Tràng Định là huyện ở cực bắc tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, giáp Cao Bằng và biên giới Trung Quốc, trung tâm là thị trấn Thất Khê bên sông Kỳ Cùng. Huyện nằm trên quốc lộ 4A, chính là đường số 4 trong chiến dịch Biên giới năm 1950, và nổi tiếng với cây thạch đen. Từ 1/7/2025, huyện Tràng Định cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Người trong tỉnh hay gọi Tràng Định bằng tên thị trấn Thất Khê, cũng như người ta hay nói đi Đồng Đăng thay cho đi Cao Lộc. Bài viết đi qua địa thế, lớp sử trên đường số 4, cây thạch đen, cửa khẩu, đời sống người Tày, Nùng và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: thung lũng Kỳ Cùng ở đầu bắc tỉnh
Huyện Tràng Định cũ nằm ở phía bắc tỉnh Lạng Sơn. Phía bắc giáp tỉnh Cao Bằng, phía đông bắc là đường biên giới với Trung Quốc, phía đông và đông nam giáp Văn Lãng, phía nam và tây nam giáp Bình Gia. Đây là huyện xa thành phố Lạng Sơn nhất theo quốc lộ 4A, đi xe mất chừng hai giờ tùy đường.
Sông Kỳ Cùng sau khi qua thành phố Lạng Sơn và Văn Lãng thì chảy vào Tràng Định, qua thị trấn Thất Khê rồi đi tiếp sang Trung Quốc. Đoạn sông qua Thất Khê mở ra một thung lũng tương đối rộng, có ruộng lúa và làng xóm hai bên, là vùng đông dân nhất của huyện.
Xung quanh thung lũng là đồi núi đất và núi đá vôi xen nhau. Các xã vùng cao phía tây và phía bắc đường đi khó, nhiều thôn nằm sâu trong khe núi. Vào mùa đông, sương mù dày ở thung lũng buổi sáng, có đợt rét đậm kéo dài.
Khí hậu và đất ở đây hợp với nhiều loại cây trồng vùng núi: lúa, ngô, thạch đen, cây ăn quả, hồi. Rừng trồng thông, keo phủ nhiều đồi. Mỗi xã có một vài cây trồng chủ lực tùy địa hình.
Thất Khê và đường số 4 năm 1950
Thất Khê là thị trấn huyện lỵ của Tràng Định, nằm ở chỗ quốc lộ 4A gặp sông Kỳ Cùng. Thời Pháp, Thất Khê là một đồn binh lớn trên đường số 4, con đường nối Lạng Sơn với Cao Bằng chạy sát biên giới. Dọc đường có một chuỗi đồn bốt, Thất Khê là một mắt xích quan trọng của chuỗi ấy.
Năm 1950, quân đội Việt Nam mở chiến dịch Biên giới, mở màn bằng trận Đông Khê ở Cao Bằng. Các cánh quân Pháp tìm cách rút khỏi Cao Bằng và tiếp ứng từ Thất Khê lên đều bị chặn đánh trên vùng núi giữa hai tỉnh. Sau chiến dịch, quân Pháp phải bỏ dần các đồn trên đường số 4, trong đó có Thất Khê.
Những tên đất trên đường số 4 gắn với chiến dịch được nhắc nhiều trong sách lịch sử và hồi ký. Tại Tràng Định cũ có các di tích, bia ghi nhớ liên quan. Người quan tâm có thể đi theo quốc lộ 4A từ Lạng Sơn lên Cao Bằng để thấy địa thế đã làm nên trận đánh.
Tháng 2/1979, Thất Khê và các xã biên giới của Tràng Định lại chịu chiến sự. Thị trấn phải dựng lại sau đó. Vì vậy, phần lớn nhà cửa ở Thất Khê ngày nay có tuổi đời không lâu, dù tên thị trấn đã có từ rất sớm.
Cây thạch đen: đặc sản gắn với tên huyện
Thạch đen là loại cây thân thảo, người trồng thu cả thân lá, phơi khô, rồi đem nấu với nước để ra món thạch màu đen, ăn mát. Tràng Định được biết đến là vùng trồng thạch đen nhiều của Lạng Sơn, nhiều xã có ruộng, nương thạch đen trải dài.
Thạch đen thường được trồng vào mùa xuân và thu hoạch vào cuối hè, đầu thu. Sau khi cắt, người ta bó thành từng bó, phơi trên sân, trên đường, đến khi khô đều. Mùa thu hoạch, đi qua các thôn sẽ thấy những sân phơi thạch đen màu sẫm, mùi thơm nhẹ.
Thạch đen khô được thương lái thu mua đưa đi nhiều nơi, một phần được chế biến tại chỗ thành thạch thành phẩm. Giá bán thay đổi theo năm, có năm được giá, có năm thấp. Người trồng ở Tràng Định đã quen với chuyện này và thường kết hợp thạch đen với các cây trồng khác.
Người mua thạch đen làm quà nên chọn loại khô đều, không mốc, mùi thơm tự nhiên. Ăn thạch đen tự nấu khác hẳn loại công nghiệp bán sẵn, nhiều người đến Thất Khê vào mùa hè chỉ để ăn một bát thạch đen ở chợ.
Nghề nấu thạch cũng có kinh nghiệm riêng: thạch khô được rửa sạch, đun lâu với nước, lọc lấy nước cốt rồi hòa với bột năng hoặc bột gạo, khuấy đều cho đến khi sánh, để nguội sẽ đông lại. Mỗi nhà một tỉ lệ, nên thạch ở chợ Thất Khê mỗi hàng một vị, có hàng đặc, có hàng mềm.
Cửa khẩu Bình Nghi và đời sống vùng biên
Trên địa bàn Tràng Định cũ có cửa khẩu Bình Nghi trên biên giới với Trung Quốc. Hoạt động qua cửa khẩu không sôi động như Hữu Nghị hay Tân Thanh, nhưng là nơi trao đổi hàng hóa, nông sản của vùng. Mức độ hoạt động thay đổi theo chính sách hai bên từng thời kỳ.
Các xã vùng biên của Tràng Định có dân cư thưa, đường lên nhiều đoạn dốc. Người dân sống bằng nông nghiệp, trồng rừng, một phần làm dịch vụ ở cửa khẩu. Đồn biên phòng là nơi người dân quen tới hỏi thăm, làm giấy tờ qua lại.
Người lạ đi vùng biên cần mang giấy tờ tùy thân, không tự ý vào đường mòn sát biên giới, không chụp ảnh các công trình quân sự. Những khu vực hạn chế có biển báo, cần tuân thủ.
Chợ ở Thất Khê và chợ các xã vùng biên họp theo phiên, có hàng nông sản địa phương và một ít hàng từ bên kia biên giới. Ngày phiên là dịp người các bản xuống gặp nhau.
Người Tày, Nùng và nếp sống ở Tràng Định
Tràng Định là vùng người Tày đông, sau đó là người Nùng, người Kinh, người Dao và một số dân tộc khác. Các bản Tày nằm ven sông, ven suối, nhà sàn, nhà đất trình tường. Nghề dệt thổ cẩm, đan lát vẫn còn ở một số bản.
Hát then, đàn tính là sinh hoạt quen thuộc của người Tày ở đây. Các dịp lễ, cưới hỏi, mừng thọ thường có then. Một số nghệ nhân trong huyện cũ được biết đến trong tỉnh, có lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên.
Lễ hội đầu năm như lễ lồng tồng được tổ chức ở nhiều xã, có tung còn, kéo co, các môn thể thao dân tộc. Người đến dự được chào đón, chỉ cần tôn trọng nghi lễ và không làm phiền phần cúng bái.
Món ăn ở Tràng Định có vịt quay, khâu nhục, xôi màu, bánh gio, măng chua, cá sông Kỳ Cùng. Mùa hè có thạch đen. Rượu ngô, rượu men lá do gia đình tự nấu, mời khách vào dịp vui.
Ngày phiên ở Thất Khê, người các xã xa xuống từ sớm, mang theo hàng nông sản và cả những món đồ đan lát tự làm. Chợ là nơi người già gặp lại bạn cũ, người trẻ hẹn hò, và cũng là nơi tin tức trong vùng lan đi nhanh nhất.
Đi Tràng Định: đường và lưu ý
Từ thành phố Lạng Sơn lên Tràng Định thường đi quốc lộ 4A qua Đồng Đăng, Na Sầm. Vài điều người đi nên biết:
- Quốc lộ 4A có nhiều đoạn đèo, khúc cua, nên đi ban ngày và kiểm tra xe trước khi lên.
- Đổ xăng ở Na Sầm hoặc Thất Khê, các đoạn giữa có ít cây xăng.
- Muốn đi tiếp lên Cao Bằng, tính giờ để qua các đoạn vắng trước khi trời tối.
- Mùa thạch đen là cuối hè, đầu thu; đi lúc này thấy được cảnh phơi thạch ở các thôn.
- Nhà nghỉ, quán ăn tập trung ở Thất Khê, các xã xa có rất ít chỗ ở.
Người đi lần đầu có thể kết hợp Tràng Định với Văn Lãng và Cao Bằng trong cùng một chuyến theo quốc lộ 4A, đi qua đúng những địa danh của đường số 4 năm xưa.
Ai muốn tìm hiểu thêm về chiến dịch Biên giới có thể hỏi các cán bộ văn hóa ở Thất Khê để được chỉ đường tới các di tích, bia ghi nhớ trong vùng, vì nhiều điểm không có biển chỉ dẫn rõ ràng từ quốc lộ.
Sau 1/7/2025, đất Tràng Định cũ thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Tràng Định không còn. Thị trấn Thất Khê và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Tên Thất Khê là tên quen nên nhiều người mong được giữ cho một đơn vị mới; ai cần tên chính xác nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Phía bắc của Tràng Định cũ vẫn giáp tỉnh Cao Bằng, vì Cao Bằng cũng không hợp nhất. Đường số 4 vẫn nối hai tỉnh như trước. Người hai bên ranh giới qua lại buôn bán, thăm thân như cũ.
Giấy tờ đất đai, hộ tịch ghi huyện Tràng Định vẫn có giá trị. Người làm thủ tục mới nên ghi chú tên xã cũ để đối chiếu, nhất là với giấy tờ cấp trước những đợt nhập xã gần đây.
Người trồng thạch đen bán hàng qua thương lái hay qua các sàn thương mại cũng nên cập nhật địa chỉ mới trên bao bì, hóa đơn khi có dịp. Tên gọi thạch đen Tràng Định là tên quen của sản vật, vẫn dùng được dù huyện không còn, miễn là hàng thật sự trồng trên đất này.
Câu hỏi thường gặp
Thất Khê thuộc huyện nào?
Trước 7/2025, Thất Khê là thị trấn huyện lỵ của huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn, nằm bên sông Kỳ Cùng và quốc lộ 4A. Từ 1/7/2025, thị trấn không còn là đơn vị riêng mà nằm trong một xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Đường số 4 là đường nào?
Đường số 4 là tên quen gọi của quốc lộ 4A nối Lạng Sơn với Cao Bằng, chạy sát biên giới, qua Đồng Đăng, Na Sầm, Thất Khê rồi Đông Khê. Con đường gắn với chiến dịch Biên giới năm 1950.
Thạch đen Tràng Định thu hoạch khi nào?
Thạch đen thường trồng vào mùa xuân, thu hoạch vào cuối hè, đầu thu. Cây được cắt cả thân lá, bó lại, phơi khô rồi mới đem nấu thành thạch. Thời gian cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm.
Tràng Định giáp những đâu?
Tràng Định cũ giáp tỉnh Cao Bằng ở phía bắc, biên giới Trung Quốc ở phía đông bắc, Văn Lãng ở phía đông và đông nam, Bình Gia ở phía nam và tây nam. Sông Kỳ Cùng chảy qua thị trấn Thất Khê.
Tràng Định cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Tràng Định cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, thị trấn Thất Khê và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Cửa khẩu Bình Nghi ở đâu?
Cửa khẩu Bình Nghi nằm trên địa bàn huyện Tràng Định cũ, tỉnh Lạng Sơn, trên biên giới Việt – Trung. Hoạt động ở đây không sôi động như Hữu Nghị hay Tân Thanh và thay đổi theo chính sách từng thời kỳ.