Huyện Thọ Xuân là huyện đồng bằng – trung du ở phía tây tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, nằm hai bên sông Chu, giáp Ngọc Lặc, Thường Xuân, Triệu Sơn, Thiệu Hóa, Yên Định. Huyện lỵ là thị trấn Thọ Xuân; trên địa bàn còn có thị trấn Lam Sơn và Sao Vàng. Thọ Xuân là đất phát tích của nhà Hậu Lê, có khu di tích Lam Kinh, và là nơi đặt sân bay Thọ Xuân. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Thọ Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thọ Xuân được gọi là đất hai vua, gắn với Lê Hoàn và Lê Lợi. Bài này kể về Lam Kinh, quê Lê Hoàn, dòng sông Chu, vùng mía Lam Sơn, sân bay, các đặc sản, và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Đất hai vua: Lê Hoàn và Lê Lợi
Thọ Xuân được người xứ Thanh gọi là đất hai vua. Lê Hoàn, người lập nhà Tiền Lê, đánh thắng quân Tống năm 981, được nhiều tài liệu ghi là người vùng Xuân Lập, Thọ Xuân. Ở đây có đền thờ ông, được người dân chăm sóc và tổ chức lễ hội hằng năm.
Lê Lợi, người lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn, đánh đuổi quân Minh, lập nhà Hậu Lê năm 1428, là người làng Lam Sơn, Thọ Xuân. Quê ông trở thành đất phát tích của một triều đại kéo dài hơn ba trăm năm.
Ngoài hai vua, Thọ Xuân còn là quê của nhiều công thần thời Lê, nhiều người đỗ đạt thời phong kiến. Các làng có đền thờ, nhà thờ họ ghi dấu những người này.
Đền thờ Lê Hoàn ở Xuân Lập nằm giữa làng, gần sông Chu, có lễ hội hằng năm với tế lễ và rước. Người làng giữ nhiều truyền thuyết về thời niên thiếu của ông, như chuyện cậu bé mồ côi nằm ngủ được rồng vàng che phủ, chi tiết mà sử cũ cũng chép lại; đó là giai thoại, thường được kể cho khách đến đền.
Có ý kiến khác về quê của Lê Hoàn, có tài liệu ghi gốc ở vùng Hà Nam. Người dân Thọ Xuân thì nhất quán coi ông là người con của quê mình, và đền thờ Lê Hoàn ở Xuân Lập là nơi tưởng niệm lớn.
Tên xã cũ ở Thọ Xuân nhiều xã bắt đầu bằng chữ Xuân hoặc Thọ: Xuân Lập, Xuân Lam, Xuân Hòa, Thọ Lập, Thọ Diên, Thọ Xương và nhiều tên khác.
Sử cũ chép Lê Lợi là người hương Lam Sơn, huyện Lương Giang. Về sau vùng này thuộc huyện Lôi Dương, phủ Thọ Xuân; đến thời hiện đại thì tên phủ trở thành tên huyện. Vì thế, đọc văn bia, gia phả ở Thọ Xuân, gặp các tên Lương Giang, Lôi Dương là gặp tên cũ của chính vùng đất này.
Lam Kinh: kinh đô thứ hai thời Lê
Lam Kinh là khu di tích ở vùng Lam Sơn, nơi nhà Hậu Lê xây dựng điện miếu, lăng mộ các vua và hoàng hậu sau khi Lê Lợi lên ngôi. Lam Kinh được coi là kinh đô thứ hai bên cạnh Thăng Long, nơi các vua Lê về bái yết tổ tiên.
Khu di tích gồm nền điện Lam Kinh với bậc rồng đá, các lăng mộ của Lê Lợi và các vua, hoàng hậu, bia Vĩnh Lăng ghi công Lê Lợi, hồ nước, sông Ngọc chảy quanh. Phần lớn điện miếu bị hư hỏng qua thời gian, chỉ còn nền và một số hạng mục được phục dựng.
Lam Kinh đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội Lam Kinh tổ chức vào dịp giỗ Lê Lợi, ngày 22 tháng tám âm lịch, với các nghi thức tế lễ, rước, và các hoạt động văn hóa.
Khách đến Lam Kinh nên dành ít nhất nửa ngày để đi hết khu di tích, đọc các bia và bảng giới thiệu. Nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng.
Từ Lam Kinh có thể đi thăm đền thờ Lê Lai ở Ngọc Lặc, đền thờ Lê Hoàn ở Xuân Lập, tạo thành một hành trình về các dấu tích khởi nghĩa và triều Lê.
Bia Vĩnh Lăng dựng năm 1433, ngay sau khi Lê Lợi mất, là tấm bia lớn đặt trên lưng rùa đá, văn bia do Nguyễn Trãi soạn, kể lại cuộc đời và mười năm kháng chiến của Lê Lợi. Đây là một trong những hiện vật quý nhất ở Lam Kinh, được xếp vào hàng bảo vật quốc gia.
Sông Chu và vùng đất hai bờ
Sông Chu chảy qua Thọ Xuân theo hướng tây – đông, chia huyện thành hai phần. Sông bắt nguồn từ Lào, chảy qua Nghệ An, Thường Xuân rồi xuống Thọ Xuân, Thiệu Hóa, hợp với sông Mã gần thành phố.
Hai bên sông Chu ở Thọ Xuân là những cánh đồng phù sa, bãi bồi trồng mía, ngô, dâu. Đây là vùng nông nghiệp trù phú, được tưới bằng hệ thống thủy lợi lấy nước từ sông Chu.
Đập Bái Thượng trên sông Chu, xây từ thời Pháp thuộc, là công trình thủy lợi lâu đời dâng nước tưới cho đồng bằng phía nam sông Chu. Đập nằm ở vùng giáp ranh Thọ Xuân và Thường Xuân, là điểm tham quan của người trong vùng.
Mùa lũ, sông Chu có thể dâng cao, đe dọa các vùng bãi và đê. Từ khi có hồ Cửa Đạt ở thượng nguồn, lũ được điều tiết phần nào.
Đập Bái Thượng được người Pháp xây trong khoảng những năm 1920, cùng hệ thống kênh dẫn nước xuống các huyện đồng bằng phía nam sông Chu. Gần một thế kỷ sau, đập vẫn hoạt động, mùa nước lớn tràn trắng qua mặt đập, là cảnh nhiều người dừng xe lại xem.
Bến đò, cầu qua sông Chu nối các xã hai bờ. Nhiều cầu lớn đã được xây, giúp đi lại thuận tiện.
Thị trấn Thọ Xuân, huyện lỵ cũ, nằm ngay bờ sông Chu. Phố huyện xưa lớn lên từ bến sông, nơi thuyền chở lâm sản từ Thường Xuân xuôi về và hàng hóa từ đồng bằng ngược lên. Nay bến vắng, nhưng chợ và phố vẫn quay mặt về phía sông như thói quen của một phố bến cũ.
Mía đường Lam Sơn và đặc sản
Thọ Xuân là vùng mía lớn, gắn với nhà máy đường Lam Sơn. Mía được trồng trên đất bãi và đồi thấp, cung cấp cho nhà máy. Mùa ép mía, xe chở mía nối đuôi nhau trên các tuyến đường.
Bưởi Luận Văn là đặc sản của làng Luận Văn ở vùng Thọ Xương. Bưởi quả nhỏ vừa, vỏ mỏng, múi ngọt thanh, mùi thơm. Hàng ít nên người muốn mua thường phải đặt trước, vào mùa bưởi chín cuối năm.
Bánh gai Tứ Trụ ở vùng Thọ Diên là món quà quê nổi tiếng: vỏ bánh làm từ bột gạo nếp trộn lá gai, nhân đậu xanh, dừa, mỡ, gói lá chuối. Bánh có vị ngọt, dẻo, thơm lá gai.
Ngoài ra, Thọ Xuân có nem chua, các món từ cá sông Chu, rau màu. Chợ phiên ở các thị trấn bán đủ đặc sản cho người mua làm quà.
Người mua đặc sản nên mua ở cơ sở có uy tín, hỏi rõ nguồn gốc, vì trên thị trường có nhiều hàng mang tên Luận Văn, Tứ Trụ nhưng không phải từ đúng làng.
Nhà máy đường Lam Sơn được xây từ thập niên 1980, kéo theo cả một vùng nguyên liệu mía trên đất đồi và đất bãi của Thọ Xuân và các huyện lân cận. Thị trấn Lam Sơn lớn lên quanh nhà máy, nên cái tên Lam Sơn với người trong tỉnh vừa gợi quê Lê Lợi, vừa gợi mùa ép mía.
Sân bay Thọ Xuân và thị trấn Sao Vàng
Sân bay Thọ Xuân nằm ở vùng Sao Vàng, phục vụ cả quân sự và dân dụng. Từ khi mở các chuyến bay dân dụng, đây là cửa ngõ hàng không của Thanh Hóa, với các chuyến bay đi Thành phố Hồ Chí Minh và một số thành phố khác.
Thị trấn Sao Vàng hình thành gắn với sân bay và các khu nông trường cũ. Đây là đô thị nhỏ, có chợ, cửa hàng, nhà nghỉ phục vụ khách đi máy bay và người dân trong vùng.
Từ sân bay về thành phố Thanh Hóa mất khoảng một giờ xe tùy đường đi. Có xe đưa đón, taxi phục vụ hành khách.
Khu vực quanh sân bay có quy định về xây dựng, đi lại do yếu tố quân sự. Người dân và khách nên tuân thủ các biển báo, không tự ý vào khu vực cấm.
Sân bay ở đây vốn là sân bay quân sự Sao Vàng, xây trong thời kỳ chiến tranh. Từ năm 2013, sân bay mở thêm khu hàng không dân dụng với tên Thọ Xuân. Người địa phương vẫn quen gọi cả hai tên: Sao Vàng khi nói về nơi chốn, Thọ Xuân khi nói về chuyến bay.
Tên Sao Vàng cũng là tên một nông trường quốc doanh lập trên vùng đồi này từ sau năm 1954, trồng mía, cây công nghiệp. Thị trấn Sao Vàng mang dấu ấn của cả nông trường lẫn sân bay: dân cư là người nhiều nơi đến, nhà cửa dọc các trục đường lớn.
Thọ Xuân từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thọ Xuân thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Các thị trấn Thọ Xuân, Lam Sơn, Sao Vàng cũ thuộc các xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Xuân… hoặc Thọ… cũ, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Khu di tích Lam Kinh, sân bay Thọ Xuân vẫn giữ tên. Hành khách đặt vé máy bay vẫn thấy tên sân bay Thọ Xuân như trước.
Người Thọ Xuân đi xa vẫn gọi quê mình là Thọ Xuân, đất hai vua. Tên ấy gắn với lịch sử, không phụ thuộc cấp hành chính.
Với khách sạn, cơ sở dịch vụ quanh sân bay và khu di tích, địa chỉ trên giấy phép kinh doanh, hóa đơn cần được cập nhật theo tên xã mới. Hành khách tìm đường thì cứ hỏi theo tên sân bay Thọ Xuân hoặc tên thị trấn Sao Vàng cũ, người địa phương đều chỉ được.
Câu hỏi thường gặp
Thọ Xuân nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Thọ Xuân cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Lam Kinh ở đâu?
Khu di tích Lam Kinh ở vùng Lam Sơn, huyện Thọ Xuân cũ, tỉnh Thanh Hóa, là nơi nhà Hậu Lê xây điện miếu, lăng mộ các vua. Lam Kinh được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Vì sao Thọ Xuân gọi là đất hai vua?
Vì Thọ Xuân gắn với hai vị vua: Lê Hoàn, người lập nhà Tiền Lê, được nhiều tài liệu ghi quê ở Xuân Lập, và Lê Lợi, người lập nhà Hậu Lê, quê ở Lam Sơn.
Sân bay Thọ Xuân ở đâu?
Sân bay Thọ Xuân nằm ở vùng Sao Vàng, huyện Thọ Xuân cũ, phục vụ cả quân sự và dân dụng. Từ sân bay về thành phố Thanh Hóa mất khoảng một giờ xe tùy đường đi.
Bưởi Luận Văn ở đâu?
Bưởi Luận Văn là đặc sản của làng Luận Văn ở vùng Thọ Xương, huyện Thọ Xuân cũ. Bưởi vỏ mỏng, múi ngọt thanh; hàng ít nên thường phải đặt trước vào mùa chín cuối năm.
Lễ hội Lam Kinh vào ngày nào?
Lễ hội Lam Kinh tổ chức vào dịp giỗ Lê Lợi, ngày 22 tháng tám âm lịch, với các nghi thức tế lễ, rước và hoạt động văn hóa tại khu di tích Lam Kinh.