Huyện Thường Xuân là huyện miền núi ở phía tây nam tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp Lào ở phía tây, giáp tỉnh Nghệ An ở phía nam, giáp Lang Chánh, Ngọc Lặc, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh, Như Xuân. Huyện lỵ là thị trấn Thường Xuân. Trên đất Thường Xuân có hồ Cửa Đạt trên sông Chu và khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Thường Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thường Xuân là nơi sông Chu ra khỏi vùng núi để xuống đồng bằng, và là vùng rừng quế nổi tiếng. Bài này kể về tên gọi, hồ Cửa Đạt, rừng Xuân Liên, quế ngọc, đời sống bản Thái, Mường và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Tên Thường Xuân và vùng đất biên giới
Thường Xuân là tên có từ thời nhà Nguyễn, chỉ vùng miền núi thượng lưu sông Chu. Trước năm 1945, đây là một châu miền núi do các tù trưởng người Thái cai quản. Sau cách mạng, châu trở thành huyện Thường Xuân.
Huyện nằm ở góc tây nam của tỉnh, giáp Lào và Nghệ An. Địa hình chủ yếu là núi cao ở phía tây, đồi thấp ở phía đông, thung lũng sông Chu chạy giữa.
Thị trấn Thường Xuân, huyện lỵ, nằm bên sông Chu, ở vùng chuyển tiếp giữa núi và đồng bằng. Thị trấn có chợ, bệnh viện, trường học, là nơi người các bản xuống mua bán.
Một số xã của Thường Xuân nằm sát biên giới, rừng núi rộng, dân cư thưa. Đồn biên phòng có mặt dọc tuyến, quản lý biên giới và hỗ trợ dân bản.
Người Thường Xuân phần lớn là người Thái, người Mường, cùng người Kinh ở thị trấn và các xã thấp. Mỗi cộng đồng giữ nếp sống, lễ tục riêng.
Cuối thế kỷ 19, Cầm Bá Thước, thủ lĩnh người Thái ở Thường Xuân, đứng đầu một cuộc khởi nghĩa chống Pháp trong phong trào Cần Vương, lấy núi rừng thượng nguồn sông Chu làm căn cứ. Huyện Bá Thước ở phía bắc Thanh Hóa sau này được đặt theo tên ông, nên tên tuổi người Thường Xuân này hiện diện trên bản đồ hành chính của tỉnh.
Hồ Cửa Đạt trên sông Chu
Hồ Cửa Đạt được hình thành sau khi xây đập Cửa Đạt chặn sông Chu, hoàn thành vào khoảng cuối thập niên 2000 – đầu thập niên 2010. Đây là công trình thủy lợi, thủy điện lớn của Thanh Hóa, cấp nước tưới cho đồng bằng, điều tiết lũ cho hạ du và phát điện.
Hồ rộng, nằm giữa núi rừng, nhiều đảo nhỏ, nước xanh. Cảnh hồ được nhiều người so với các hồ lớn miền núi phía Bắc. Người dân ven hồ đánh cá, nuôi cá lồng, làm dịch vụ chở khách.
Xây hồ Cửa Đạt kéo theo việc di dời nhiều bản, nhiều xã ra khỏi vùng ngập. Người dân được tái định cư ở các khu mới, bắt đầu cuộc sống mới trên đất đồi. Việc ổn định đời sống tái định cư là chuyện kéo dài nhiều năm.
Từ khi có hồ, lũ sông Chu ở hạ du được điều tiết phần nào, đồng bằng Thọ Xuân, Thiệu Hóa, Triệu Sơn có thêm nước tưới vào mùa khô.
Khách đến hồ có thể đi thuyền, ngắm cảnh, ăn cá hồ. Nên đi cùng người địa phương, mặc áo phao khi đi thuyền, và chú ý thời tiết vì hồ có thể có gió lớn.
Cửa Đạt vốn là tên một khúc sông, nơi sông Chu thoát ra khỏi vùng núi hẹp trước khi chảy xuống đồng bằng. Người xưa chọn khúc sông ấy làm mốc, người nay chọn đúng chỗ đó đặt đập, vì lòng sông hẹp, hai bên là núi, phía trên là thung lũng rộng có thể giữ nước.
Khu bảo tồn Xuân Liên
Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên nằm ở phía tây Thường Xuân, giáp Lào và vùng Pù Hoạt của Nghệ An. Rừng ở đây còn khá nguyên vẹn, có nhiều loài cây gỗ quý, động vật hoang dã.
Xuân Liên có những cánh rừng pơ mu, những dòng suối trong, thác nước giữa rừng. Đây là vùng giữ nước quan trọng cho sông Chu và hồ Cửa Đạt.
Khu bảo tồn chưa phát triển du lịch nhiều, chủ yếu phục vụ nghiên cứu, bảo tồn. Người muốn vào rừng cần xin phép ban quản lý, đi cùng kiểm lâm hoặc người dẫn đường địa phương.
Người dân vùng đệm nhận khoán bảo vệ rừng, trồng rừng sản xuất. Việc bảo vệ rừng gắn với sinh kế của người dân, vừa giữ rừng vừa giúp người dân có thu nhập.
Rừng Xuân Liên cùng với rừng Pù Hoạt bên Nghệ An tạo thành một vùng rừng liên tục lớn ở miền tây Bắc Trung Bộ, có giá trị bảo tồn cao.
Khu bảo tồn được lập từ khoảng năm 2000, phần lớn diện tích nằm ở các xã vùng cao giáp biên giới. Rừng ở đây còn nhiều loài cây lá kim như pơ mu, là thứ hiếm thấy ở các vùng núi thấp hơn của Thanh Hóa, và là nơi cư trú của nhiều loài thú, chim được ghi trong các đợt điều tra.
Quế ngọc Thường Xuân
Thường Xuân nổi tiếng với quế, được gọi là quế ngọc. Quế được trồng trên các đồi, sườn núi ở các xã vùng cao. Vỏ quế dày, nhiều tinh dầu, mùi thơm đậm.
Người dân bóc vỏ quế, phơi khô, bán cho thương lái hoặc cơ sở chế biến. Quế dùng làm gia vị, dược liệu, chiết tinh dầu. Lá, cành quế cũng được dùng chưng cất tinh dầu.
Cây quế cần nhiều năm mới cho thu hoạch, nên trồng quế là đầu tư dài hạn. Nhiều gia đình coi rừng quế như tài sản để dành cho con cháu.
Giá quế có lúc cao, có lúc thấp. Người trồng quế cũng phải đối mặt với sâu bệnh, thời tiết. Một số hợp tác xã được lập để chế biến, bán sản phẩm quế có nhãn mác.
Khách mua quế làm quà nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, chọn vỏ quế dày, thơm, không mốc.
Quế ở vùng núi Thanh Hóa từ xưa đã có tiếng với tên quế Thanh, thường được người buôn thuốc bắc nhắc tới như loại quế thơm, cay. Thường Xuân là nơi còn giữ nhiều rừng quế nhất của vùng ấy. Theo lời kể địa phương, quế ngon từng được chọn làm sản vật dâng triều đình, nhưng chi tiết này chưa có tư liệu cụ thể đi kèm.
Bản Thái, Mường và đi Thường Xuân
Người Thái ở Thường Xuân sống ở thung lũng ven sông suối, trong nhà sàn, làm ruộng nước, dệt thổ cẩm. Người Mường ở vùng đồi thấp hơn. Cả hai cộng đồng giữ cồng chiêng, múa xòe, các lễ hội mùa.
Món ăn có cá suối, cá hồ, măng, rau rừng, thịt gác bếp, cơm lam, rượu cần. Khách đến bản thường được mời ăn cơm cùng gia đình.
Từ thành phố Thanh Hóa, đi qua Thọ Xuân hoặc Triệu Sơn lên Thường Xuân. Đường khá tốt đến thị trấn; vào các bản vùng cao, đường hẹp, dốc. Xe khách từ thành phố lên Thường Xuân chạy hằng ngày.
Đập Bái Thượng ở vùng giáp ranh Thọ Xuân là điểm dừng trên đường lên Thường Xuân. Từ thị trấn có thể đi tiếp lên hồ Cửa Đạt.
Mùa khô thuận lợi để đi. Mùa mưa có nguy cơ sạt lở, lũ quét ở các thung lũng hẹp. Khu vực biên giới có quy định riêng về đi lại, cư trú.
Tái định cư lòng hồ và đổi thay trên đất đồi
Hồ Cửa Đạt làm ngập nhiều bản ven sông Chu, nơi người Thái, người Mường đã sống nhiều đời. Các hộ được chuyển lên khu tái định cư trên đồi hoặc xuống các vùng thấp hơn, có hộ đi sang huyện khác. Mất ruộng nước ven sông, nhiều gia đình phải học trồng keo, trồng mía, chăn nuôi trên đất dốc.
Những khu tái định cư có nhà cửa mới, đường bê tông, trường học, nhưng nếp bản cũ thì thay đổi: bản đông hơn, nhà gần nhau hơn, ruộng thì xa nhà. Một số nghề cũ như đánh cá sông, làm guồng nước dần mất đi, thay bằng nuôi cá lồng trên hồ và chở khách đi thuyền.
Về giấy tờ, người tái định cư lòng hồ có thể có sổ đất ở bản cũ đã ngập, quyết định bồi thường, rồi giấy chứng nhận ở khu mới, mỗi loại mang một tên xã khác nhau. Năm 2025 lại thêm một lớp tên xã mới. Giữ đủ các giấy tờ ấy là cách bảo vệ quyền lợi khi cần đối chiếu.
Đất đồi Thường Xuân giờ phủ keo, mía, sắn xen với rừng quế và rừng tự nhiên. Đường lên các xã vùng cao đã khá hơn trước, nhưng mùa mưa vẫn có đoạn sạt lở, nên người buôn quế, buôn gỗ thường chọn mùa khô để vào bản thu mua.
Thường Xuân từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thường Xuân thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thị trấn Thường Xuân, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: bản hoặc thôn, xã cũ, huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi bản, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Hồ Cửa Đạt, khu bảo tồn Xuân Liên vẫn giữ tên và ban quản lý. Người dân tái định cư lòng hồ cần lưu ý giấy tờ đất đai có thể mang nhiều lớp tên xã cũ, mới.
Ranh giới với Nghệ An và biên giới với Lào giữ nguyên. Người dân vùng giáp ranh vẫn qua lại như trước.
Vì có hồ lớn, khu bảo tồn và vùng biên giới, một số việc như đi thuyền trên hồ, vào rừng, lưu trú qua đêm ở bản gần biên giới vẫn theo quy định của ban quản lý và lực lượng biên phòng, không thay đổi theo việc bỏ cấp huyện. Khách nên hỏi trước ở xã nơi mình định đến.
Câu hỏi thường gặp
Thường Xuân nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Thường Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Hồ Cửa Đạt ở đâu?
Hồ Cửa Đạt nằm trên sông Chu, thuộc huyện Thường Xuân cũ, tỉnh Thanh Hóa, hình thành sau khi xây đập Cửa Đạt. Hồ cấp nước tưới, điều tiết lũ cho hạ du và phát điện.
Khu bảo tồn Xuân Liên ở đâu?
Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên nằm ở phía tây huyện Thường Xuân cũ, giáp Lào và vùng Pù Hoạt của Nghệ An. Muốn vào rừng cần xin phép ban quản lý và đi cùng người dẫn đường.
Quế ngọc Thường Xuân có gì đặc biệt?
Quế Thường Xuân, gọi là quế ngọc, có vỏ dày, nhiều tinh dầu, mùi thơm đậm. Vỏ quế dùng làm gia vị, dược liệu, chiết tinh dầu; cây cần nhiều năm mới cho thu hoạch.
Thường Xuân giáp tỉnh nào?
Thường Xuân giáp Lào ở phía tây và tỉnh Nghệ An ở phía nam. Ranh giới tỉnh và biên giới quốc gia giữ nguyên sau năm 2025, vì cả Thanh Hóa và Nghệ An đều không sáp nhập.
Đập Bái Thượng là gì?
Đập Bái Thượng là công trình thủy lợi trên sông Chu, xây từ thời Pháp thuộc, dâng nước tưới cho đồng bằng phía nam sông Chu. Đập nằm ở vùng giáp ranh Thọ Xuân và Thường Xuân.