Huyện Thoại Sơn là đơn vị cấp huyện ở phía tây nam tỉnh An Giang cũ, nằm trong vùng Tứ giác Long Xuyên, giáp Long Xuyên và Châu Thành ở phía đông, Tri Tôn ở phía tây bắc, và đất Kiên Giang cũ ở phía tây nam. Huyện được lập năm 1979 từ phần đất phía tây của huyện Châu Thành; huyện lỵ là thị trấn Núi Sập, ngoài ra có các thị trấn Óc Eo, Phú Hòa. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia vào một số xã của tỉnh An Giang mới.
Thoại Sơn có ba thứ khiến người ta nhớ: ngọn núi Sập mang tên Thoại Sơn do triều Nguyễn ban, con kênh Thoại Hà đào đầu thế kỷ XIX, và khu di tích Óc Eo – Ba Thê, nơi lưu dấu một nền văn hóa cổ hơn một nghìn năm. Xung quanh là đồng lúa rộng của Tứ giác Long Xuyên. Bài này đi qua từng lớp lịch sử ấy và phần “nay thuộc đâu” cho người tra địa chỉ.
Tên huyện lấy từ một ngọn núi
Tên Thoại Sơn có trước tên huyện hơn một thế kỷ rưỡi. Đầu thế kỷ XIX, Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại chỉ huy đào con kênh nối vùng Long Xuyên với Rạch Giá. Khi kênh xong, triều đình nhà Nguyễn đặt tên kênh là Thoại Hà để ghi công ông, và ban cho ngọn núi Sập bên kênh tên Thoại Sơn. Thoại Ngọc Hầu cho khắc bia kể việc đào kênh và việc vua ban tên, dựng ở chân núi.
Núi Sập là ngọn núi thấp nằm giữa đồng, xưa có nhiều đá, nay có hồ nước ở chân núi, đường lên núi, đình chùa và khu tưởng niệm. Tấm bia Thoại Sơn được xem là một văn bản quý về lịch sử khai phá vùng Tứ giác Long Xuyên; nhiều bài viết về Thoại Ngọc Hầu trích dẫn nội dung bia này.
Khi huyện mới được lập năm 1979 từ đất phía tây Châu Thành, cái tên Thoại Sơn được chọn để gắn huyện với lịch sử khai hoang ấy. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Núi Sập, ngay chân ngọn núi mang tên huyện. Người địa phương vẫn quen gọi “núi Sập” trong đời thường, còn “Thoại Sơn” là tên của huyện và tên chữ của núi.
Kênh Thoại Hà và những con kênh mở đất
Trước khi có kênh, vùng đất giữa Long Xuyên và Rạch Giá là đồng trũng, mùa mưa ngập, mùa khô nứt nẻ, dân cư rất thưa. Kênh Thoại Hà đào qua vùng ấy đã mở ra một đường thủy nối sông Hậu với biển Tây, giúp ghe thuyền đi lại, dẫn nước ngọt vào đồng, và kéo người tới lập làng hai bên bờ kênh.
Sau Thoại Hà, trong thời Pháp và các giai đoạn sau, nhiều con kênh khác được đào ngang dọc qua Tứ giác Long Xuyên, tạo thành mạng lưới kênh như ngày nay. Đất Thoại Sơn được khai phá dần theo từng con kênh: nhà cửa dọc bờ, ruộng trải ra phía sau. Tên nhiều làng, nhiều xóm ở đây gắn với tên kênh hay số thứ tự kênh, một kiểu đặt tên quen thuộc của vùng đất mới.
Một điều thú vị là kênh Thoại Hà nối hai tỉnh cũ An Giang và Kiên Giang, nay về chung một tỉnh An Giang mới. Con đường thủy mà Thoại Ngọc Hầu đào để nối Long Xuyên với Rạch Giá hơn hai thế kỷ trước nay nằm trọn trong một đơn vị hành chính, nối vùng đất cũ của tỉnh với trung tâm hành chính mới ở Rạch Giá.
Óc Eo – Ba Thê: dấu tích một nền văn hóa cổ
Ở vùng núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo thuộc Thoại Sơn, các nhà khảo cổ từ thời Pháp đã phát hiện dấu tích một đô thị cổ với nền móng kiến trúc, đồ trang sức, đồ gốm, tiền và nhiều hiện vật giao thương với nhiều vùng xa. Nền văn hóa này được gọi theo tên địa phương là văn hóa Óc Eo, thường được gắn với vương quốc Phù Nam, phát triển trong khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên.
Khu di tích Óc Eo – Ba Thê được Nhà nước xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt. Trên núi Ba Thê có các nền kiến trúc cổ được khai quật, và có ngôi chùa Linh Sơn lưu giữ những tượng cổ được người dân thờ phụng từ lâu. Ở cánh đồng Óc Eo, các gò đất nổi giữa ruộng lúa là nơi từng tìm thấy nhiều hiện vật quan trọng. Một nhà trưng bày gần khu di tích giới thiệu hiện vật cho khách tham quan.
Khách đến Óc Eo nên đi cùng hướng dẫn hoặc đọc trước về khu di tích, vì phần lớn dấu tích là nền móng, gò đất, cần được giải thích mới thấy hết giá trị. Không được tự ý đào bới, nhặt hiện vật hay mua bán những thứ được rao là “đồ Óc Eo”; mọi hiện vật khảo cổ đều được pháp luật bảo vệ.
Đồng lúa Tứ giác Long Xuyên
Ngoài lịch sử, Thoại Sơn là một vùng lúa lớn. Đồng ruộng trải rộng giữa các con kênh, phẳng tới tận chân trời, chỉ có núi Sập và núi Ba Thê nổi lên giữa đồng. Từ những năm đầu sau khi lập huyện, nhiều vùng đất phèn, đất trũng được cải tạo, kênh mương được nạo vét, đê bao được làm để trồng hai, rồi ba vụ lúa trong năm.
Mùa gặt, đồng Thoại Sơn rộn ràng máy gặt, ghe lúa, xe chở lúa; các lò sấy, nhà máy xay xát dọc kênh hoạt động suốt ngày đêm. Thương lái từ nhiều nơi về mua lúa. Bên cạnh lúa, một số vùng nuôi cá, trồng màu trên đất cao, và mùa nước nổi thì người dân giăng lưới, đặt lọp như khắp vùng đầu nguồn.
Lúa nhiều vụ mang lại thu nhập nhưng cũng đặt ra chuyện giữ đất, giữ nước sạch và giảm chi phí. Nhiều hợp tác xã, tổ hợp tác trong vùng đã thử các cách canh tác mới như giảm giống, giảm phân thuốc, cơ giới hóa. Đó là câu chuyện chung của Tứ giác Long Xuyên mà người Thoại Sơn đang sống cùng hằng ngày.
Làng dọc kênh: người Thoại Sơn sống với nước
Đất Thoại Sơn được khai phá theo từng con kênh, nên làng ở đây có dáng rất riêng: không quây tròn quanh một ngôi đình như làng đồng bằng Bắc Bộ, mà kéo thành những dải dài dọc bờ kênh, mỗi dải có thể chạy vài cây số. Trước nhà là kênh và con đường nhỏ, sau nhà là ruộng; chợ, trường học, trạm y tế mọc lên ở những chỗ hai con kênh giao nhau.
Người lập làng đầu tiên ở đây phần nhiều là người từ các vùng khác của miền Tây tìm đất mới, theo ghe xuồng ngược kênh vào khai hoang. Mỗi dòng họ, mỗi xóm có câu chuyện riêng về những năm đầu cực khổ: phèn chua, muỗi mòng, lũ về bất chợt. Các đình làng, chùa và miếu trong vùng phần lớn có tuổi đời không quá dài so với đất cũ ven sông Hậu, nhưng gắn chặt với ký ức khai hoang ấy.
Ngày nay đường bộ đã chạy dọc gần hết các bờ kênh, xuồng ghe ít hơn trước, nhưng con kênh vẫn là trục sống của làng. Nước kênh dùng tưới ruộng, nuôi cá, mùa nước nổi là đường đi đặt lọp, giăng câu. Khi tra một địa chỉ ở Thoại Sơn, tên kênh nhiều khi giúp định vị nhanh hơn cả tên ấp. Hỏi đường ở đây, người địa phương cũng hay chỉ theo kiểu “qua kênh này, quẹo vô kênh kia”, nên nhớ tên vài con kênh lớn là đi lại dễ hơn nhiều.
Đi Thoại Sơn: núi Sập, Óc Eo trong một ngày
Từ Long Xuyên đi Thoại Sơn khá gần theo đường tỉnh chạy dọc kênh Thoại Hà về phía tây, tới thị trấn Núi Sập rồi rẽ sang Óc Eo. Một ngày đủ để lên núi Sập, xem hồ và khu tưởng niệm Thoại Ngọc Hầu, rồi chiều sang khu di tích Óc Eo – Ba Thê. Muốn đi tiếp về Rạch Giá thì cứ theo hướng kênh mà đi, đúng con đường thủy xưa nay đã thành đường bộ.
Mùa khô là lúc đường đẹp, đồng lúa xanh hoặc vàng tùy vụ, núi rõ nét; mùa nước nổi thì đồng ngập trắng quanh núi, cảnh rộng và lạ mắt. Trời nắng nên đi sớm, mang nước, mũ nón, vì khu di tích và đường lên núi ít bóng râm. Chỗ ăn uống có ở các thị trấn; chỗ nghỉ đêm phần lớn ở Long Xuyên hoặc các nhà nghỉ trong huyện.
Thoại Sơn từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính ở Rạch Giá, và cấp huyện bị bỏ. Huyện Thoại Sơn cũ không còn là đơn vị hành chính; các thị trấn Núi Sập, Óc Eo, Phú Hòa và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Tên các xã mới và phần đất cụ thể nên tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ. Người làm hồ sơ cần nhớ thêm mốc năm 1979: giấy tờ cấp trước đó cho người vùng núi Sập, Óc Eo có thể ghi huyện Châu Thành, vì khi ấy Thoại Sơn chưa được lập.
Với vị trí giáp Kiên Giang cũ, Thoại Sơn nay ở giữa tỉnh mới, gần trung tâm hành chính Rạch Giá hơn trước. Giấy tờ đã cấp theo tên huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang vẫn còn giá trị sử dụng; khi làm thủ tục mới thì theo địa danh hiện hành và hướng dẫn của cơ quan đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thoại Sơn được lập năm nào?
Huyện Thoại Sơn được lập năm 1979 từ phần đất phía tây của huyện Châu Thành, tỉnh An Giang. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Núi Sập, ngay chân ngọn núi mang tên Thoại Sơn, và huyện giữ tên đó cho tới ngày 30/6/2025.
Vì sao gọi là Thoại Sơn?
Tên lấy từ núi Sập, được triều Nguyễn ban tên Thoại Sơn để ghi công Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, người chỉ huy đào kênh Thoại Hà nối Long Xuyên với Rạch Giá. Ông cho khắc bia kể lại việc này, dựng ở chân núi.
Di tích Óc Eo ở đâu?
Khu di tích Óc Eo – Ba Thê nằm ở vùng núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo thuộc huyện Thoại Sơn cũ. Đây là di tích quốc gia đặc biệt, lưu dấu nền văn hóa Óc Eo thường gắn với vương quốc Phù Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Kênh Thoại Hà nối những đâu?
Kênh Thoại Hà nối vùng Long Xuyên bên sông Hậu với vùng Rạch Giá ở biển Tây, đi ngang qua núi Sập. Kênh được đào đầu thế kỷ XIX dưới sự chỉ huy của Thoại Ngọc Hầu và đến nay vẫn là đường thủy, đường dẫn nước quan trọng của vùng.
Thoại Sơn nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Thoại Sơn thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Huyện cũ không còn, các thị trấn và xã cũ ghép thành một số xã; tra theo tên xã cũ để biết địa chỉ hiện nay.
Giấy tờ cũ ghi Châu Thành mà nhà ở núi Sập có sai không?
Không sai nếu giấy được cấp trước năm 1979. Khi ấy vùng núi Sập, Óc Eo còn thuộc huyện Châu Thành; sau khi lập huyện Thoại Sơn, giấy tờ mới mới ghi Thoại Sơn. Hãy đọc giấy theo đúng năm cấp và đối chiếu bằng tên xã.