Huyện Thạch Hà là đơn vị cấp huyện bao quanh thành phố Hà Tĩnh ở phía bắc, tây và đông ngay trước 1/7/2025, huyện lỵ là thị trấn Thạch Hà. Từ 1/1/2025, huyện nhận phần lớn đất của huyện Lộc Hà vừa giải thể, nên giáp biển dài hơn trước. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Thạch Hà cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh không sáp nhập.
Thạch Hà từng là huyện chứa cả tỉnh lỵ, sau nhiều lần nhường đất cho thị xã, thành phố Hà Tĩnh và cho Lộc Hà, rồi đầu năm 2025 lại nhận về phần lớn Lộc Hà. Bài này đi qua những lần thay đổi đó, mỏ sắt Thạch Khê, vườn hồng, vùng biển Cửa Sót, các làng nổi tiếng và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Huyện ôm lấy tỉnh lỵ
Từ thời Nguyễn, thành tỉnh Hà Tĩnh được đặt trên đất huyện Thạch Hà. Vì vậy, Thạch Hà gần như ôm trọn tỉnh lỵ, và nhiều làng ven thị xã xưa là làng của Thạch Hà. Khi thị xã mở rộng, rồi lên thành phố năm 2007, nhiều xã của Thạch Hà được chuyển sang thành phố, thường giữ chữ Thạch ở đầu tên.
Cũng năm 2007, Thạch Hà cùng Can Lộc nhường đất để lập huyện Lộc Hà ở phía đông bắc, giáp biển. Sau lần này, Thạch Hà thu hẹp đáng kể, chủ yếu là vùng đồng bằng và đồi phía tây, cùng một số xã ven biển phía đông nam thành phố.
Thị trấn Thạch Hà là huyện lỵ, nằm ở phía bắc thành phố, trên đường quốc lộ 1 cũ. Từ thị trấn vào trung tâm thành phố chỉ một quãng ngắn, nên đời sống của Thạch Hà gắn chặt với thành phố.
Từ 1/1/2025, huyện Lộc Hà giải thể; phần lớn đất Lộc Hà nhập vào Thạch Hà, một phần về thành phố Hà Tĩnh, kèm điều chỉnh ranh giữa Thạch Hà và thành phố. Thạch Hà vì thế lại giáp biển dài, có thêm Cửa Sót và các làng biển của Lộc Hà cũ, trong sáu tháng cuối cùng của cấp huyện.
Lộc Hà: mười tám năm làm huyện
Huyện Lộc Hà được lập năm 2007, tên ghép từ chữ Lộc của Can Lộc và chữ Hà của Thạch Hà, hai huyện đã nhường đất cho nó. Huyện lỵ là thị trấn Lộc Hà, hình thành trên nền một xã ven biển. Huyện có biển, có đồng, có làng nghề.
Vùng Lộc Hà nổi tiếng với Cửa Sót, cửa sông đổ ra biển có cảng cá và làng chài lâu đời. Thuyền đánh cá từ đây đi khắp vùng biển Bắc Trung Bộ. Làng biển ven Cửa Sót có nghề làm nước mắm, ruốc, cá khô.
Trong gần mười tám năm, một thế hệ học sinh lớn lên ghi “huyện Lộc Hà” trên học bạ, giấy khai sinh. Khi huyện giải thể đầu năm 2025, nhiều người tiếc vì quen với cái tên, nhưng cũng hiểu đó là xu hướng chung khi huyện có quy mô nhỏ.
Ngày nay, khi nói “người Lộc Hà”, người ta vẫn hiểu đó là người vùng đất ven biển phía đông bắc thành phố Hà Tĩnh. Tên Lộc Hà còn trong tên trường học, doanh nghiệp, và trong cách người dân giới thiệu quê mình.
Mỏ sắt Thạch Khê
Dưới vùng cát ven biển xã Thạch Khê là mỏ sắt được nhắc tới như một trong những mỏ sắt lớn nhất Đông Nam Á. Mỏ được phát hiện và thăm dò từ nhiều thập niên trước, nằm sâu dưới lớp cát và nước ngầm, nên việc khai thác đòi hỏi kỹ thuật phức tạp.
Dự án khai thác mỏ sắt Thạch Khê từng được khởi động, rồi tạm dừng, rồi xem xét lại nhiều lần. Người dân quanh mỏ đã trải qua nhiều đợt quy hoạch, di dời, chờ đợi. Đến nay, tương lai của dự án vẫn là chủ đề được bàn trong tỉnh.
Với người dân, chuyện mỏ sắt gắn với đất ở, đất canh tác, và nỗi lo về môi trường biển, nước ngầm. Nhiều gia đình đã chuyển nghề hoặc đi làm xa trong thời gian chờ đợi. Khi đọc tin về mỏ Thạch Khê, nên hiểu rằng phía sau là đời sống của cả một vùng.
Bài này không nêu con số trữ lượng cụ thể vì các tài liệu phổ biến đưa nhiều số khác nhau. Nếu cần, nên tra báo cáo chính thức của cơ quan quản lý tài nguyên.
Vườn hồng, đồng lúa và vùng đồi phía tây
Hồng Thạch Hà là loại hồng quen thuộc của Hà Tĩnh, chín vào mùa thu. Quả hồng được ngâm cho hết chát rồi ăn giòn, ngọt. Nhiều gia đình có vài cây hồng trong vườn, mùa thu hái bán hoặc biếu họ hàng. Hồng Thạch Hà là món quà quen của người đi xa.
Đồng lúa Thạch Hà trải dọc các sông Cày, sông Rào Cái và sông Nghèn. Vùng trũng hay ngập vào mùa mưa bão, người dân làm hai vụ chính, tránh tháng chín, tháng mười. Ngoài lúa có lạc, khoai, rau màu, chăn nuôi gia cầm, lợn.
Phía tây huyện là vùng đồi, có rừng trồng, vườn cây ăn quả, trang trại chăn nuôi. Một số hồ thủy lợi nằm ở vùng này, cấp nước cho đồng bằng phía đông.
Ở các làng, nhà vườn rộng với cây ăn quả như hồng, cam, bưởi, chuối, mít. Vườn nhà là nơi trồng rau ăn hằng ngày, nuôi gà vịt, và là chỗ để người già vui với cây cối.
Làng quê, danh nhân và nếp sống
Thạch Hà có nhiều làng có truyền thống văn hóa, học hành. Một trong những tên tuổi gắn với vùng đất này là Lý Tự Trọng, người thanh niên cách mạng hy sinh năm 1931 khi mới mười bảy tuổi; quê gốc của ông là làng Việt Xuyên thuộc vùng Thạch Hà, dù ông sinh ra ở nước ngoài.
Các làng còn đình, đền, nhà thờ họ với lệ tế lễ đầu năm. Một số đền thờ gắn với các danh tướng, người có công với vùng đất. Lễ hội làng là dịp con cháu đi xa về quê.
Món ăn Thạch Hà giống các vùng Hà Tĩnh khác: cháo canh, bánh mướt, ram, nhút, cá kho. Vùng biển Lộc Hà cũ thêm nhiều món hải sản, nước mắm, ruốc. Chè xanh nấu đặc vẫn là thứ nước mời khách ở mọi nhà.
Vì nằm sát thành phố, nhiều người Thạch Hà làm việc trong phố mà vẫn sống ở làng. Đất ven thành phố lên giá theo các dự án đô thị, khiến bộ mặt nhiều làng thay đổi nhanh trong mười năm qua.
Biển Thạch Hải, Cửa Sót và đường ven biển
Thạch Hà có biển ở phía đông, với bãi biển Thạch Hải là nơi tắm của người dân thành phố và các xã lân cận. Bãi biển còn mộc, dịch vụ chưa nhiều, đông vào cuối tuần mùa hè.
Sau khi nhận đất Lộc Hà, Thạch Hà có thêm Cửa Sót và các bãi biển phía bắc. Đường ven biển nối các làng biển với nhau, nhiều đoạn đẹp, có rừng phi lao hai bên. Người đi xe máy hay chọn tuyến này thay cho quốc lộ đông đúc.
Mùa bão, vùng ven biển Thạch Hà chịu gió mạnh, sóng lớn. Đê biển được gia cố ở nhiều đoạn, nhưng một số vùng trũng vẫn hay ngập khi bão kèm triều cường.
Đi biển ở đây nên chú ý các khu vực có biển báo nguy hiểm, không tắm khi có cờ đỏ hay sóng lớn, và hỏi người địa phương về các đoạn có dòng chảy xa bờ.
Sông Cày, sông Nghèn và mùa lũ
Thạch Hà là vùng đồng bằng thấp, có nhiều sông nhỏ chảy qua trước khi ra biển: sông Cày, sông Rào Cái ở phía nam, sông Nghèn ở phía bắc. Những con sông này mang nước tưới cho đồng ruộng, nhưng mùa mưa bão lại là đường dẫn lũ từ vùng đồi phía tây đổ về.
Khi mưa lớn kéo dài trùng với triều cường, nước sông không thoát kịp ra biển, nhiều xã trũng của Thạch Hà ngập sâu, có khi kéo dài nhiều ngày. Người dân quen kê đồ, chuẩn bị thuyền, dự trữ lương thực khi có tin bão. Trường học, nhà văn hóa cao tầng thường là nơi tránh lũ.
Các công trình đê, cống ngăn mặn, trạm bơm được xây dựng dần để giảm ngập và chống nước mặn lấn vào đồng. Tuy vậy, mùa lũ vẫn là nỗi lo thường trực của các làng ven sông.
Nếu bạn mua đất hay xây nhà ở vùng Thạch Hà cũ, hãy hỏi người dân xung quanh về mức nước ngập trong các trận lũ lớn trước đây. Đó là thông tin thực tế hơn mọi bản quy hoạch.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Thạch Hà cũ, kể cả phần Lộc Hà cũ đã nhập về, vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Thạch Hà không còn là đơn vị hành chính; thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã và trên cổng thông tin của tỉnh.
Một mảnh đất ở vùng Lộc Hà cũ có thể có tới bốn lớp tên huyện: Can Lộc hoặc Thạch Hà trước 2007, Lộc Hà từ 2007 đến hết năm 2024, Thạch Hà hoặc thành phố Hà Tĩnh trong nửa đầu năm 2025, và không còn tên huyện từ 1/7/2025. Khi làm thủ tục, mang đủ giấy tờ các thời kỳ để đối chiếu.
Gửi hàng, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là xã …, huyện Thạch Hà” hoặc “huyện Lộc Hà” trong ngoặc. Với vùng biển, mốc “gần Cửa Sót” giúp người giao hàng định vị.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thạch Hà nay thuộc tỉnh nào?
Thạch Hà vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
Lộc Hà nhập vào Thạch Hà khi nào?
Từ 1/1/2025, huyện Lộc Hà giải thể; phần lớn đất nhập vào huyện Thạch Hà, một phần về thành phố Hà Tĩnh. Sáu tháng sau, từ 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện nên tên Thạch Hà cũng không còn trên địa chỉ.
Mỏ sắt Thạch Khê ở đâu?
Mỏ sắt Thạch Khê nằm dưới vùng cát ven biển xã Thạch Khê, huyện Thạch Hà cũ, phía đông thành phố Hà Tĩnh. Dự án khai thác đã nhiều lần khởi động rồi tạm dừng, tương lai vẫn đang được bàn.
Cửa Sót thuộc huyện nào?
Cửa Sót thuộc huyện Lộc Hà từ năm 2007 đến hết năm 2024; từ 1/1/2025 thuộc huyện Thạch Hà khi Lộc Hà giải thể. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc xã mới của tỉnh Hà Tĩnh, không còn cấp huyện.
Hồng Thạch Hà có mùa nào?
Hồng Thạch Hà chín vào mùa thu, được ngâm cho hết chát rồi ăn giòn, ngọt. Đây là món quà quen của người Hà Tĩnh đi xa; mua qua người quen hoặc nơi bán rõ nguồn để tránh nhầm hồng nơi khác.
Vì sao nhiều xã thành phố Hà Tĩnh có chữ Thạch?
Các xã ven thành phố như Thạch Trung, Thạch Hạ, Thạch Hưng vốn thuộc huyện Thạch Hà, chuyển sang thị xã rồi thành phố Hà Tĩnh khi đô thị mở rộng. Chữ Thạch ở đầu tên là dấu vết nguồn gốc đó.