thốt nốt nguyên chất thường mềm, thơm, không quá trắng. Những món bán dọc đường đông khách vào mùa lễ nên được để ý vệ sinh, nhất là khi trời nắng nóng.
Tri Tôn từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính ở Rạch Giá, và cấp huyện bị bỏ. Huyện Tri Tôn cũ không còn là đơn vị hành chính; các thị trấn như Tri Tôn, Ba Chúc và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Tên các xã mới và phần đất cụ thể nên tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ. Vùng núi và vùng biên có ranh giới phức tạp hơn đồng bằng, nên khi làm hồ sơ đất đai hãy mang bản gốc giấy tờ, sơ đồ thửa đất và hỏi tại bộ phận một cửa của xã mới để đối chiếu.
Người sinh trong khoảng cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990 có thể có giấy tờ ghi “huyện Bảy Núi”; đó là đúng với thời điểm cấp. Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ vẫn có giá trị sử dụng; khi làm thủ tục mới thì theo địa danh hiện hành và hướng dẫn của cơ quan đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tri Tôn nằm ở đâu?
Tri Tôn nằm ở tây nam tỉnh An Giang cũ, là nửa phía nam vùng Bảy Núi, giáp Tịnh Biên phía bắc, Châu Phú và Thoại Sơn phía đông, đất Kiên Giang cũ phía tây nam và có đoạn biên giới với Campuchia dọc kênh Vĩnh Tế.
Huyện Bảy Núi là gì?
Bảy Núi là huyện gộp từ Tri Tôn và Tịnh Biên, tồn tại từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, sau đó tách lại như cũ. Giấy tờ cấp trong khoảng thời gian ấy cho người hai vùng này có thể ghi huyện Bảy Núi.
Di tích Ba Chúc nói về sự kiện gì?
Ba Chúc ghi lại vụ thảm sát tháng 4 năm 1978, khi quân Khmer Đỏ tấn công vùng này và sát hại hơn ba nghìn thường dân. Khu di tích gồm nhà mồ, chùa Phi Lai, chùa Tam Bửu và nhà trưng bày, là nơi tưởng niệm và giáo dục lịch sử.
Hồ Soài So ở đâu?
Hồ Soài So nằm dưới chân núi Cô Tô thuộc huyện Tri Tôn cũ. Đây là hồ chứa nước giữa vùng núi, mặt hồ in bóng núi, thường được khách đi Bảy Núi ghé qua cùng với núi Cô Tô và hồ Tà Pạ gần đó.
Tri Tôn nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tri Tôn thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Huyện cũ không còn, các thị trấn và xã cũ ghép thành một số xã; tra theo tên xã cũ để biết địa chỉ hiện nay.
Đến chùa Khmer ở Tri Tôn cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, cởi giày trước khi vào chính điện, nói nhỏ, không chạm vào tượng và đồ thờ, hỏi trước khi chụp ảnh các vị sư. Phụ nữ không nên chạm trực tiếp vào sư; muốn đưa vật gì thì đặt xuống hoặc nhờ người khác trao.