Tiên Phước là huyện trung du ở phía tây nam tỉnh Quảng Nam cũ, nằm giữa Phú Ninh ở phía đông, Hiệp Đức ở phía bắc và Bắc Trà My ở phía tây nam. Trung tâm huyện là thị trấn Tiên Kỳ trên quốc lộ 40B. Đây là quê của hai chí sĩ Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng, có làng cổ Lộc Yên, nổi tiếng tiêu và bòn bon. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Tiên Phước cũ nay thuộc bốn xã của thành phố Đà Nẵng: Tiên Phước, Thạnh Bình, Lãnh Ngọc và Sơn Cẩm Hà.
Người Quảng gọi Tiên Phước là “xứ Tiên” vì gần như mọi xã đều mang chữ Tiên. Bài này viết về tên gọi, vùng đồi vườn, làng cổ, quê hương các chí sĩ, đường đi, và cách đối chiếu xã cũ với bốn xã mới sau tháng 7/2025.
Xứ Tiên: tên huyện và tên các xã
Tiên Phước là tên huyện có từ lâu ở vùng trung du phía nam Quảng Nam. Giai đoạn 1962–1975, huyện thuộc tỉnh Quảng Tín; sau năm 1975 thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, từ năm 1997 thuộc tỉnh Quảng Nam. Tên huyện và trung tâm Tiên Kỳ giữ cho tới năm 2025.
Các xã của Tiên Phước gần như đều có chữ “Tiên” ở đầu: Tiên Cảnh, Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập, Tiên Mỹ, Tiên Phong, Tiên Thọ, Tiên Hiệp, Tiên Lãnh, Tiên Ngọc, Tiên Châu, Tiên Hà, Tiên Sơn, Tiên Cẩm. Trước năm 2025, xã Tiên Cẩm đã được nhập vào xã Tiên Sơn, nên giấy tờ cũ có thể còn ghi Tiên Cẩm.
Vì chữ Tiên lặp lại nhiều, khi tra giấy tờ cần chép đúng cả hai chữ của tên xã. Một chữ khác nhau là một vùng khác nhau, có khi cách nhau cả chục cây số đường đồi.
Giấy tờ của người Tiên Phước có thể ghi “tỉnh Quảng Tín” nếu cấp trước 1975, “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng” nếu cấp 1976–1996, và “tỉnh Quảng Nam” từ 1997 tới tháng 6/2025. Tên huyện vẫn là Tiên Phước trong cả ba giai đoạn.
Bốn xã mới và các xã cũ của Tiên Phước
Từ ngày 1/7/2025, địa bàn Tiên Phước cũ được sắp xếp thành bốn xã mới của thành phố Đà Nẵng. Bảng dưới đây ghi các xã cũ hợp thành từng xã mới theo phương án sắp xếp; khi làm giấy tờ vẫn nên đối chiếu với văn bản chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa.
| Xã mới (TP Đà Nẵng) | Gồm xã, thị trấn cũ | Nhận diện quen thuộc |
|---|---|---|
| Xã Tiên Phước | Thị trấn Tiên Kỳ, Tiên Mỹ, Tiên Phong, Tiên Thọ | Vùng trung tâm huyện cũ, chợ Tiên Kỳ |
| Xã Thạnh Bình | Tiên Cảnh, Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập | Làng cổ Lộc Yên, quê cụ Huỳnh Thúc Kháng |
| Xã Lãnh Ngọc | Tiên Hiệp, Tiên Lãnh, Tiên Ngọc | Vùng núi phía nam |
| Xã Sơn Cẩm Hà | Tiên Châu, Tiên Hà, Tiên Sơn (đã gồm Tiên Cẩm cũ) | Tên ghép từ Sơn, Cẩm, Hà |
Nhìn bảng có thể thấy chỉ còn một xã mới giữ chữ “Tiên” là xã Tiên Phước, quanh Tiên Kỳ cũ. Ba xã còn lại có tên mới hẳn: Thạnh Bình lấy theo tên làng xưa quê cụ Huỳnh Thúc Kháng; Lãnh Ngọc ghép từ Tiên Lãnh và Tiên Ngọc; Sơn Cẩm Hà ghép từ Tiên Sơn, Tiên Cẩm, Tiên Hà.
Điều dễ vấp là chữ “Thạnh Bình”: trước đây là tên một làng trong xã Tiên Cảnh, nay là tên xã mới rộng hơn nhiều. Đọc giấy tờ cũ thấy “làng Thạnh Bình” thì đó là làng, còn “xã Thạnh Bình” trên giấy mới là đơn vị hành chính sau 7/2025.
Làng cổ Lộc Yên và nhà vườn xứ Tiên
Làng cổ Lộc Yên ở vùng Tiên Cảnh là một trong những làng cổ được biết tới nhiều ở Quảng Nam cũ, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Làng có những ngôi nhà gỗ lâu năm mái ngói, tường rào xếp bằng đá, đường làng quanh co dưới bóng cau, mít, bòn bon.
Nhà cổ Lộc Yên thường là nhà rường gỗ, có hiên, có sân, có vườn bao quanh. Chủ nhà phần nhiều vẫn ở trong nhà, giữ đồ thờ, đồ gỗ của ông bà. Người ngoài đến thăm nên xin phép trước khi vào sân, không tự ý chụp bên trong nhà.
Ngoài Lộc Yên, khắp xứ Tiên còn nhiều nhà vườn trên đồi, tường đá, cổng tre, vườn cây ăn quả xen tiêu leo. Đây là kiểu nhà vườn trung du đặc trưng, khác với nhà vườn đồng bằng ven sông Thu Bồn.
Ở vùng Tiên An có danh thắng Hang Dơi, một hang đá trên núi gắn với ký ức kháng chiến. Đường lên đi qua vùng đồi, nên đi cùng người địa phương và tránh ngày mưa.
Quê hương Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng
Tiên Phước là quê của hai chí sĩ lớn đầu thế kỷ 20: cụ Phan Châu Trinh, sinh ở làng Tây Lộc, và cụ Huỳnh Thúc Kháng, sinh ở làng Thạnh Bình. Hai cụ cùng phong trào Duy Tân, đề cao việc mở trường, chấn hưng dân trí, dân sinh.
Ở quê cụ Huỳnh Thúc Kháng có nhà lưu niệm, là nơi người địa phương và khách xa tìm tới. Ở quê cụ Phan Châu Trinh cũng có khu lưu niệm. Những nơi này được giữ như di tích lịch sử, có ngày giỗ, ngày kỷ niệm do địa phương tổ chức.
Người Tiên Phước tự hào về truyền thống hiếu học. Nhiều gia đình nghèo ở vùng đồi vẫn cố cho con học tới nơi tới chốn, và nhiều người con xứ Tiên thành danh ở xa.
Người đến thăm các khu lưu niệm nên ăn mặc chỉnh tề, giữ yên lặng, hỏi người trông coi về giờ mở cửa. Muốn tìm hiểu kỹ về cuộc đời hai cụ, nên tìm sách sử và tư liệu đã xuất bản.
Tiêu, bòn bon và vườn đồi
Tiên Phước là vùng trồng tiêu lâu năm của Quảng Nam cũ. Tiêu leo trên trụ sống trong vườn, xen với cây ăn quả. Mùa hái tiêu, sân nhà nào cũng phơi tiêu, mùi tiêu thơm khắp xóm.
Bòn bon là cây ăn quả nổi tiếng của xứ Tiên, quả mọc thành chùm trên thân, vị chua ngọt, chín vào khoảng giữa năm. Ngoài bòn bon còn có măng cụt, mít, chuối, cau. Vườn ở đây là vườn nhiều tầng, cây cao, cây thấp, cây leo xen nhau.
Nhiều hộ trồng keo trên đồi, làm ruộng ở thung lũng, nuôi bò, gà. Thu nhập từ vườn không đều theo năm, phụ thuộc thời tiết và giá cả, nên mỗi nhà thường làm nhiều thứ cùng lúc.
Người mua sản vật nên mua ở chợ Tiên Kỳ hoặc trực tiếp ở nhà vườn quen. Trang này không nêu giá; giá thay đổi theo mùa và theo năm.
Một năm ở xứ Tiên
Nhịp sống ở Tiên Phước đi theo mùa vườn. Sau Tết là lúc chăm vườn, tỉa cành, bón phân cho tiêu, cho cây ăn quả. Mùa hái tiêu thường rơi vào đầu năm đến giữa năm, sân nhà nào cũng phơi tiêu, người làng đổi công cho nhau hái.
Giữa năm là mùa trái cây: bòn bon, măng cụt, mít lần lượt chín. Người buôn từ Tam Kỳ, Đà Nẵng lên tận vườn mua, xe chở trái cây chạy dọc quốc lộ 40B. Người xa quê hay đặt người nhà gửi trái cây vào Nam, ra Bắc.
Từ khoảng tháng 9, mùa mưa bắt đầu; vùng đồi có thể sạt nhẹ, suối dâng nhanh, đường vào một số làng lầy lội. Đây là lúc người làng ở nhà nhiều hơn, sửa nhà, chuẩn bị giống cho vụ sau.
Cuối năm, người đi làm xa về quê ăn Tết, làng đông vui. Các nhà thờ họ, nhà cổ ở Lộc Yên mở cửa đón con cháu về cúng ông bà. Đây cũng là dịp tốt để người ở xa hỏi lại tên làng, tên xã cũ của tổ tiên.
Tiên Phước trong ký ức kháng chiến
Vùng đồi núi Tiên Phước từng là căn cứ của kháng chiến ở phía nam Quảng Nam, gần với vùng núi Trà My. Nhiều làng có người tham gia kháng chiến, nhiều gia đình có người hy sinh. Nghĩa trang liệt sĩ, bia tưởng niệm ở các xã là nơi người làng thắp hương vào ngày lễ, ngày giỗ.
Hang Dơi ở vùng Tiên An là một trong những địa điểm được nhắc tới khi kể về thời kỳ này. Một số địa điểm khác được giữ làm di tích lịch sử của địa phương, có bảng ghi chú, có ngày kỷ niệm.
Người lớn tuổi ở Tiên Phước còn nhớ những năm đi dân công, gùi gạo, nuôi giấu cán bộ. Những câu chuyện ấy được kể lại trong các gia đình, trong sách địa chí, và trong các buổi gặp mặt của người cùng làng.
Người muốn tìm hiểu nên hỏi người lớn tuổi, đọc sách lịch sử địa phương đã xuất bản, và đến các di tích với thái độ tôn trọng. Trang này không thay cho tư liệu lịch sử chính thức; các mốc cụ thể nên đối chiếu với sách sử.
Đi lại và ghi địa chỉ
Quốc lộ 40B từ Tam Kỳ đi về phía tây qua Phú Ninh là tới Tiên Kỳ, rồi đi tiếp lên Trà My. Từ Tam Kỳ tới Tiên Kỳ không xa, đường tốt. Từ Tiên Kỳ vào các làng có đường bê tông, nhiều đoạn dốc, quanh co.
Mùa mưa, vùng đồi Tiên Phước có thể sạt nhẹ, suối dâng nhanh. Người đi tắm suối, đi thác nên hỏi người làng và tránh ngày mưa.
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn. Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, một trong bốn xã mới (Tiên Phước, Thạnh Bình, Lãnh Ngọc, Sơn Cẩm Hà) và “thành phố Đà Nẵng”; nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm xã và huyện cũ.
Giấy tờ ghi “huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam”, “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng” hay “tỉnh Quảng Tín”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Có vướng mắc thì mang bản gốc tới bộ phận một cửa của xã mới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tiên Phước cũ nay là những xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn Tiên Phước cũ thuộc bốn xã của thành phố Đà Nẵng: xã Tiên Phước, xã Thạnh Bình, xã Lãnh Ngọc và xã Sơn Cẩm Hà. Muốn biết một xã cũ thuộc xã mới nào, nên đối chiếu với văn bản chính thức.
Xã Tiên Cảnh cũ nay thuộc xã nào?
Xã Tiên Cảnh cũ cùng các xã Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập hợp thành xã Thạnh Bình của thành phố Đà Nẵng. Làng cổ Lộc Yên và nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nằm trong xã mới này.
Phan Châu Trinh quê ở đâu?
Cụ Phan Châu Trinh sinh ở làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam cũ. Cùng huyện còn có quê cụ Huỳnh Thúc Kháng ở làng Thạnh Bình. Cả hai vùng nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Tiên Phước bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Tiên Phước thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành bốn xã của Đà Nẵng.
Bòn bon Tiên Phước chín mùa nào?
Bòn bon ở vùng Tiên Phước thường chín vào khoảng giữa năm, tùy thời tiết từng năm sớm muộn khác nhau. Nên hỏi nhà vườn quen trước khi đi để biết vụ năm đó đã chín hay chưa.
Làng cổ Lộc Yên có tham quan được không?
Được. Làng cổ Lộc Yên là di tích cấp quốc gia, có nhà gỗ cổ, tường đá, vườn cây. Nhưng phần lớn nhà vẫn có người ở, nên xin phép trước khi vào sân, không tự ý chụp bên trong nhà, giữ yên lặng.