Văn Lãng là một huyện của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, nằm ở phía bắc thành phố Lạng Sơn, giáp biên giới Trung Quốc, trung tâm là thị trấn Na Sầm. Trên đất Văn Lãng cũ có cửa khẩu Tân Thanh, nơi qua lại của rất nhiều xe chở trái cây, và cửa khẩu Cốc Nam. Từ 1/7/2025, huyện Văn Lãng cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Người làm nghề trái cây ở miền Nam có khi biết tên Tân Thanh trước cả tên Văn Lãng. Người trong tỉnh thì biết Văn Lãng là quê của nhà cách mạng Hoàng Văn Thụ. Bài viết đi qua địa thế, tên gọi, các cửa khẩu, đời sống người Nùng, Tày và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: giữa tỉnh lỵ và Thất Khê
Huyện Văn Lãng cũ nằm ở phía bắc tỉnh Lạng Sơn, giữa Cao Lộc ở phía nam và Tràng Định ở phía tây bắc, phía tây nam giáp Văn Quan, phía bắc và đông bắc là đường biên giới với Trung Quốc. Quốc lộ 4A từ Đồng Đăng đi qua thị trấn Na Sầm rồi lên Thất Khê.
Địa hình gồm thung lũng, đồi núi đất và núi đá vôi xen kẽ. Sông Kỳ Cùng chảy qua địa bàn huyện trên đường từ thành phố Lạng Sơn lên Tràng Định. Ruộng lúa trải dọc các thung lũng, đồi trồng hồi, thông, keo, cây ăn quả.
Thị trấn Na Sầm là trung tâm huyện cũ, nằm bên quốc lộ 4A, có chợ, trường, bệnh viện, các cơ quan. Từ Na Sầm đi thành phố Lạng Sơn hoặc lên cửa khẩu Tân Thanh đều không xa.
Khí hậu mát, mùa đông lạnh và nhiều sương mù. Mùa mưa, các đường vào thôn xa dễ trơn, một số đoạn có nguy cơ sạt lở.
Vì nằm giữa tỉnh lỵ và vùng biên, Văn Lãng có hai nhịp sống khác nhau. Dọc quốc lộ 4A và quanh khu cửa khẩu, xe cộ đông, hàng quán nhiều, người dân sống nhờ dịch vụ. Ở các thung lũng phía trong, nhịp sống vẫn theo mùa vụ, sáng lên đồi, chiều về ruộng.
Tên gọi Văn Lãng và các lớp lịch sử
Theo cách giải thích phổ biến, tên Văn Lãng được ghép từ tên hai châu cũ là Văn Uyên và Thoát Lãng, vốn là các đơn vị hành chính của tỉnh Lạng Sơn thời phong kiến và thời Pháp. Khi đọc tài liệu cũ, người đọc có thể gặp hai tên này thay vì Văn Lãng.
Văn Lãng là quê hương của nhà cách mạng Hoàng Văn Thụ, người dân tộc Tày. Một xã của huyện cũ mang tên ông, có khu di tích lưu niệm, là nơi học sinh trong tỉnh thường đến tham quan. Tên Hoàng Văn Thụ còn được đặt cho nhiều đường phố, trường học trong cả nước.
Giai đoạn 1976–1978, Văn Lãng thuộc tỉnh Cao Lạng. Tháng 2/1979, các xã biên giới và thị trấn Na Sầm chịu chiến sự, nhiều công trình bị phá hủy, phải dựng lại trong những năm sau đó.
Từ những năm 1990, khi biên giới mở lại, Văn Lãng thay đổi nhanh nhờ buôn bán qua cửa khẩu. Thị trấn Na Sầm mở rộng, đường lên Tân Thanh được nâng cấp, nhiều kho bãi mọc lên.
Với người tra cứu gia phả, hồ sơ địa chính cũ, việc biết hai tên Văn Uyên và Thoát Lãng giúp tránh nhầm lẫn. Một làng có thể được ghi thuộc châu Văn Uyên trong tài liệu đầu thế kỷ XX, rồi thuộc huyện Văn Lãng trong giấy tờ sau này, và từ giữa năm 2025 thì chỉ còn tên xã mới.
Cửa khẩu Tân Thanh và mùa xe trái cây
Cửa khẩu Tân Thanh là nơi qua lại của rất nhiều hàng nông sản, nhất là trái cây từ các tỉnh phía Nam và miền Trung. Vào mùa thanh long, sầu riêng, vải, nhãn, xe container nối đuôi trên đường lên cửa khẩu, có lúc ùn tắc kéo dài nhiều cây số.
Khu vực cửa khẩu có kho lạnh, bãi đỗ xe, dịch vụ bốc xếp, vận tải, ăn uống. Nhiều người dân trong vùng làm nghề bốc xếp, lái xe, mở quán phục vụ tài xế. Thu nhập của họ lên xuống theo mùa hàng và theo tốc độ thông quan.
Tài xế đường dài từ miền Nam lên Tân Thanh thường phải chờ nhiều ngày vào mùa cao điểm. Các quán ăn, nhà nghỉ quanh khu vực phục vụ họ suốt ngày đêm.
Người muốn làm ăn qua cửa khẩu nên tìm hiểu kỹ quy định hiện hành về kiểm dịch, mã vùng trồng, thủ tục hải quan, vì những quy định này thay đổi theo thời kỳ và theo yêu cầu của phía bên kia.
Những đợt ùn tắc dài ở Tân Thanh thường xảy ra khi hàng từ nhiều tỉnh dồn lên cùng lúc mà tốc độ thông quan chậm lại. Khi đó, giá thuê xe, giá dịch vụ bốc xếp quanh cửa khẩu biến động mạnh, hàng dễ hỏng như thanh long, mít, sầu riêng chịu thiệt nhiều nhất. Người trồng ở miền Nam vì vậy theo dõi tình hình ở Tân Thanh sát như theo dõi thời tiết.
Cửa khẩu Cốc Nam và các xã vùng biên
Ngoài Tân Thanh, trên đất Văn Lãng cũ còn có cửa khẩu Cốc Nam. Hoạt động ở đây nhỏ hơn, phục vụ trao đổi hàng hóa và cư dân biên giới. Ngoài ra còn một số lối mở phục vụ buôn bán của cư dân hai bên.
Các xã vùng biên của Văn Lãng có dân cư chủ yếu là người Nùng, người Tày. Người dân làm ruộng, trồng hồi, cây ăn quả, kết hợp làm dịch vụ khi có hàng qua cửa khẩu.
Người lạ đi vùng biên cần mang giấy tờ tùy thân, tuân thủ biển báo khu vực biên giới, không tự ý vào đường mòn và không chụp ảnh công trình quân sự.
Đồn biên phòng và chính quyền xã là nơi hỏi thông tin chính xác về quy định đi lại, buôn bán ở vùng biên. Thông tin trên mạng nhiều khi đã cũ hoặc không chính xác.
Cuộc sống ở các xã biên giới gắn chặt với cột mốc, với lực lượng biên phòng và với những phiên chợ nhỏ. Trẻ em đi học ở điểm trường gần nhà, lớn hơn thì xuống Na Sầm học tiếp. Nhiều gia đình có người thân làm việc ở khu cửa khẩu, sáng đi chiều về.
Người Nùng, Tày và nếp sống ở Văn Lãng
Người Nùng là cộng đồng đông ở Văn Lãng, tiếp đến là người Tày, người Kinh, người Dao, người Hoa. Tiếng Nùng vẫn được nói phổ biến trong các gia đình ở thôn bản.
Hát sli, hát lượn có mặt trong các dịp lễ, cưới hỏi, mừng nhà mới. Lễ hội lồng tồng đầu năm được tổ chức ở nhiều xã, có tung còn, kéo co, đánh quay.
Món ăn vùng này có vịt quay, lợn quay, khâu nhục, xôi màu, bánh gio, măng chua. Mùa hồi, nhà nhà phơi hồi trên sân, mùi thơm khắp thôn.
Nghề rừng, đặc biệt là hồi, là nguồn thu quan trọng của nhiều gia đình. Ngoài ra còn có cây ăn quả, lúa, ngô, chăn nuôi. Một phần thanh niên làm việc ở cửa khẩu hoặc đi làm xa.
Người Nùng ở Văn Lãng có nhiều nhóm, mỗi nhóm có cách mặc, cách nói hơi khác nhau, người trong vùng nghe giọng là đoán được ở xã nào. Phụ nữ lớn tuổi vẫn mặc áo chàm khi đi chợ phiên, đi đám cưới, còn người trẻ thì mặc như ở thành phố, chỉ mặc trang phục truyền thống vào dịp lễ.
Nhà cửa ở các bản ven đường nay đã nhiều nhà xây mái bằng, nhưng ở các thôn xa vẫn còn nhà đất trình tường, lợp ngói âm dương, mát về mùa hè và ấm về mùa đông. Trong nhà, bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, bếp lửa là nơi cả nhà quây quần những tối lạnh.
Gợi ý cho người đến làm việc ở khu cửa khẩu
Mỗi năm có không ít người từ nơi khác lên Văn Lãng làm lái xe, bốc xếp, nhân viên kho, đại lý hải quan. Vài điều người mới nên biết trước:
- Chỗ ở gần cửa khẩu thường là nhà trọ, nhà nghỉ nhỏ; mùa cao điểm giá phòng có thể tăng, nên hỏi kỹ trước khi nhận phòng.
- Công việc theo mùa hàng, có tháng làm ngày làm đêm, có tháng gần như nghỉ; nên tính trước khoản dự phòng.
- Hợp đồng lao động, bảo hiểm nên làm rõ ràng với doanh nghiệp, tránh làm công nhật không giấy tờ trong thời gian dài.
- Mùa đông ở Văn Lãng lạnh và ẩm hơn nhiều so với các tỉnh phía Nam, người từ miền Nam lên cần chuẩn bị áo ấm.
- Không nhận chở hộ hàng hóa không rõ nguồn gốc qua biên giới, dù được trả công cao.
Người địa phương quen với khách làm ăn nơi khác đến, nhưng cũng rất coi trọng lời hứa; làm ăn lâu dài ở đây phụ thuộc nhiều vào chữ tín.
Sau 1/7/2025, đất Văn Lãng cũ thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Văn Lãng không còn. Thị trấn Na Sầm và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Tên Na Sầm và tên Hoàng Văn Thụ có thể vẫn được dùng; người cần chắc nên tra danh sách sắp xếp chính thức.
Cửa khẩu Tân Thanh, Cốc Nam vẫn hoạt động ở chỗ cũ. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu có kho bãi, văn phòng ở Văn Lãng cũ cập nhật địa chỉ theo xã mới khi làm thủ tục, chứng từ hải quan.
Giấy tờ đất đai, hộ tịch ghi huyện Văn Lãng vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, nên ghi chú tên xã cũ để đối chiếu, nhất là với giấy tờ cấp từ lâu.
Với tài xế, người làm dịch vụ ở khu cửa khẩu, những thay đổi này hầu như không ảnh hưởng đến công việc hằng ngày. Bến bãi, đường đi, giờ làm việc của cửa khẩu do quy định riêng điều chỉnh, không phụ thuộc vào việc có hay không có cấp huyện.
Câu hỏi thường gặp
Na Sầm thuộc huyện nào?
Trước 7/2025, Na Sầm là thị trấn huyện lỵ của huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn, nằm bên quốc lộ 4A giữa Đồng Đăng và Thất Khê. Từ 1/7/2025, thị trấn nằm trong một xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Cửa khẩu Tân Thanh ở đâu?
Cửa khẩu Tân Thanh nằm trên đất huyện Văn Lãng cũ, tỉnh Lạng Sơn, trên biên giới Việt – Trung. Đây là nơi qua lại của rất nhiều hàng trái cây, mùa cao điểm có thể ùn xe kéo dài.
Tên Văn Lãng có nguồn gốc từ đâu?
Theo cách giải thích phổ biến, tên Văn Lãng ghép từ hai châu cũ Văn Uyên và Thoát Lãng của tỉnh Lạng Sơn thời trước. Tài liệu cũ vì thế có thể ghi hai tên này thay cho Văn Lãng.
Quê Hoàng Văn Thụ ở đâu?
Nhà cách mạng Hoàng Văn Thụ, người dân tộc Tày, quê ở huyện Văn Lãng cũ, tỉnh Lạng Sơn. Một xã của huyện mang tên ông, có khu di tích lưu niệm để người dân và học sinh đến tham quan.
Văn Lãng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Văn Lãng cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, thị trấn Na Sầm và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Làm ăn qua cửa khẩu Tân Thanh cần lưu ý gì?
Nên tìm hiểu kỹ quy định hiện hành về kiểm dịch, mã vùng trồng, thủ tục hải quan, vì các quy định thay đổi theo thời kỳ. Hỏi trực tiếp cơ quan hải quan, kiểm dịch ở cửa khẩu là cách chắc nhất.