Văn Quan là một huyện của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, nằm ở giữa tỉnh, phía tây thành phố Lạng Sơn, trung tâm là thị trấn Văn Quan bên quốc lộ 1B. Huyện là một trong những vùng trồng hồi lâu đời của Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện Văn Quan cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Văn Quan không có cửa khẩu, không có núi nổi tiếng như Mẫu Sơn, nên ít được nhắc trên các trang du lịch. Nhưng với người trong tỉnh, đây là chặng đầu tiên trên đường 1B sang Bình Gia, Bắc Sơn, là vùng hồi, vùng ruộng của người Tày. Bài viết đi qua địa thế, lịch sử, cây hồi, đời sống các bản và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: chặng đầu của con đường 1B
Huyện Văn Quan cũ nằm ở giữa tỉnh Lạng Sơn, phía tây Cao Lộc và thành phố Lạng Sơn. Xung quanh là các huyện cũ Văn Lãng ở phía bắc, Bình Gia ở phía tây bắc, Bắc Sơn ở phía tây, Chi Lăng ở phía nam. Văn Quan không giáp biên giới, là một trong những huyện nằm sâu trong nội địa của tỉnh.
Quốc lộ 1B từ thành phố Lạng Sơn đi về phía tây, qua thị trấn Văn Quan rồi tiếp tục sang Bình Gia, Bắc Sơn và Thái Nguyên. Đây là trục đường chính của huyện, các khu dân cư, chợ, trường học tập trung dọc theo.
Địa hình gồm đồi núi đất, núi đá vôi và các thung lũng nhỏ. Phía nam huyện là vùng núi có thượng nguồn của sông Thương, dòng sông chảy về phía nam qua Chi Lăng, Hữu Lũng rồi xuống vùng Bắc Giang cũ. Các suối nhỏ trong huyện cũng chảy về sông Kỳ Cùng ở phía bắc.
Khí hậu mát, mùa đông lạnh, sương mù nhiều vào buổi sáng. Đất đồi ở đây hợp với cây hồi, cây ăn quả và rừng trồng.
Vùng núi đá vôi ở phía tây và tây nam huyện có nhiều hang động nhỏ, có hang người dân dùng làm chỗ trú mưa khi lên nương, có hang gắn với truyền thuyết của bản. Ruộng ở các thung lũng hẹp, mỗi thửa nhỏ, phải làm bờ kỹ để giữ nước, nhiều nơi chỉ cấy được một vụ lúa, vụ còn lại trồng ngô hoặc rau màu.
Lịch sử tên gọi
Tên Văn Quan có trong các tài liệu thời Nguyễn và thời Pháp như tên một châu của tỉnh Lạng Sơn. Ranh giới châu thời đó không trùng hoàn toàn với huyện sau này, nên khi tra gia phả hay giấy tờ cũ, cần đối chiếu theo từng làng.
Thời Pháp, con đường nay là quốc lộ 1B đã nối Lạng Sơn với vùng Thái Nguyên, đi qua Văn Quan. Dọc đường có đồn binh, trạm canh. Con đường làm Văn Quan trở thành cửa ngõ phía tây của tỉnh lỵ.
Sau năm 1954, Văn Quan là một huyện của tỉnh Lạng Sơn. Giai đoạn 1976–1978, huyện thuộc tỉnh Cao Lạng. Từ năm 1979 tới năm 2025, huyện giữ nguyên tên, chỉ có những điều chỉnh nhỏ ở cấp xã.
Vì không giáp biên giới, Văn Quan ít bị ảnh hưởng trực tiếp bởi chiến sự năm 1979 hơn các huyện vùng biên như Cao Lộc, Văn Lãng, Lộc Bình. Nhịp sống ở đây vì thế ít đứt gãy hơn, nhiều bản làng và rừng hồi lâu năm vẫn giữ được qua các thời kỳ.
Người làm thủ tục với giấy tờ cũ có thể gặp cách ghi huyện Văn Quan, tỉnh Cao Lạng cho giai đoạn 1976–1978. Đây là cách ghi đúng với thời điểm đó, không phải lỗi. Khi nối hồ sơ với địa chỉ mới, chỉ cần ghi chú tên xã cũ là đủ để cán bộ đối chiếu.
Cây hồi trên những đồi Văn Quan
Văn Quan là một trong những vùng trồng hồi lâu đời của Lạng Sơn, cùng với Văn Lãng, Bình Gia, Tràng Định. Rừng hồi phủ các sườn đồi quanh thị trấn và các xã, có những cây đã nhiều chục năm tuổi, cao lớn, được truyền qua nhiều đời trong gia đình.
Mùa thu hái hồi, cả nhà lên đồi, người trèo cây, người nhặt quả, người gùi về. Quả hồi được phơi khô trên sân, mái nhà, đường làng. Mùi hồi thơm khắp các thôn. Một phần lá và quả được đem chưng cất lấy tinh dầu ở các lò nhỏ.
Hồi khô của Văn Quan được thương lái thu mua, theo quốc lộ 1B về thành phố rồi đi khắp nơi, một phần xuất khẩu. Giá hồi thay đổi theo năm, có năm cao, có năm thấp. Nhiều gia đình kết hợp hồi với trồng thông, keo, cây ăn quả để giảm rủi ro.
Người mua hồi Văn Quan làm quà nên chọn quả có cánh đều, màu nâu đỏ, mùi thơm rõ, không mốc, không lẫn quả lạ. Mua ở chợ thị trấn hoặc từ gia đình trồng là cách chắc hơn.
Trồng hồi cũng có rủi ro riêng. Cây hồi kén đất, kén khí hậu, bị sâu bệnh hay rét đậm thì có năm gần như mất mùa. Cây cao, việc hái quả nguy hiểm, mỗi năm đều có người bị ngã khi trèo hái. Một số nơi đã thử cách hái an toàn hơn, dùng thang, dây bảo hộ, nhưng chưa phổ biến.
Bản Tày, Nùng và nếp sống ở Văn Quan
Người Tày là cộng đồng đông ở Văn Quan, tiếp theo là người Nùng, người Kinh, người Dao. Các bản Tày nằm ven thung lũng, nhà sàn, nhà đất trình tường lợp ngói âm dương còn ở nhiều nơi.
Hát then, đàn tính có mặt trong các dịp lễ, cưới hỏi, mừng thọ. Lễ hội đầu năm như lễ lồng tồng được tổ chức ở nhiều xã, có tung còn, kéo co. Một số lễ hội đình, miếu của từng làng thu hút người dân trong vùng.
Chợ thị trấn Văn Quan họp theo phiên, đông nhất vào buổi sáng. Người các bản mang hồi, măng, gà, lợn, rau xuống bán, mua về đồ dùng. Ngày phiên cũng là dịp gặp gỡ, uống rượu, trò chuyện.
Món ăn có xôi màu, bánh gio, thịt lợn quay, khâu nhục, măng chua, cá suối. Rượu ngô, rượu men lá do gia đình tự nấu.
Người Tày ở Văn Quan có tục làm nhà sàn trên nền đất cao, tránh ẩm và thú dữ thời trước, dưới gầm sàn để nông cụ, củi đốt. Ngày nay nhiều nhà đã chuyển sang nhà xây, nhưng cách bố trí bếp lửa, bàn thờ vẫn theo nếp cũ.
Các gia đình thường có vườn quanh nhà trồng rau, cây ăn quả, nuôi gà, lợn. Đời sống tự túc một phần, phần còn lại mua ở chợ phiên. Thanh niên đi học, đi làm xa ngày càng nhiều, ngày tết mới về đông đủ.
Sản vật ngoài hồi: măng, mật ong và rau rừng
Ngoài hồi, các đồi và rừng ở Văn Quan cũ còn cho nhiều sản vật nhỏ mà người địa phương quen dùng. Mùa mưa, măng rừng mọc nhiều, người dân lên đồi lấy măng, ăn tươi hoặc luộc rồi phơi khô, muối chua để dành. Măng khô bán ở chợ phiên thị trấn là món quà quen của người đi xa về.
Một số hộ nuôi ong lấy mật, ong lấy phấn từ hoa rừng và vườn cây quanh nhà. Mật ong ở đây thường được bán theo chai, theo lít, giá mỗi nhà một khác; người mua nên mua của gia đình quen hoặc người có nguồn gốc rõ.
Rau rừng như rau dớn, rau bò khai, lá lốt rừng có mặt trong bữa cơm hằng ngày. Gà thả đồi, lợn đen nuôi thả cũng là nguồn thực phẩm quen thuộc. Những thứ này ít khi đi xa vì số lượng nhỏ, chủ yếu tiêu thụ trong vùng.
Đi Văn Quan và đi tiếp theo quốc lộ 1B
Văn Quan gần thành phố Lạng Sơn, đi xe máy không lâu. Vài gợi ý cho người đi:
- Đi theo quốc lộ 1B từ thành phố, đường có đèo, khúc cua, nên đi ban ngày.
- Ghé chợ thị trấn Văn Quan vào ngày phiên để mua hồi, măng khô, sản vật địa phương.
- Mùa thu hái hồi, có thể hỏi người địa phương để được dẫn lên đồi xem cách hái và phơi.
- Đi tiếp sang Bình Gia, Bắc Sơn theo quốc lộ 1B để thấy cảnh núi đá, thung lũng phía tây tỉnh.
- Nhà nghỉ, quán ăn tập trung ở thị trấn, các xã xa có ít chỗ ở.
Người đi lần đầu nên báo lịch trình cho người nhà và tải bản đồ ngoại tuyến, vì sóng điện thoại ở một số đoạn đèo yếu.
Ai đi một vòng phía tây tỉnh có thể chọn lộ trình thành phố Lạng Sơn – Văn Quan – Bình Gia – Bắc Sơn rồi về Hữu Lũng, xuống quốc lộ 1 hoặc cao tốc để về Hà Nội, đi qua cả vùng hồi lẫn vùng núi đá trong hai ba ngày.
Sau 1/7/2025, đất Văn Quan cũ thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Văn Quan không còn. Thị trấn Văn Quan và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Tên tỉnh trên địa chỉ không đổi vì Lạng Sơn không hợp nhất.
Quốc lộ 1B vẫn là trục chính, đường đi không thay đổi. Người dân làm thủ tục thông thường ở xã mới, thủ tục cấp tỉnh ở thành phố Lạng Sơn cũ.
Giấy tờ đất đai, hộ tịch ghi huyện Văn Quan vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, nên ghi chú tên xã cũ để đối chiếu, nhất là với giấy tờ đất rừng hồi cấp từ lâu.
Việc bỏ cấp huyện cũng làm thay đổi chỗ đặt một số cơ quan, trường học, trạm y tế từng thuộc huyện. Người dân nên theo dõi thông báo của xã mới để biết nơi giải quyết từng loại việc, thay vì đến trụ sở huyện cũ như thói quen. Phần lớn công việc hằng ngày vẫn được làm ở gần nhà như trước.
Câu hỏi thường gặp
Văn Quan thuộc tỉnh nào trước 7/2025?
Văn Quan là một huyện của tỉnh Lạng Sơn, nằm ở giữa tỉnh, phía tây thành phố Lạng Sơn, trung tâm là thị trấn Văn Quan bên quốc lộ 1B.
Văn Quan có giáp biên giới không?
Không. Văn Quan là một trong những huyện cũ nằm sâu trong nội địa của tỉnh Lạng Sơn, giáp Văn Lãng, Bình Gia, Bắc Sơn, Chi Lăng và Cao Lộc, không có đường biên giới với Trung Quốc.
Hồi Văn Quan thu hoạch vào mùa nào?
Hồi thường có vụ chính vào khoảng mùa thu và vụ phụ vào mùa xuân. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm, nên hỏi người trồng nếu muốn đến xem cảnh hái và phơi hồi.
Văn Quan cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Văn Quan cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Sông Thương có bắt nguồn từ Văn Quan không?
Thượng nguồn sông Thương nằm ở vùng núi phía nam Văn Quan và phía bắc Chi Lăng. Từ đó sông chảy về phía nam qua Chi Lăng, Hữu Lũng rồi xuống vùng Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới.
Đi từ thành phố Lạng Sơn đến Văn Quan thế nào?
Đường thuận nhất là quốc lộ 1B đi về phía tây. Đường có đèo và khúc cua, nên đi ban ngày. Có xe khách tuyến trong tỉnh, nhưng giờ chạy thay đổi, nên hỏi nhà xe trước.