Huyện Thiệu Hóa là huyện đồng bằng ở trung tâm tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, nằm kẹp giữa sông Chu ở phía nam và sông Mã ở phía bắc, giáp Yên Định, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Đông Sơn cũ, Hoằng Hóa và thành phố Thanh Hóa. Huyện lỵ là thị trấn Thiệu Hóa. Thiệu Hóa từng gộp với Yên Định thành huyện Thiệu Yên và được tái lập năm 1996. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Thiệu Hóa cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thiệu Hóa là đất của hai con sông lớn nhất xứ Thanh, đất của nhà sử học Lê Văn Hưu và làng đúc đồng Trà Đông. Bài này kể về tên gọi, thời Thiệu Yên, các làng nổi tiếng, phần đất đã về thành phố, và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Thiệu Hóa, Thiệu Yên và lần tái lập 1996
Tên Thiệu Hóa có từ thời nhà Nguyễn, khi vùng đồng bằng giữa sông Chu và sông Mã được gọi là phủ Thiệu Hóa. Sau năm 1945, Thiệu Hóa là một huyện của tỉnh Thanh Hóa.
Cuối thập niên 1970, trong đợt gộp huyện ở nhiều tỉnh, huyện Thiệu Hóa được hợp với huyện Yên Định thành huyện Thiệu Yên. Huyện mới rất lớn, nằm trải dọc hai bờ sông Mã và sông Chu.
Năm 1996, huyện Thiệu Yên được chia lại thành hai huyện Thiệu Hóa và Yên Định, đi vào hoạt động từ đầu năm 1997. Thị trấn Vạn Hà được chọn làm huyện lỵ Thiệu Hóa, sau này đổi tên thành thị trấn Thiệu Hóa.
Vì vậy, người Thiệu Hóa sinh trong khoảng cuối thập niên 1970 đến 1996 thường có giấy tờ ghi huyện Thiệu Yên. Đó là đúng theo thời điểm cấp, vẫn có giá trị.
Phần lớn xã cũ của Thiệu Hóa có tên bắt đầu bằng chữ Thiệu: Thiệu Trung, Thiệu Đô, Thiệu Vận, Thiệu Phúc, Thiệu Nguyên và nhiều tên khác. Nhìn chữ đầu là biết địa chỉ thuộc Thiệu Hóa.
Khi tách lại năm 1996, Thiệu Hóa đặt huyện lỵ ở Vạn Hà, một thị trấn nhỏ bên quốc lộ 45. Đến đợt sắp xếp cuối thập niên 2010, thị trấn Vạn Hà được mở rộng, ghép thêm xã lân cận và lấy tên thị trấn Thiệu Hóa. Bởi thế, cùng một khu phố có thể có giấy tờ ghi Vạn Hà hoặc thị trấn Thiệu Hóa.
Giữa hai dòng sông
Thiệu Hóa nằm trọn giữa sông Chu và sông Mã. Hai con sông chảy gần song song rồi hợp lại ở phía đông, gần thành phố Thanh Hóa. Vùng đất giữa hai sông được bồi đắp phù sa qua hàng nghìn năm, rất màu mỡ.
Nhờ phù sa, Thiệu Hóa là một trong những vựa lúa của tỉnh. Người dân cấy hai vụ, trồng thêm ngô, khoai, đậu, rau vụ đông. Bãi bồi ven sông trồng mía, ngô, dâu.
Sống giữa hai sông cũng có nghĩa là sống với lũ. Hệ thống đê sông Mã, sông Chu bao quanh huyện. Những năm lũ lớn, cả huyện căng mình giữ đê. Người già còn nhớ những trận lũ làm vỡ đê, ngập cả vùng.
Bến đò, cầu qua sông là đường nối Thiệu Hóa với các huyện bên kia. Nhiều cầu lớn đã được xây trong khoảng hai mươi năm gần đây, giúp đi lại thuận tiện hơn nhiều.
Cảnh quan Thiệu Hóa là cảnh đồng bằng điển hình: cánh đồng lúa phẳng, làng xóm có lũy tre, đình làng, con đê chạy dài ven sông.
Chỗ sông Chu nhập vào sông Mã được dân gian gọi là ngã ba Giàng, ở vùng giáp ranh Thiệu Hóa cũ và thành phố. Bãi bồi quanh ngã ba này cũng là nơi tìm thấy di chỉ khảo cổ Thiệu Dương thuộc văn hóa Đông Sơn, với mộ táng, đồ đồng, đồ gốm, cho thấy đồng bằng giữa hai sông đã có người ở đông đúc từ hơn hai nghìn năm trước.
Lê Văn Hưu và những người con nổi tiếng
Lê Văn Hưu, nhà sử học thời Trần, tác giả bộ Đại Việt sử ký, bộ quốc sử đầu tiên của nước ta, là người làng Phủ Lý, vùng Thiệu Trung ngày nay. Ở quê ông có đền thờ và khu lưu niệm.
Bộ Đại Việt sử ký hoàn thành năm 1272 dưới thời vua Trần Thánh Tông. Bản gốc không còn, nhưng nhiều phần được các sử gia sau này chép lại trong Đại Việt sử ký toàn thư. Lê Văn Hưu được coi là người đặt nền cho sử học Việt Nam.
Nhiều tài liệu ghi Dương Đình Nghệ, người đánh đuổi quân Nam Hán đầu thế kỷ 10, là người làng Ràng, vùng Thiệu Dương. Vùng này sau năm 2012 được chuyển về thành phố Thanh Hóa, nhưng trong ký ức người địa phương vẫn là đất Thiệu Hóa.
Thiệu Hóa còn có nhiều dòng họ khoa bảng thời phong kiến, nhiều nhà thờ họ, văn chỉ ghi tên người đỗ đạt. Truyền thống hiếu học được giữ gìn đến nay.
Người muốn tìm hiểu nên bắt đầu từ đền thờ Lê Văn Hưu, rồi hỏi ban quản lý di tích về các di tích khác trong vùng.
Giai thoại địa phương kể rằng vùng đất Thiệu Hóa sinh nhiều người giỏi chữ vì được hai con sông bao bọc, đất tụ khí. Đó chỉ là lời truyền miệng, nhưng nó phản ánh niềm tự hào có thật của người Thiệu Hóa về tên tuổi Lê Văn Hưu và các dòng họ khoa bảng của quê mình.
Làng đúc đồng Trà Đông
Làng Trà Đông ở vùng Thiệu Trung là làng nghề đúc đồng có từ lâu đời. Thợ Trà Đông đúc chuông, đỉnh, lư hương, tượng, đồ thờ, đồ gia dụng bằng đồng. Sản phẩm của làng có mặt ở nhiều đình chùa trong và ngoài tỉnh.
Nghề đúc đồng đòi hỏi nhiều công đoạn: làm khuôn đất, nấu đồng, rót khuôn, gọt rũa, chạm khắc, đánh bóng. Mỗi công đoạn cần tay nghề riêng, được truyền trong gia đình qua nhiều đời.
Làng nghề có lúc thăng trầm theo nhu cầu thị trường. Gần đây, nhu cầu đồ đồng cho đình chùa, nhà thờ họ tăng, làng nghề có thêm đơn hàng. Một số cơ sở mở rộng, nhận làm sản phẩm lớn như chuông, tượng.
Khách đến làng có thể xem thợ làm việc, nhưng nên hỏi trước và giữ khoảng cách an toàn khi thợ đang nấu, rót đồng. Khu vực lò đúc rất nóng, có kim loại nóng chảy.
Làng đúc đồng Trà Đông cùng với làng đá Nhồi ở vùng Đông Sơn cũ là hai làng nghề thủ công lâu đời của vùng đồng bằng trung tâm xứ Thanh.
Phần đất phía đông đã về thành phố
Năm 2012, khi thành phố Thanh Hóa mở rộng, một số xã phía đông Thiệu Hóa giáp thành phố được chuyển về thành phố. Đây là vùng gần ngã ba sông Chu và sông Mã, có các làng cổ đang đô thị hóa.
Người ở vùng này có thể có giấy tờ ghi huyện Thiệu Hóa, huyện Thiệu Yên hoặc thành phố Thanh Hóa tùy năm cấp. Từ 1/7/2025 là phường hoặc xã mới. Giữ đủ các giấy tờ qua từng thời kỳ giúp đối chiếu dễ dàng.
Phần còn lại của Thiệu Hóa vẫn là vùng nông thôn đồng bằng. Quốc lộ 45 và các tỉnh lộ nối Thiệu Hóa với thành phố, Yên Định, Thọ Xuân.
Gần thành phố, nhiều người Thiệu Hóa đi làm ở đô thị, sáng đi chiều về. Một số khu công nghiệp, cụm công nghiệp cũng được lập trên địa bàn huyện.
Ngã ba Giàng và làng Ràng nay ở phía thành phố, nên khi đọc sách cũ nói Dương Đình Nghệ là người Thiệu Hóa, người đọc cần hiểu đó là theo ranh giới trước năm 2012. Ở vùng này, đền thờ, nhà thờ họ vẫn giữ tên làng cũ, nên tra theo tên làng là cách không bị lạc giữa nhiều lớp đơn vị.
Nghề, chợ và nếp sống làng ven đê
Ngoài làng đúc đồng, Thiệu Hóa có nhiều làng làm nghề phụ quanh năm: mộc, nề, đan cót, làm bánh, xay xát. Thợ nề, thợ mộc của huyện đi làm ở thành phố và các tỉnh, mỗi mùa xây dựng lại theo nhau thành từng tốp. Nghề phụ là nguồn tiền mặt của nhiều gia đình bên cạnh lúa.
Các làng ven đê sông Chu, sông Mã có nếp nhà quen thuộc của đồng bằng xứ Thanh: nhà ngói ba gian, sân gạch, vườn cau, ao cá phía trước. Gần đây, nhiều nhà mái bằng mọc lên, nhưng đình làng, giếng làng và cây đa đầu làng vẫn là chỗ hội họp của dân.
Chợ quê ở Thiệu Hóa họp theo phiên, có chợ lớn ở thị trấn huyện lỵ cũ và chợ của từng cụm xã. Nông sản bày bán là gạo, ngô, khoai, rau vụ đông, cá sông, tôm tép bắt ở ruộng; người từ thành phố hay về đây mua gạo mới và rau sạch.
Món ăn của người ven sông có cá mè, cá chép kho, canh cá nấu chua, tép rang khế, cua đồng nấu rau đay. Mùa lũ rút, bãi sông để lại phù sa mới, người dân trồng ngay ngô, đậu, rau cải, kịp thu trước khi gió mùa đông bắc về.
Thiệu Hóa từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thiệu Hóa thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, mỗi xã gồm vài xã Thiệu… cũ. Thị trấn Thiệu Hóa, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Thiệu… cũ, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Với người tra quê quán, có thể gặp tới bốn lớp tên: Thiệu Hóa trước cuối thập niên 1970, Thiệu Yên đến 1996, Thiệu Hóa đến 6/2025, rồi xã mới. Bắt đầu từ tên làng là cách chắc nhất.
Đền thờ Lê Văn Hưu, làng đúc đồng Trà Đông vẫn giữ tên. Người đến thăm vẫn tìm theo các tên này.
Người có đất ở vùng bãi sông nên lưu ý thêm: ranh giới thửa đất bãi hay thay đổi theo bồi lở, giấy tờ cũ ghi xã Thiệu… nào thì khi đối chiếu cần mang theo cả sơ đồ thửa, vì sau sắp xếp, một bãi sông có thể thuộc xã mới khác với xã của làng chủ đất.
Câu hỏi thường gặp
Thiệu Hóa nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Thiệu Hóa cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Huyện Thiệu Yên là gì?
Thiệu Yên là huyện tồn tại từ cuối thập niên 1970 đến 1996, gộp đất Thiệu Hóa và Yên Định. Năm 1996 huyện được chia lại thành Thiệu Hóa và Yên Định. Giấy tờ thời đó ghi Thiệu Yên vẫn có giá trị.
Lê Văn Hưu quê ở đâu?
Lê Văn Hưu, tác giả Đại Việt sử ký, là người làng Phủ Lý, vùng Thiệu Trung thuộc huyện Thiệu Hóa cũ, tỉnh Thanh Hóa. Ở quê ông có đền thờ và khu lưu niệm.
Làng đúc đồng Trà Đông làm gì?
Làng Trà Đông ở vùng Thiệu Trung đúc chuông, đỉnh, lư hương, tượng và đồ thờ, đồ gia dụng bằng đồng. Nghề được truyền trong gia đình qua nhiều đời, sản phẩm có mặt ở nhiều đình chùa.
Huyện lỵ Thiệu Hóa ở đâu?
Huyện lỵ Thiệu Hóa là thị trấn Thiệu Hóa, trước có tên Vạn Hà, nằm gần quốc lộ 45. Từ 1/7/2025, thị trấn này thuộc một xã mới của tỉnh Thanh Hóa.
Vì sao Thiệu Hóa hay bị lũ?
Thiệu Hóa nằm kẹp giữa sông Chu và sông Mã, hai con sông lớn nhất xứ Thanh. Hệ thống đê bao quanh huyện, nhưng những năm lũ lớn, cả vùng phải căng mình giữ đê.