Huyện Thạch Thành là huyện miền núi ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giáp Ninh Bình cũ và Hòa Bình cũ ở phía bắc, giáp Bỉm Sơn, Hà Trung, Vĩnh Lộc, Cẩm Thủy. Huyện lỵ là thị trấn Kim Tân. Thạch Thành có hang Con Moong, một trong những di chỉ khảo cổ quan trọng của Việt Nam, và một phần rừng Cúc Phương. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Thạch Thành cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Thạch Thành nằm ở chỗ ba tỉnh cũ gặp nhau, với núi đá vôi, rừng, sông Bưởi và những cánh đồng mía. Bài này kể về tên gọi, hang Con Moong, sông Bưởi, vùng mía Kim Tân, đời sống người Mường và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Tên Thạch Thành và vùng đất ba tỉnh gặp nhau
Thạch Thành có nghĩa là thành đá, gợi những dãy núi đá vôi bao quanh huyện như một bức tường thành. Tên huyện có từ thời nhà Nguyễn, khi vùng này thuộc phủ Quảng Hóa cùng với Vĩnh Lộc và Cẩm Thủy.
Huyện nằm ở góc tây bắc của tỉnh, nơi Thanh Hóa giáp hai tỉnh Ninh Bình và Hòa Bình cũ. Từ 7/2025, bên kia ranh giới là tỉnh Ninh Bình mới và tỉnh Phú Thọ mới, vì Ninh Bình hợp với Hà Nam, Nam Định, còn Hòa Bình nhập vào Phú Thọ.
Địa hình Thạch Thành đa dạng: núi đá vôi ở phía bắc và tây, đồi thấp ở giữa, thung lũng sông Bưởi chạy dọc huyện. Các xã nằm rải rác giữa núi và thung lũng.
Phần lớn xã cũ của Thạch Thành có tên bắt đầu bằng chữ Thạch hoặc Thành: Thạch Lâm, Thạch Quảng, Thạch Bình, Thành Yên, Thành Vân, Thành Minh và nhiều tên khác. Nhìn tên là đoán được địa chỉ thuộc Thạch Thành.
Huyện lỵ Kim Tân nằm bên sông Bưởi, có chợ, bệnh viện, trường học. Ngoài Kim Tân, thị trấn Vân Du cũng là trung tâm buôn bán của vùng phía bắc, gắn với khu vực nông trường cũ.
Một phần vườn quốc gia Cúc Phương nằm trên đất Thạch Thành. Cúc Phương trải trên ba tỉnh cũ là Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa, nên với người Thạch Thành, rừng Cúc Phương không phải chỗ xa lạ mà là phần núi rừng phía bắc của chính quê mình.
Hang Con Moong: dấu tích người tiền sử
Hang Con Moong nằm ở vùng núi đá vôi phía bắc huyện, gần vùng rừng Cúc Phương. Trong tiếng Mường, Con Moong có nghĩa là con thú, gắn với truyền thuyết của người địa phương về hang.
Các cuộc khai quật khảo cổ từ thập niên 1970 đến nay cho thấy hang có nhiều lớp văn hóa nối tiếp nhau qua hàng chục nghìn năm, từ thời đồ đá cũ đến thời đồ đá mới. Đây là di chỉ hiếm hoi ở Việt Nam có đủ các lớp văn hóa liên tục như vậy.
Trong hang tìm thấy công cụ đá, xương động vật, vỏ ốc, mộ táng của người tiền sử. Những hiện vật này giúp các nhà khoa học hiểu cách người xưa sống, săn bắt, hái lượm và thích nghi với môi trường.
Hang Con Moong đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia và được quan tâm bảo tồn. Khách đến tham quan nên đi theo hướng dẫn, không chạm vào các khu vực khai quật, không mang hiện vật ra khỏi hang.
Đường vào hang đi qua vùng rừng núi, có đoạn phải đi bộ. Mùa khô thuận lợi hơn để đến. Người muốn tìm hiểu kỹ nên liên hệ trước với ban quản lý di tích hoặc cán bộ văn hóa địa phương.
Tên Con Moong cũng được dùng cho cả một vùng di chỉ: quanh hang chính còn một số mái đá, hang nhỏ có dấu vết cư trú của người xưa. Các nhà khảo cổ coi cả cụm này là chuỗi nơi ở nối tiếp, cho thấy người tiền sử từng di chuyển trong vùng thung lũng đá vôi này qua rất nhiều thế hệ.
Sông Bưởi và thác Mây
Sông Bưởi bắt nguồn từ vùng núi Hòa Bình, chảy qua Thạch Thành theo hướng bắc – nam, rồi đổ vào sông Mã ở vùng Vĩnh Lộc. Sông chảy qua thung lũng giữa núi đá, tạo nên những cánh đồng phù sa hai bên bờ.
Hai bên sông Bưởi là các làng của người Kinh và người Mường, trồng lúa, mía, rau màu. Mùa nước, sông Bưởi có thể gây ngập ở vùng trũng. Người dân ven sông có kinh nghiệm đối phó với lũ hằng năm.
Thác Mây là điểm tham quan ở vùng núi Thạch Thành, với dòng thác chảy qua nhiều tầng đá giữa rừng. Mùa hè, người trong vùng và các huyện lân cận đến đây tắm suối, cắm trại.
Người đến thác nên chú ý an toàn: đá trơn, nước có thể lên nhanh khi mưa ở thượng nguồn. Không nên leo lên các tảng đá cao hay tắm ở chỗ nước sâu khi không quen.
Ngoài thác Mây, Thạch Thành có nhiều hang động, suối nhỏ chưa được khai thác du lịch. Đây là vùng thích hợp cho người thích khám phá thiên nhiên, đi cùng người địa phương.
Vùng mía Kim Tân và nông trường cũ
Thạch Thành là một trong những vùng mía lớn của Thanh Hóa. Mía Kim Tân được biết đến từ lâu, cung cấp cho các nhà máy đường trong vùng. Những cánh đồng mía chạy dài theo thung lũng sông Bưởi là cảnh đặc trưng của huyện.
Sau năm 1954, vùng Thạch Thành có các nông trường quốc doanh trồng mía, cây công nghiệp, chăn nuôi. Người từ đồng bằng lên làm công nhân nông trường, lập gia đình, ở lại. Khu vực Vân Du gắn với nông trường cũ.
Mùa ép mía thường vào cuối năm và đầu năm sau. Xe chở mía nối đuôi nhau về nhà máy. Người trồng mía, người chặt thuê, người lái xe đều có việc làm trong mùa này.
Ngoài mía, người dân trồng lúa, ngô, sắn, cây ăn quả, chăn nuôi bò, dê. Dê núi đá Thạch Thành là món ăn được nhiều người ưa chuộng, tương tự dê núi bên Ninh Bình.
Giá mía lên xuống ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống. Những năm giá thấp, nhiều hộ chuyển sang cây trồng khác. Đây là vòng quay quen thuộc của vùng mía.
Thạch Thành có nhà máy đường do doanh nghiệp liên doanh Việt Nam – Đài Loan đầu tư từ thập niên 1990, thường được người địa phương gọi tắt là đường Việt Đài. Vùng nguyên liệu của nhà máy trải trên nhiều xã của huyện, và lịch chặt mía của từng làng được xếp theo công suất ép của nhà máy.
Người Mường và đền Phố Cát
Người Mường là cộng đồng lâu đời ở Thạch Thành, sống ở các xã vùng núi, giữ nhà sàn, cồng chiêng, các lễ tục riêng. Người Kinh sống ở thị trấn, các xã ven sông và các khu nông trường cũ.
Văn hóa Mường Thạch Thành gần với Mường ở Hòa Bình và Cẩm Thủy. Lễ hội của người Mường gắn với mùa màng; cồng chiêng được đánh trong các dịp lễ lớn.
Đền Phố Cát là một di tích được nhiều người biết ở Thạch Thành, nằm trong vùng núi đá. Đền có lễ hội vào dịp đầu năm, thu hút người trong vùng và từ các tỉnh lân cận. Khách đến nên xem đền như di tích văn hóa, giữ trật tự, ăn mặc chỉnh tề.
Theo truyền thuyết được ghi trong các bản thần tích, đền Phố Cát gắn với Mẫu Liễu Hạnh, một trong những vị thánh của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Bộ; dân gian kể bà từng giáng trần ở vùng Phố Cát. Đó là giai thoại dân gian, nhưng nó giải thích vì sao đền Phố Cát thường được nhắc cùng các đền thờ Mẫu ở Nam Định và đền Sòng ở Bỉm Sơn.
Món ăn Thạch Thành có thịt dê núi, cá sông Bưởi, rau rừng, măng, cơm lam. Chợ phiên ở các xã vùng cao là nơi người Mường mang sản vật xuống bán.
Người Thạch Thành đi làm ăn xa khá đông. Một số người trở về làm du lịch, dịch vụ ở các điểm như thác Mây, hang Con Moong.
Thạch Thành còn được nhắc trong lịch sử thời kỳ trước năm 1945 với chiến khu Ngọc Trạo, nơi một đội du kích được lập năm 1941 trong vùng núi rừng của huyện. Khu di tích này là điểm về nguồn của học sinh trong tỉnh.
Đi Thạch Thành
Từ Hà Nội, có thể đi đường Hồ Chí Minh qua Hòa Bình vào thẳng Thạch Thành, hoặc đi cao tốc đến Ninh Bình rồi rẽ qua vùng Cúc Phương. Từ thành phố Thanh Hóa, đi qua Vĩnh Lộc hoặc Hà Trung, Bỉm Sơn lên Thạch Thành.
Đường Hồ Chí Minh đi qua địa phận huyện, nối Thạch Thành với Cẩm Thủy ở phía nam và Hòa Bình ở phía bắc. Xe khách từ thành phố và từ Hà Nội về Thạch Thành chạy hằng ngày.
Thạch Thành gần vườn quốc gia Cúc Phương, người đi Cúc Phương có thể kết hợp thăm hang Con Moong, thác Mây. Ba điểm nằm trong cùng một vùng núi đá.
Mùa khô thuận lợi để đi hang, đi thác. Mùa mưa, đường vào các điểm trong núi trơn, nước suối lên nhanh.
Một lộ trình hợp lý cho người muốn xem cả di tích lẫn cảnh: buổi sáng vào thác Mây hoặc hang Con Moong, buổi chiều theo sông Bưởi xuống Vĩnh Lộc thăm Thành nhà Hồ. Hai huyện liền nhau, quãng đường không dài, nên đi trong một ngày vẫn kịp nếu xuất phát sớm.
Thạch Thành từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Thạch Thành thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thị trấn Kim Tân và thị trấn Vân Du cũ thuộc các xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Thạch… hoặc Thành… cũ, huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa.
Hang Con Moong, thác Mây, đền Phố Cát vẫn giữ tên. Khách tìm đường vẫn dùng các tên này.
Người làm giấy tờ ở ủy ban xã mới nên hỏi trước giờ làm việc, giấy tờ cần mang. Giấy tờ cũ ghi huyện Thạch Thành vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Ranh giới phía bắc của Thạch Thành nay giáp hai tỉnh mới là Ninh Bình và Phú Thọ. Người có đất hoặc người thân ở bên kia ranh giới khi làm giấy tờ nên ghi đúng tên tỉnh mới, vì tên Ninh Bình tuy giữ nguyên nhưng địa bàn đã rộng hơn, còn Hòa Bình cũ nay thuộc Phú Thọ.
Câu hỏi thường gặp
Hang Con Moong ở đâu?
Hang Con Moong nằm ở vùng núi đá vôi phía bắc huyện Thạch Thành cũ, tỉnh Thanh Hóa, gần vùng rừng Cúc Phương. Hang có nhiều lớp văn hóa tiền sử liên tục, đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Thạch Thành nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Thạch Thành cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Sông Bưởi chảy qua đâu?
Sông Bưởi bắt nguồn từ vùng núi Hòa Bình, chảy qua Thạch Thành theo hướng bắc – nam rồi đổ vào sông Mã ở vùng Vĩnh Lộc. Hai bên sông là đồng lúa, đồng mía và các làng Kinh, Mường.
Mía Kim Tân là gì?
Mía Kim Tân là mía trồng ở vùng Kim Tân và thung lũng sông Bưởi của Thạch Thành, cung cấp cho các nhà máy đường trong vùng. Kim Tân cũng là tên thị trấn huyện lỵ Thạch Thành trước 7/2025.
Thạch Thành giáp những tỉnh nào?
Trước 7/2025, Thạch Thành giáp Ninh Bình và Hòa Bình. Từ 1/7/2025, bên kia ranh giới là tỉnh Ninh Bình mới (hợp với Hà Nam, Nam Định) và tỉnh Phú Thọ mới (có Hòa Bình cũ).
Thác Mây ở huyện nào?
Thác Mây nằm ở vùng núi huyện Thạch Thành cũ, tỉnh Thanh Hóa, có dòng thác chảy qua nhiều tầng đá giữa rừng. Đá trơn và nước lên nhanh khi mưa, nên cẩn thận khi tắm suối.