Huyện Tiểu Cần nằm ở phía tây tỉnh Trà Vinh cũ, giữa Cầu Kè và Trà Cú, một phía trông ra sông Hậu. Huyện có hai thị trấn: thị trấn Tiểu Cần, nơi các tuyến đường từ thành phố Trà Vinh đi Vĩnh Long và đi Sóc Trăng gặp nhau, và thị trấn Cầu Quan, phố chợ ven sông Hậu. Huyện tồn tại đến ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Tiểu Cần không có danh thắng nổi tiếng, nhưng là vùng lúa quan trọng và là nút giao thông của nửa phía tây tỉnh. Bài này nói về hai thị trấn, đồng lúa, các phum sóc, chuyện nước, và cách đọc địa chỉ cũ.
Vị trí: nút giao của nửa phía tây Trà Vinh
Tiểu Cần giáp Cầu Kè ở phía tây bắc, Càng Long và Châu Thành ở phía đông bắc, Trà Cú ở phía nam; phía tây nam là sông Hậu, bên kia là vùng Sóc Trăng cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ. Thị trấn Tiểu Cần nằm ở vị trí giao của quốc lộ 54 đi lên Cầu Kè, Vĩnh Long và quốc lộ 60 đi về phía sông Hậu, Sóc Trăng.
Nhờ vị trí này, thị trấn Tiểu Cần là điểm dừng quen của xe khách, xe tải, có chợ, bến xe, nhiều quán ăn, cây xăng. Người đi từ thành phố Trà Vinh cũ lên Cầu Kè hay đi Sóc Trăng đều đi qua. Các xã của huyện cũ có thể kể như Hiếu Tử, Hiếu Trung, Hùng Hòa, Long Thới, Ngãi Hùng, Phú Cần, Tân Hòa, Tân Hùng, Tập Ngãi.
Quốc lộ 60 qua Tiểu Cần là một phần trục ven biển từ Tiền Giang cũ qua Bến Tre cũ, Trà Vinh cũ đến Sóc Trăng cũ. Đoạn qua sông Hậu vẫn còn phụ thuộc phà; dự án cầu Đại Ngãi được nhắc nhiều năm nay, khi xong sẽ làm vai trò nút giao của Tiểu Cần quan trọng hơn.
Cầu Quan: phố chợ bên sông Hậu
Thị trấn Cầu Quan nằm sát sông Hậu, xưa là nơi ghe thuyền buôn bán trên sông ghé vào, nên có dáng phố chợ ven sông: dãy nhà phố cũ, chợ gần bến, các vựa lúa, vựa trái cây. Người Hoa có mặt ở đây từ lâu, mở tiệm buôn bán, góp phần hình thành phố chợ.
Ngày nay, Cầu Quan không còn tấp nập như thời giao thông chủ yếu bằng đường sông, nhưng chợ vẫn đông vào buổi sáng: cá sông, tôm, rau, trái cây từ các cồn, lúa gạo từ đồng. Bến đò, bến ghe vẫn hoạt động, chở người và hàng qua lại, đi các cồn trên sông Hậu.
Người thích những thị trấn cũ có thể dành một buổi sáng ở Cầu Quan: ăn sáng ở chợ, đi dọc bờ sông nhìn ghe, xem các dãy nhà cũ. Không nên kỳ vọng dịch vụ du lịch; đây là một thị trấn bình thường, đáng quý chính vì sự bình thường ấy.
Bờ sông Hậu đoạn qua Cầu Quan cũng là nơi người ta thấy rõ sức mạnh của dòng sông: mùa nước lớn, nước chảy xiết, lục bình trôi thành từng mảng; tàu, sà lan chạy qua tạo sóng đánh vào bờ. Sạt lở bờ sông xảy ra ở vài đoạn, nên các nhà sát mép nước thường gia cố bằng cừ, kè đá. Người định mua nhà ven sông ở Cầu Quan nên hỏi kỹ chuyện này.
Đồng lúa Tiểu Cần và hệ thống thủy lợi
Phần lớn đất Tiểu Cần là ruộng lúa, làm hai đến ba vụ mỗi năm tùy vùng. Mùa lúa chín, cả cánh đồng vàng rực hai bên quốc lộ, máy gặt chạy suốt ngày. Gạo Tiểu Cần được thương lái thu mua, đưa về các nhà máy xay xát trong vùng.
Sản xuất lúa ở đây phụ thuộc nhiều vào hệ thống thủy lợi Nam Măng Thít, với đê bao, kênh và các cống ngăn mặn ven sông Hậu, sông Cổ Chiên. Mùa khô, cống đóng để giữ ngọt, nông dân phải xuống giống theo lịch chung của địa phương để tránh mặn cuối vụ. Những năm hạn mặn nặng, lịch thời vụ được điều chỉnh sớm hơn.
Ngoài lúa, nhiều hộ trồng mía, dừa, cây ăn trái và rau màu trên đất giồng, nuôi bò, heo, cá. Một số hộ chuyển ruộng kém hiệu quả sang trồng cỏ nuôi bò hoặc lên liếp trồng dừa. Người mới tới làm nông nên tham khảo kinh nghiệm của hàng xóm và khuyến nông xã trước khi đổi cây trồng.
Phum sóc Khmer ở Tiểu Cần
Tiểu Cần có đông người Khmer, sống thành phum sóc ở nhiều xã, mỗi phum gắn với một ngôi chùa. Chùa Khmer ở đây cũng có kiến trúc mái nhiều tầng, đầu đao uốn cong, khuôn viên rộng với tháp, sala, trường dạy chữ. Một số chùa lâu đời, được trùng tu nhiều lần, có cây cổ thụ lớn.
Trong các dịp lễ lớn, chùa là trung tâm: Tết Chôl Chnăm Thmây có lễ đắp núi cát, tắm Phật; Sen Đôn Ta là dịp con cháu về cúng ông bà; Ok Om Bok có cúng trăng và ăn cốm dẹp. Đội ghe ngo của một số chùa trong vùng tập luyện từ nhiều tháng trước để tham gia đua ghe trong tỉnh.
Nghề phụ của các phum sóc có đan lát, làm bánh, làm cốm dẹp, dệt vải ở vài nơi. Nhiều thanh niên Khmer đi làm công nhân ở Bình Dương, TP Hồ Chí Minh rồi về quê dịp Tết Khmer. Khi ghé phum sóc, khách nên chào hỏi, xin phép trước khi chụp ảnh người và nhà cửa.
Một nét đáng chú ý ở Tiểu Cần là sự gần gũi giữa các cộng đồng. Ở chợ, người Khmer, người Kinh, người Hoa mua bán với nhau bằng cả tiếng Việt và tiếng Khmer; trong đám cưới, đám tiệc, khách mời thường có cả hai bên. Trẻ con đi học chung trường, nhiều em biết cả hai thứ tiếng từ nhỏ. Sự hòa trộn đó là điều người địa phương hay tự hào khi giới thiệu quê mình.
Sống và làm việc ở Tiểu Cần
Thị trấn Tiểu Cần cũ có trường phổ thông các cấp, trung tâm y tế, ngân hàng, chợ và nhiều cơ sở buôn bán. Vì ở nút giao, việc đi lại lên thành phố Trà Vinh cũ, lên Vĩnh Long, Cần Thơ khá tiện bằng xe khách. Các xã có trường học, trạm y tế; bệnh nặng chuyển lên bệnh viện tỉnh.
Việc làm tại chỗ chủ yếu là nông nghiệp, buôn bán, dịch vụ vận tải, sửa xe, ăn uống phục vụ người qua đường. Một số người làm trong các cơ sở xay xát lúa gạo, chế biến nông sản. Lao động trẻ đi làm xa vẫn đông, nhưng xu hướng về quê lập nghiệp đã xuất hiện, nhất là ở các nghề dịch vụ.
Với người định mua đất ở thị trấn, đất mặt tiền quốc lộ có giá cao hơn nhiều và bị ràng buộc lộ giới, hành lang an toàn đường bộ. Nên xem kỹ chỉ giới xây dựng trước khi mua; đất trong hẻm, gần chợ thường hợp cho ở hơn.
Đi qua Tiểu Cần: vài lưu ý cho người đi đường
Đoạn quốc lộ qua thị trấn Tiểu Cần đông xe, nhất là giờ tan chợ và cuối tuần. Xe tải, xe khách lớn đi qua thường xuyên, người đi xe máy nên đi sát lề phải, giảm tốc ở các ngã ba, ngã tư. Ban đêm, các đoạn ngoài thị trấn ít đèn.
Mùa gặt, máy gặt, xe chở lúa ra vào ruộng làm mặt đường dính bùn, rơm, dễ trơn trượt sau mưa. Vào mùa này, người đi xe máy nên đi chậm hơn bình thường, nhất là trên các đường liên xã hẹp chạy dọc kênh.
Người đi đường dài có thể nghỉ chân ở thị trấn Tiểu Cần: có cây xăng, tiệm sửa xe, quán cơm, cà phê mở từ sáng sớm. Đây là chỗ dừng hợp lý trước khi đi tiếp về phía sông Hậu hay lên Cầu Kè.
Nếu đi Sóc Trăng theo quốc lộ 60 qua sông Hậu, nên tìm hiểu trước giờ phà, giờ đò ở bến bạn định qua; thông tin thay đổi theo mùa và theo tiến độ công trình cầu. Nếu đi Vĩnh Long, Cần Thơ, có thể theo quốc lộ 54 lên Cầu Kè rồi đi tiếp.
Ăn uống ở Tiểu Cần chủ yếu ở các quán quanh chợ và dọc quốc lộ: bún nước lèo, hủ tiếu, cơm tấm, bánh canh, các món cá đồng. Nếu muốn mang quà, có thể mua gạo, bánh tét, các sản phẩm từ dừa ở chợ.
Từ 1/7/2025: Tiểu Cần cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Tiểu Cần không còn; hai thị trấn Tiểu Cần, Cầu Quan và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Bên kia sông Hậu là thành phố Cần Thơ, nên đi qua sông là sang một tỉnh, thành khác.
Khi đổi giấy tờ, cần ghi rõ thị trấn Tiểu Cần hay thị trấn Cầu Quan, vì hai nơi cách nhau một đoạn và nay có thể thuộc hai xã mới khác nhau. Tra tên xã, thị trấn cũ trong bảng sắp xếp cấp xã của tỉnh Vĩnh Long là cách chắc nhất.
Giấy tờ còn hạn ghi "huyện Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh" vẫn có giá trị. Với giấy tờ cũ hơn, có thể gặp tên tỉnh Cửu Long (1976–1992) hoặc Vĩnh Bình (trước 1975); đọc như chỉ cùng một vùng đất.
Người quê Tiểu Cần ở xa, khi cần giấy tờ ở quê như trích lục khai sinh, xác nhận đất đai, có thể liên hệ ủy ban xã mới nơi có địa chỉ cũ của mình, hoặc làm qua dịch vụ công trực tuyến nếu thủ tục cho phép. Chuẩn bị sẵn số căn cước, tên xã, thị trấn cũ và năm đăng ký giúp việc tra cứu nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tiểu Cần có mấy thị trấn?
Trước 1/7/2025, huyện Tiểu Cần có hai thị trấn: thị trấn Tiểu Cần ở nút giao các quốc lộ, là trung tâm hành chính, và thị trấn Cầu Quan nằm sát sông Hậu, có phố chợ và bến ghe lâu đời.
Cầu Quan có gì đáng xem?
Cầu Quan là thị trấn ven sông Hậu, có chợ gần bến, các dãy nhà phố cũ và cảnh ghe thuyền qua lại. Không có dịch vụ du lịch nhiều, nhưng một buổi sáng ăn sáng ở chợ, đi dọc bờ sông là đủ cảm nhận đời sống phố chợ ven sông.
Tiểu Cần nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Tiểu Cần cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm ba tỉnh cũ Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh. Hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới, tra theo bảng sắp xếp cấp xã.
Từ Tiểu Cần đi Sóc Trăng thế nào?
Có thể theo quốc lộ 60 về phía sông Hậu, qua sông bằng phà hoặc đò tùy bến, rồi sang vùng Sóc Trăng cũ nay thuộc Cần Thơ. Nên hỏi trước giờ phà, giờ đò vì thông tin thay đổi theo mùa và theo tiến độ công trình cầu.
Nông nghiệp Tiểu Cần chủ yếu là gì?
Chủ yếu là lúa hai đến ba vụ mỗi năm, phụ thuộc vào hệ thống thủy lợi Nam Măng Thít. Ngoài lúa có mía, dừa, cây ăn trái, rau màu trên đất giồng và chăn nuôi bò, heo, cá ở nhiều hộ gia đình.