Tân Yên là huyện trung du ở phía tây bắc tỉnh Bắc Giang cũ, nằm giữa Yên Thế, Lạng Giang, Việt Yên, Hiệp Hòa và đất Thái Nguyên. Huyện lỵ là thị trấn Cao Thượng; thị trấn Nhã Nam là trung tâm thứ hai. Tân Yên giữ tên huyện tới hết tháng 6/2025; từ 1/7/2025 địa bàn huyện cũ nay thuộc các xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Tân Yên ít khi xuất hiện trên bản đồ du lịch, nhưng là vùng quê điển hình của trung du Bắc Giang: ruộng lúa thung lũng, đồi cây ăn quả, ao cá, làng xóm đông đúc. Bài này nói về gốc gác của huyện từ đất Yên Thế, dấu tích khởi nghĩa ở Nhã Nam, vùng vải sớm Phúc Hòa và cách đọc địa chỉ sau sắp xếp.
Gốc gác: một huyện tách từ đất Yên Thế
Phần lớn đất Tân Yên xưa thuộc vùng Yên Thế, vùng trung du rộng ở phía tây bắc Bắc Giang. Năm 1957, huyện Yên Thế được chia làm hai: phần phía bắc, nhiều đồi núi, giữ tên Yên Thế; phần phía nam, thấp và đông dân hơn, lập thành huyện Tân Yên. Cái tên "Tân Yên" vì thế mang nghĩa vùng Yên mới.
Vì chung gốc, người Tân Yên và người Yên Thế coi nhau như cùng một quê lớn. Nhiều dòng họ có chi ở cả hai huyện, nhiều câu chuyện về khởi nghĩa nông dân cuối thế kỷ XIX diễn ra trên đất nay thuộc cả hai bên.
Thời Hà Bắc từ 1962 tới 1996, Tân Yên là một huyện của tỉnh Hà Bắc, rồi về lại tỉnh Bắc Giang từ năm 1997. Trong những năm gần đây, địa giới một số xã được điều chỉnh, sáp nhập theo các đợt sắp xếp xã, nhưng tên huyện giữ nguyên tới ngày bỏ cấp huyện.
Huyện lỵ đặt ở Cao Thượng, nằm khoảng giữa huyện. Nhã Nam ở phía tây bắc, gần đất Yên Thế, là thị trấn có lịch sử lâu hơn, gắn với một đồn binh thời Pháp và những trận đánh của nghĩa quân Yên Thế.
Vị trí và địa hình: trung du giữa hai vùng
Tân Yên giáp Yên Thế ở phía bắc, Lạng Giang ở phía đông, thành phố Bắc Giang cũ và Việt Yên ở phía nam, Hiệp Hòa ở phía tây nam, còn phía tây giáp đất Thái Nguyên. Vị trí này đặt huyện ở giữa vùng đồi núi Yên Thế và vùng đồng bằng ven sông Cầu.
Địa hình đồi thấp lượn sóng, xen những cánh đồng hẹp và ao hồ. Đất đồi bạc màu được người dân cải tạo trồng cây ăn quả, lạc, khoai; chân ruộng thấp trồng lúa hai vụ. Sông Thương chảy ở phía đông, nhiều ngòi nhỏ chảy qua các xã.
Hệ thống đường tỉnh nối Cao Thượng với thành phố Bắc Giang cũ, với Nhã Nam, Yên Thế và sang Thái Nguyên. Không có quốc lộ lớn hay khu công nghiệp tầm cỡ như Việt Yên, nên nhịp sống ở Tân Yên chậm và mang đậm chất quê hơn.
Khoảng cách từ Tân Yên xuống các khu công nghiệp ở Việt Yên cũ, thành phố Bắc Giang cũ không xa, nên rất nhiều người trẻ sống ở quê và đi làm theo ca bằng xe máy hoặc xe đưa đón của công ty.
Nhã Nam và dấu tích khởi nghĩa Yên Thế
Cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám, thường gọi là Đề Thám, lãnh đạo kéo dài gần ba mươi năm, từ cuối thế kỷ XIX tới đầu thế kỷ XX. Địa bàn hoạt động trải rộng trên vùng Yên Thế xưa, trong đó có phần nay thuộc Tân Yên.
Nhã Nam là nơi thực dân Pháp đặt đồn binh để kiểm soát vùng Yên Thế và mở các cuộc càn vào căn cứ nghĩa quân. Nhiều trận đánh, cuộc giảng hoà, thương lượng giữa hai bên gắn với khu vực này. Ngày nay các dấu tích, nhà bia và những câu chuyện truyền miệng vẫn còn trong ký ức người dân Nhã Nam.
Một số điểm liên quan đến khởi nghĩa trên đất Tân Yên nằm trong hệ thống các địa điểm khởi nghĩa Yên Thế đã được xếp hạng di tích. Người muốn tìm hiểu nên kết hợp tham quan cả phía Yên Thế, nơi có đồn Phồn Xương và các căn cứ chính.
Khi đến các di tích, nên hỏi người trông coi hoặc cán bộ văn hoá xã để được giới thiệu, đọc kỹ bia ghi. Nhiều địa điểm nay chỉ còn nền đất, gò đồi, nên câu chuyện của người địa phương mới làm cho nơi ấy sống lại.
Vải sớm Phúc Hòa và kinh tế vườn đồi
Nếu Lục Ngạn nổi tiếng với vải thiều chính vụ, thì Tân Yên được biết tới với vải sớm, trong đó vùng Phúc Hòa là tên quen nhất. Vải sớm chín trước vải thiều vài tuần, quả to, vỏ đỏ tươi, vị chua ngọt, thường lên chợ từ khoảng cuối tháng tư, đầu tháng năm tuỳ năm.
Nhờ chín sớm, vải Phúc Hòa thường bán được giá khi thị trường chưa có nhiều vải. Nhiều hộ ở Phúc Hòa và các xã lân cận chăm vải sớm như một nghề chính, tuyển chọn giống, cắt tỉa, bón phân theo kinh nghiệm riêng. Vải sớm Phúc Hòa đã có nhãn hiệu tập thể để phân biệt với hàng nơi khác.
Ngoài vải, Tân Yên trồng nhiều cây ăn quả khác như nhãn, bưởi, ổi, cùng lạc, khoai trên đất đồi. Chăn nuôi gà, lợn và nuôi cá ao cũng phổ biến. Vùng này có nhiều trang trại tổng hợp, kết hợp vườn, ao, chuồng theo kiểu trung du.
Mua vải sớm, nên hỏi rõ vườn ở xã nào, hái hôm nào, vì đầu mùa giá cao dễ có hàng nơi khác trộn lẫn. Quả tươi ngon thường có cuống còn xanh, vỏ chưa thâm.
Cao Thượng và đời sống phố huyện
Thị trấn Cao Thượng là nơi đặt cơ quan huyện, chợ trung tâm, bệnh viện huyện và các trường học lớn. Phố không lớn nhưng đông vào buổi sáng, khi người các xã lên chợ, đi làm giấy tờ, đưa con đi học.
Chợ Cao Thượng bán đủ thứ của vùng trung du: rau, gà, cá ao, hoa quả theo mùa, cùng hàng tạp hoá, đồ gia dụng. Mùa vải sớm, quanh chợ và dọc đường tỉnh có các điểm cân vải, thu mua cho thương lái.
Nhã Nam là trung tâm thứ hai, phố nhỏ hơn nhưng có lịch sử lâu đời. Người các xã phía tây bắc thường đi chợ Nhã Nam vì gần hơn Cao Thượng. Hai thị trấn cách nhau một chặng xe ngắn.
Những năm gần đây, các khu dân cư mới, cửa hàng, quán cà phê mọc lên quanh Cao Thượng, phục vụ lớp người trẻ đi làm công nghiệp về quê. Phố huyện vì thế trẻ hơn, nhưng vẫn giữ nhịp nghỉ trưa, chợ sớm của một thị trấn nông nghiệp.
Làng quê Tân Yên: đình chùa, hội xuân và nếp nhà
Làng ở Tân Yên thường dựa lưng vào đồi, mặt nhìn ra ruộng và ao. Đầu làng có đình hoặc chùa, giữa làng là giếng, ao chung, nhiều nơi còn cổng làng cũ. Nhà cửa xưa là nhà gỗ ba gian, tường đất hoặc gạch, sân phơi rộng để phơi lúa, phơi lạc; nay phần lớn đã xây mới nhưng nhiều nhà vẫn giữ gian thờ theo lối cũ.
Hội làng mùa xuân là dịp quan trọng nhất trong năm. Mỗi làng có ngày hội riêng, thường trong tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, với phần tế lễ ở đình và phần hội như vật, kéo co, đu, hát. Con cháu làm ăn xa thường cố về dịp này để gặp họ hàng, đóng góp sửa đình, sửa đường.
Các dòng họ ở Tân Yên giữ gia phả, nhà thờ họ và ngày giỗ tổ. Nhiều họ có chi phái ở cả Yên Thế, Lạng Giang, Việt Yên, nên một buổi giỗ họ có khi quy tụ người từ khắp vùng Bắc Giang cũ. Đây cũng là nơi lưu giữ những câu chuyện về thời khởi nghĩa, thời kháng chiến mà sách vở ít ghi lại.
Từ 1/7/2025: huyện Tân Yên cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Tân Yên không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh.
Hai thị trấn Cao Thượng và Nhã Nam cùng các xã xung quanh được ghép thành những đơn vị mới. Tên Tân Yên, Nhã Nam, Phúc Hòa có thể được dùng lại cho đơn vị mới hoặc không, nên cần tra trong nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh.
Ranh giới phía tây với Thái Nguyên vẫn là ranh giới tỉnh. Các mặt giáp còn lại, với Yên Thế, Lạng Giang, Việt Yên, Hiệp Hòa và thành phố Bắc Giang cũ, nay đều nằm trong cùng tỉnh Bắc Ninh.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang" vẫn có giá trị theo quy định chung. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi địa chỉ theo xã mới và tỉnh Bắc Ninh.
Ghé Tân Yên: vài lưu ý thực tế
Tân Yên hợp với chuyến về quê, xem vườn vải sớm, ghé di tích Nhã Nam. Mấy điều nên biết:
- Từ thành phố Bắc Giang cũ đi đường tỉnh lên Cao Thượng, rồi tiếp sang Nhã Nam và Yên Thế.
- Mùa vải sớm thường từ khoảng cuối tháng tư tới tháng năm; muốn xem vườn, hỏi chủ vườn trước.
- Di tích khởi nghĩa ở Nhã Nam và Yên Thế nên đi chung một ngày cho trọn câu chuyện.
- Đường làng nhỏ, nhiều ao hồ; đi xe máy hoặc ô tô nhỏ thuận hơn xe lớn.
- Ăn uống chủ yếu ở quán quanh Cao Thượng, Nhã Nam; món quê như gà đồi, cá ao, rau vườn.
Chỗ ngủ ở Tân Yên không nhiều; nếu cần ở lại, có thể nghỉ ở thành phố Bắc Giang cũ rồi đi trong ngày.
Nếu về thăm họ hàng, nên hỏi trước tên thôn theo cách gọi của người làng, vì sau mấy lần sáp nhập xã, tên trên bản đồ điện thoại có khi không khớp với tên người địa phương vẫn dùng. Gặp chợ phiên thì dừng lại một chút: đó là nơi dễ nghe chuyện quê nhất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tân Yên cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Tân Yên cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được sắp xếp thành các xã trực thuộc tỉnh; tên xã mới nên tra theo danh sách chính thức.
Tân Yên được thành lập khi nào?
Tân Yên được lập năm 1957, khi huyện Yên Thế được chia làm hai: phần phía bắc giữ tên Yên Thế, phần phía nam lập thành huyện Tân Yên. Từ đó tới 7/2025, Tân Yên lần lượt thuộc tỉnh Bắc Giang, tỉnh Hà Bắc rồi lại tỉnh Bắc Giang.
Huyện lỵ Tân Yên ở đâu?
Huyện lỵ là thị trấn Cao Thượng, nằm khoảng giữa huyện, nơi có cơ quan huyện, chợ, bệnh viện và trường học. Thị trấn Nhã Nam ở phía tây bắc là trung tâm thứ hai. Từ 1/7/2025, cả hai được sắp xếp vào các xã mới của tỉnh Bắc Ninh.
Vải sớm Phúc Hòa khác vải thiều Lục Ngạn thế nào?
Vải sớm Phúc Hòa chín trước vải thiều chính vụ vài tuần, quả to, vỏ đỏ tươi, vị chua ngọt. Vải thiều Lục Ngạn chín muộn hơn, cùi dày, vị ngọt đậm. Hai loại phục vụ hai thời điểm khác nhau trong mùa vải của Bắc Giang cũ.
Nhã Nam có liên quan gì tới khởi nghĩa Yên Thế?
Thời Pháp, Nhã Nam là nơi đặt đồn binh để kiểm soát vùng Yên Thế và đánh vào căn cứ nghĩa quân Đề Thám. Nhiều sự kiện của cuộc khởi nghĩa gắn với khu vực này. Ngày nay còn một số dấu tích và câu chuyện truyền miệng của người dân.
Từ Tân Yên đi Thái Nguyên có gần không?
Tân Yên giáp đất Thái Nguyên ở phía tây, có đường tỉnh nối sang vùng Phú Bình cũ. Thời gian đi phụ thuộc điểm xuất phát và tuyến đường; nên tra trên ứng dụng bản đồ và hỏi người địa phương về đoạn đường đang sửa trước khi đi.