Thăng Bình là huyện đồng bằng ven biển ở giữa tỉnh Quảng Nam cũ, nằm giữa Quế Sơn, Duy Xuyên ở phía bắc và Tam Kỳ, Phú Ninh ở phía nam, phía tây giáp Hiệp Đức, phía đông là biển. Trung tâm huyện là thị trấn Hà Lam trên quốc lộ 1. Huyện có di tích Phật viện Đồng Dương của người Chăm, sông Trường Giang và dải biển dài. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Thăng Bình cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Thăng Bình là một trong những huyện đông dân của Quảng Nam cũ, với đủ ba vùng: biển, đồng bằng và gò đồi. Bài này viết về tên gọi, di tích Chăm, đồng lúa, làng biển, đường đi và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Tên Thăng Bình qua các thời
Tên Thăng Bình có từ thời nhà Nguyễn, gắn với phủ Thăng Bình của tỉnh Quảng Nam, mà trước đó gọi là Thăng Hoa. Thời ấy phủ quản lý một vùng rộng ở phía nam Quảng Nam. Về sau, Thăng Bình trở thành tên một huyện, giữ cho tới năm 2025.
Giai đoạn 1962–1975, Thăng Bình thuộc tỉnh Quảng Tín, tỉnh lỵ ở Tam Kỳ. Sau năm 1975, huyện thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, rồi thuộc tỉnh Quảng Nam từ năm 1997. Trong suốt thời gian đó, tên huyện và trung tâm Hà Lam không đổi.
Phần lớn các xã của Thăng Bình mang chữ “Bình” ở đầu: Bình Minh, Bình Hải, Bình Sa, Bình Nam, Bình Dương, Bình Giang, Bình Đào, Bình Triều, Bình Quế, Bình Phú, Bình Lãnh, Bình Trị, Bình Định Bắc, Bình Định Nam, và nhiều xã khác. Nghe một xã có chữ Bình ở vùng giữa Quảng Nam, khả năng cao là Thăng Bình.
Vì vậy, giấy tờ của người Thăng Bình có thể ghi “tỉnh Quảng Tín” nếu cấp trước 1975, “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng” nếu cấp 1976–1996, và “tỉnh Quảng Nam” từ 1997 tới tháng 6/2025, nhưng tên huyện vẫn là Thăng Bình.
Phật viện Đồng Dương: dấu tích Chăm Pa
Ở vùng xã Bình Định Bắc của Thăng Bình có di tích Phật viện Đồng Dương, một trung tâm lớn của vương quốc Chăm Pa vào khoảng thế kỷ 9. Đây là một công trình kiến trúc bằng gạch quy mô lớn, nhiều tượng, phù điêu bằng đá được tìm thấy ở đây nay là những hiện vật quý trong các bảo tàng.
Trải qua thời gian và chiến tranh, phần lớn kiến trúc đã đổ nát, ngày nay chỉ còn nền móng, một phần tháp gạch, và những dấu vết trên mặt đất. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt, và có những dự án nghiên cứu, bảo tồn được nói tới trong nhiều năm.
Đồng Dương cho thấy vùng đất Thăng Bình từng là một phần quan trọng của Chăm Pa, trước khi người Việt vào khai khẩn. Nhiều làng quanh đó còn những giếng cổ, gò đất, tên đất có gốc từ thời Chăm.
Người đến Đồng Dương nên đi như đến một di tích: không trèo lên tường gạch, không nhặt mảnh gạch, mảnh gốm mang đi. Muốn hiểu kỹ hơn, có thể xem hiện vật Đồng Dương ở các bảo tàng điêu khắc Chăm.
Đồng lúa và gò đồi
Phần giữa huyện là đồng bằng lúa nước, được tưới bởi hệ thống kênh từ hồ Phú Ninh và các hồ nhỏ. Mùa lúa xanh, đồng Thăng Bình trải dài hai bên quốc lộ 1. Ngoài lúa, người dân trồng rau, đậu, bắp, nuôi heo, gà, bò.
Phía tây, giáp Hiệp Đức và Quế Sơn, là vùng gò đồi trồng keo, sắn, cây ăn quả, chè xanh. Các xã vùng này có nhịp sống khác hẳn vùng biển: chợ nhỏ, đường đồi, nhà vườn rộng.
Thăng Bình là nơi khởi đầu của quốc lộ 14E, rẽ từ quốc lộ 1 đi về phía tây qua Hiệp Đức lên Khâm Đức. Con đường này nối vùng đồng bằng với miền núi, là đường đi quen của người lên làm rừng, làm rẫy.
Nhiều người Thăng Bình đi làm xa: vào Nam, ra Đà Nẵng, hay ở các khu công nghiệp trong tỉnh cũ. Tết, đường làng đông người về quê, những ngôi nhà vắng quanh năm lại sáng đèn.
Sông Trường Giang và biển Bình Minh
Sông Trường Giang chạy dọc phía đông Thăng Bình, song song với biển. Giữa sông và biển là dải cồn cát có làng chài, phi lao, ruộng màu trên cát. Các xã ven biển như Bình Minh, Bình Hải, Bình Dương, Bình Nam, Bình Sa sống bằng nghề biển, nuôi trồng thủy sản và trồng rau màu trên đất cát.
Biển Bình Minh có bãi cát dài, nước trong, là nơi người địa phương và khách ở Tam Kỳ, Hội An tìm tới vào mùa hè. Những năm gần đây có các khu du lịch, nghỉ dưỡng được xây dựng ven biển, làm đổi khác cảnh một số làng.
Đi tắm biển nên chọn chỗ có người, hỏi người làng về dòng chảy và những ngày sóng to; nhiều đoạn bờ không có cứu hộ. Mùa đông, khoảng tháng 10 đến tháng 1, biển thường động, không nên xuống nước.
Mùa bão, các làng ven biển và ven sông Trường Giang là nơi chịu gió lớn, nước dâng. Người dân quen với việc chằng nhà, kéo thuyền lên bờ, theo dõi tin bão. Sạt lở bờ biển ở một số đoạn là nỗi lo lâu dài.
Thăng Bình qua các mốc tên gọi
Tên huyện Thăng Bình ổn định, nhưng tên tỉnh trên giấy tờ thay đổi theo thời gian. Bảng dưới đây giúp đặt mỗi tờ giấy vào đúng giai đoạn; ranh giới xã bên trong cần tra riêng.
| Giai đoạn | Đơn vị cấp huyện | Đơn vị cấp tỉnh | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thời nhà Nguyễn | Phủ Thăng Bình (trước gọi Thăng Hoa) | Tỉnh Quảng Nam | Phủ quản lý vùng rộng phía nam |
| 1962–1975 | Thăng Bình | Tỉnh Quảng Tín | Tỉnh lỵ Quảng Tín ở Tam Kỳ |
| 1976–1996 | Huyện Thăng Bình | Tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng | Tỉnh lỵ ở Đà Nẵng |
| 1997–6/2025 | Huyện Thăng Bình | Tỉnh Quảng Nam | Tỉnh lỵ ở Tam Kỳ |
| Từ 1/7/2025 | Không còn cấp huyện | Thành phố Đà Nẵng | Các xã mới thuộc Đà Nẵng |
Với người làm gia phả, tên “phủ Thăng Bình” trên văn tự cũ chỉ một vùng rộng hơn huyện Thăng Bình sau này, có thể gồm cả đất Tam Kỳ, Quế Sơn. Đừng vội cho rằng tổ tiên ở đúng trong ranh giới huyện Thăng Bình cuối thế kỷ 20.
Với giấy tờ thời Quảng Tín, tên huyện có thể viết khác đôi chút tùy cơ quan cấp. Khi cần đối chiếu, nên nhờ người lớn tuổi trong họ đọc giúp, vì họ nhớ cách gọi tên làng của thời đó.
Làng quê, chợ quê và bữa cơm xứ Quảng
Làng Thăng Bình là làng đồng bằng xứ Quảng điển hình: lũy tre, giếng nước, nhà ba gian có hiên, sân gạch phơi lúa, vườn có cau, chuối, mít. Nhiều làng có đình, nhà thờ họ, giếng cổ, là nơi bà con tụ lại vào ngày giỗ, ngày Tết.
Chợ quê họp từ sáng sớm, bán cá biển từ các làng chài, cá sông Trường Giang, rau đồng, bánh tráng, đồ khô. Người đi chợ quen mặt nhau, vừa mua vừa hỏi chuyện nhà, chuyện mùa.
Bữa cơm xứ Quảng ở Thăng Bình giản dị: canh rau, cá kho, rau sống, nước mắm, những ngày đông người thì có mì Quảng, bánh tráng cuốn. Món ăn theo mùa và theo con nước, cá gì về nhiều thì ăn cá ấy.
Người Thăng Bình đi xa giữ giọng Quảng rất rõ, gặp nhau ở Sài Gòn hay Đà Nẵng nghe giọng là nhận ra đồng hương. Nhiều hội đồng hương ở xa vẫn tổ chức gặp mặt, góp tiền xây trường, sửa đường cho làng.
Hà Lam và đường đi
Thị trấn Hà Lam nằm trên quốc lộ 1, là trung tâm buôn bán và hành chính của Thăng Bình cũ. Chợ Hà Lam đông vào buổi sáng, bán đủ thứ của vùng biển, đồng bằng và gò đồi. Hai bên quốc lộ là cửa hàng, quán ăn, bến xe.
Từ Đà Nẵng đi quốc lộ 1 qua Điện Bàn, Duy Xuyên, Quế Sơn là tới Hà Lam. Đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi chạy phía tây, có nút giao gần vùng này. Ga đường sắt trên tuyến Bắc – Nam cũng có ở khu vực; giờ tàu nên tra tại ga.
Từ Hà Lam xuống biển Bình Minh có đường tỉnh qua cầu trên sông Trường Giang. Đường ven biển nối Thăng Bình với Hội An và Tam Kỳ cũng được làm, thuận cho người đi dọc biển.
Mùa lũ, một số vùng trũng ven sông có thể ngập; người đi lại nên theo dõi tin thời tiết. Mùa nắng, đường biển đông khách cuối tuần, nên đi sớm.
Từ 1/7/2025: Thăng Bình cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn. Thị trấn Hà Lam và các xã của Thăng Bình cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thành phố Đà Nẵng.
Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo tên xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa. Vì nhiều xã cũ có tên gần giống nhau, như Bình Định Bắc và Bình Định Nam, Bình Nam và Bình Sa, hãy chép đúng từng chữ.
Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, xã mới và “thành phố Đà Nẵng”; nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm “huyện Thăng Bình cũ”. Giấy tờ ghi “huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam”, “tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng” hay “tỉnh Quảng Tín”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị.
Đừng nhầm “xã Bình Định Bắc” của Thăng Bình với tỉnh Bình Định cũ ở phía nam. Hai cái tên trùng chữ nhưng không liên quan; khi điền giấy tờ, ghi đủ tên xã, tên huyện cũ để người đọc khỏi nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Thăng Bình cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Thăng Bình cũ là thị trấn Hà Lam, nằm trên quốc lộ 1, giữa Quế Sơn và Tam Kỳ. Đây là nơi có chợ, bến xe, các cơ quan và trường học của huyện cũ.
Phật viện Đồng Dương ở đâu?
Phật viện Đồng Dương nằm ở vùng xã Bình Định Bắc của huyện Thăng Bình cũ. Đây là di tích Chăm Pa khoảng thế kỷ 9, nay chủ yếu còn nền móng và một phần tháp gạch; nhiều hiện vật được đưa về bảo tàng.
Thăng Bình bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Thăng Bình thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Thăng Bình trước 1975 thuộc tỉnh nào?
Giai đoạn 1962–1975, Thăng Bình thuộc tỉnh Quảng Tín, tỉnh lỵ ở Tam Kỳ. Sau 1975 thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, từ 1997 thuộc tỉnh Quảng Nam, từ 1/7/2025 thuộc thành phố Đà Nẵng.
Biển Bình Minh có tắm được không?
Có, người địa phương thường tắm vào mùa hè. Nên chọn chỗ có người, hỏi về dòng chảy và tránh những ngày sóng to; nhiều đoạn bờ không có cứu hộ. Mùa đông biển động, không nên xuống nước.
Quốc lộ 14E bắt đầu từ đâu?
Quốc lộ 14E rẽ từ quốc lộ 1 ở vùng Thăng Bình, đi về phía tây qua Hiệp Đức, đèo Le rồi lên Khâm Đức ở Phước Sơn, gặp đường Hồ Chí Minh. Đây là đường nối đồng bằng với miền núi phía tây.