Huyện Trà Cú nằm ở phía nam tỉnh Trà Vinh cũ, dọc bờ sông Hậu đoạn gần cửa Định An, có hai thị trấn Trà Cú và Định An. Đây là huyện có tỉ lệ người Khmer cao nhất tỉnh, nhiều chùa, nhiều đội ghe ngo, nghề nông trên giồng và ruộng. Huyện tồn tại đến ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Bài này đi qua vị trí, đời sống phum sóc, văn hóa Khmer, nghề nông và nghề sông, câu chuyện cửa Định An bồi lắng và tuyến luồng cho tàu biển, cùng cách đọc địa chỉ cũ.
Vị trí: bờ sông Hậu gần cửa biển
Trà Cú giáp Tiểu Cần ở phía bắc, Châu Thành và Cầu Ngang ở phía đông, vùng Duyên Hải ở phía đông nam; phía tây nam là sông Hậu, bên kia sông là vùng Cù Lao Dung, Long Phú của Sóc Trăng cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ. Phía hạ lưu, sông Hậu đổ ra biển qua cửa Định An, nên vùng nam huyện đã chịu ảnh hưởng rõ của nước lợ.
Huyện có hai thị trấn: thị trấn Trà Cú là trung tâm hành chính; thị trấn Định An nằm gần sông Hậu, phía cửa biển. Các xã của huyện cũ có thể kể như Đại An, Định An, Hàm Giang, Hàm Tân, Kim Sơn, Long Hiệp, Lưu Nghiệp Anh, Ngãi Xuyên, Ngọc Biên, Phước Hưng, Tân Hiệp, Tân Sơn, Tập Sơn, Thanh Sơn, An Quảng Hữu.
Địa hình Trà Cú là xen kẽ giữa các giồng cát cao chạy song song bờ biển xưa và ruộng trũng. Trên giồng là phum sóc, chùa, vườn, hoa màu; dưới ruộng là lúa. Đi qua huyện vào mùa khô, dễ thấy những dải đất cao trồng màu nổi lên giữa đồng gặt.
Cái tên Trà Cú, cũng như nhiều địa danh trong tỉnh, được cho là bắt nguồn từ tiếng Khmer rồi được Việt hóa qua cách đọc. Nhiều xã, ấp ở đây vẫn có hai tên, một tên hành chính và một tên Khmer người dân quen gọi; người lạ hỏi đường nên nhắc cả tên chùa gần đó, vì chùa là mốc mà ai trong vùng cũng biết.
Huyện của phum sóc và chùa Khmer
Người Khmer chiếm phần đông dân số Trà Cú. Phum sóc nằm dọc các giồng, mỗi phum có chùa riêng, nên số chùa Khmer trong huyện rất nhiều. Chùa vừa là nơi thờ tự, vừa là trường học dạy chữ Khmer, nơi giữ sách lá buông, nhạc cụ, ghe ngo, và là nơi họp bàn việc chung của cả phum.
Tiếng Khmer được dùng hằng ngày trong gia đình, ở chợ, ở chùa; nhiều người Kinh sống lâu ở Trà Cú cũng nói được. Biển hiệu ở một số cơ quan, trường học có cả hai thứ chữ. Trẻ em Khmer học chữ Khmer ở chùa vào dịp hè hoặc ngoài giờ học chính.
Khi đến phum sóc, khách nên ăn mặc kín đáo, chào hỏi người lớn tuổi, không tự ý vào nhà, vào khu ở của sư sãi. Phụ nữ không chạm vào sư sãi, không trao đồ trực tiếp tay sư. Những phép lịch sự nhỏ này giúp chuyến đi thoải mái và được người địa phương quý mến.
Nhà ở truyền thống của người Khmer Trà Cú thường là nhà sàn thấp hoặc nhà đất mái lá, mái tôn, xung quanh có lu chứa nước mưa, chuồng bò, đống rơm. Ngày nay nhiều nhà đã xây kiên cố, nhưng bố cục sân trước, vườn sau, chuồng bò bên hông vẫn giữ. Trong nhà, bàn thờ ông bà, hình Phật đặt ở nơi trang trọng nhất.
Ghe ngo, Dù Kê và mùa lễ hội
Ghe ngo là loại ghe dài, thon, mũi và lái cong cao, chở được vài chục tay chèo, thuộc sở hữu của các chùa. Mỗi năm, vào dịp Ok Om Bok khoảng rằm tháng mười âm lịch, các đội ghe ngo trong vùng tập luyện từ nhiều tuần trước để tham gia đua trong tỉnh và khu vực. Các chùa ở Trà Cú có nhiều đội ghe ngo mạnh.
Sân khấu Dù Kê, ra đời ở chính vùng Trà Vinh, là loại hình ca kịch Khmer Nam Bộ với tích truyện dân gian, có nhạc, hát, múa, hài. Nhiều đoàn nghệ thuật không chuyên ở các phum sóc vẫn diễn trong lễ hội, đám tiệc. Múa Rom Vong, múa Lâm Thôn, dàn nhạc ngũ âm có mặt ở hầu hết các dịp vui.
Ba lễ lớn trong năm của người Khmer là Chôl Chnăm Thmây (tháng tư dương lịch), Sen Đôn Ta (cuối tháng tám âm lịch) và Ok Om Bok. Vào các dịp này, Trà Cú đông vui nhất; người đi làm xa về quê, chùa trang hoàng, đường làng nhộn nhịp.
Lúa, màu trên giồng và cốm dẹp
Nghề chính ở Trà Cú vẫn là lúa và hoa màu. Ruộng lúa nằm ở vùng trũng giữa các giồng, chịu ảnh hưởng của mặn mùa khô, nên lịch thời vụ được tính theo con nước và hệ thống cống. Trên giồng, người dân trồng đậu phộng, khoai lang, bắp, rau màu, dưa hấu, dùng nước giếng để tưới.
Nuôi bò là nghề lâu đời của người Khmer Trà Cú. Ngày trước bò dùng để kéo xe, cày ruộng; nay chủ yếu nuôi lấy thịt. Ở vùng gần cửa sông, có thêm nuôi tôm, cá, cua và đánh bắt nhỏ trên sông Hậu.
Nước ngọt mùa khô là nỗi lo thường trực. Khi mặn lên, ruộng ở vùng thấp phải bỏ vụ hoặc gieo sớm; nhiều hộ trữ nước mưa trong lu, bể, dùng nước máy ở những nơi có đường ống. Các chương trình cấp nước sạch nông thôn, giếng khoan tập trung đã giúp nhiều phum sóc bớt khó khăn, nhưng ở các ấp xa, việc gánh nước, mua nước vẫn còn.
Cốm dẹp là món gắn liền với Ok Om Bok: lúa nếp non được rang, giã cho dẹp, trộn với dừa nạo và đường. Vào mùa lúa mới, nhiều nhà trong các phum sóc làm cốm dẹp, tiếng chày giã vang đều trong đêm. Đây là món vừa để cúng trăng, vừa để ăn, vừa để bán, làm quà cho người ở xa.
Cửa Định An và tuyến luồng cho tàu biển
Cửa Định An là một trong những cửa lớn của sông Hậu, nhưng nổi tiếng vì bồi lắng: phù sa và cát di chuyển liên tục làm luồng tàu thay đổi, nông dần, tàu lớn khó vào sông Hậu. Nhiều năm, việc nạo vét không giữ được độ sâu ổn định, ảnh hưởng tới vận tải hàng hóa cho cả vùng đồng bằng.
Để giải quyết, một tuyến luồng mới cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu đã được xây dựng, đi qua kênh tắt Quan Chánh Bố và đoạn kênh mới ra biển ở vùng Trà Cú, Duyên Hải. Tuyến luồng giúp tàu không phải đi qua đoạn cửa Định An bồi lắng, đưa hàng vào các cảng trên sông Hậu.
Với người dân ven tuyến, dự án mang lại đường sá, việc làm, nhưng cũng kéo theo thu hồi đất, sạt lở bờ ở một số đoạn và thay đổi dòng chảy. Người mua đất gần tuyến kênh nên hỏi kỹ hành lang bảo vệ luồng, khu vực sạt lở và quy hoạch xung quanh trước khi giao dịch.
Thị trấn Định An, nằm về phía cửa sông, có bến ghe, chợ cá và các cơ sở thu mua thủy sản. Buổi sáng, ghe đánh bắt trên sông Hậu và ven cửa về bến, cá tôm được bán ngay, phần lớn chở về thị trấn Trà Cú và thành phố Trà Vinh cũ. Đây là góc nghề sông, nghề biển hiếm hoi của một huyện vốn sống chủ yếu bằng ruộng và giồng.
Đi Trà Cú và vài lưu ý
Từ thành phố Trà Vinh cũ, đi về phía tây nam theo các tuyến quốc lộ, tỉnh lộ qua Châu Thành là tới thị trấn Trà Cú; từ đó đi tiếp về phía sông Hậu, Định An. Đường chính khá tốt, đường vào phum sóc nhỏ hơn, nhiều đoạn chỉ vừa xe máy.
Thời điểm đến hợp nhất là các dịp lễ Khmer, nhất là Ok Om Bok, để xem ghe ngo tập luyện, ăn cốm dẹp, dự lễ ở chùa. Ngày thường thì yên tĩnh, phù hợp đi chậm qua các phum, ghé chùa, chợ. Nhà nghỉ ở thị trấn có nhưng ít; nhiều khách chọn ở thành phố Trà Vinh cũ rồi đi về trong ngày.
Món ăn nên thử: bún nước lèo, cốm dẹp, bánh ống, bánh canh, các món từ cá sông, cá đồng. Khi được mời ăn ở nhà người Khmer, nên nhận lời và ăn một ít, đó là cách tỏ lòng tôn trọng chủ nhà.
Từ 1/7/2025: Trà Cú cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Trà Cú không còn; hai thị trấn Trà Cú, Định An và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Bên kia sông Hậu là thành phố Cần Thơ.
Một điểm dễ nhầm là tên Định An dùng cho cả thị trấn Định An lẫn xã Định An của huyện cũ; khi đổi giấy tờ, ghi rõ thị trấn hay xã. Với các tên xã có chữ giống nhau như Tân Sơn, Thanh Sơn, Tập Sơn, Kim Sơn, cũng phải ghi đúng từng chữ.
Nhiều người lớn tuổi trong các phum sóc có giấy tờ viết tên theo cách phiên âm khác nhau qua các thời kỳ. Khi làm thủ tục, nên mang theo đủ giấy tờ cũ, nhờ cán bộ hoặc người trong phum biết chữ giúp đối chiếu để tránh sai sót. Giấy tờ còn hạn vẫn có giá trị cho đến khi làm thủ tục mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Trà Cú có đông người Khmer không?
Có. Người Khmer chiếm phần đông dân số Trà Cú, sống trong các phum sóc trên giồng đất, mỗi phum gắn với một ngôi chùa. Tiếng Khmer được dùng hằng ngày, nhiều người Kinh ở lâu trong huyện cũng nói được tiếng Khmer.
Cửa Định An ở đâu và vì sao nổi tiếng?
Cửa Định An là một cửa lớn của sông Hậu, ở phía hạ lưu gần huyện Trà Cú cũ. Cửa này nổi tiếng vì bồi lắng, làm luồng tàu nông và thay đổi liên tục, nên tuyến luồng mới qua kênh tắt Quan Chánh Bố được xây dựng.
Ghe ngo là gì?
Ghe ngo là ghe dài, thon, mũi và lái cong cao, chở được vài chục tay chèo, thuộc sở hữu của các chùa Khmer. Các đội ghe ngo tập luyện để đua vào dịp Ok Om Bok khoảng rằm tháng mười âm lịch hằng năm.
Trà Cú nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Trà Cú cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm ba tỉnh cũ Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh. Hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới, tra theo bảng sắp xếp cấp xã.
Cốm dẹp làm thế nào?
Cốm dẹp làm từ lúa nếp non rang trên chảo, rồi giã trong cối cho hạt dẹp và bong vỏ, sau đó sàng sạch, trộn với dừa nạo và đường. Món này gắn với lễ cúng trăng Ok Om Bok của người Khmer vào mùa lúa mới.
Đến thăm chùa Khmer ở Trà Cú cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chánh điện, nói nhỏ, không chỉ chân về phía tượng, không tự ý vào khu ở của sư sãi. Phụ nữ không chạm vào sư sãi, muốn chụp ảnh người hay nghi lễ thì xin phép trước.