Tân Trụ là huyện của tỉnh Long An đến 30/6/2025, nằm trên dải đất kẹp giữa sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây, ngay trước chỗ hai sông hợp lưu; huyện lỵ là thị trấn Tân Trụ. Từ 1/7/2025, địa bàn Tân Trụ cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới; thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Tân Trụ nhỏ, yên, ít người ngoài ghé, nhưng giữ một trang sử được cả nước biết: trên sông Nhựt Tảo thuộc vùng này, cuối năm 1861, nghĩa quân Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu chiến Pháp. Bài này đưa bạn đi từ vàm Nhựt Tảo đến những cánh đồng ven hai sông, qua cả thời gian huyện mang tên Vàm Cỏ.
Một dải đất kẹp giữa hai dòng sông
Nhìn trên bản đồ, Tân Trụ như một chiếc lưỡi đất nhô xuống phía nam, phía đông là sông Vàm Cỏ Đông, phía tây là sông Vàm Cỏ Tây. Hai sông chảy gần nhau dần rồi hợp lại ở phía dưới, thành sông Vàm Cỏ, chảy về Cần Đước và ra Soài Rạp.
Vị trí ấy làm Tân Trụ vừa nhiều nước, vừa có phần cách biệt: đi sang Cần Đước phải qua Vàm Cỏ Đông, sang Tân An hay Châu Thành phải qua Vàm Cỏ Tây hoặc đi vòng. Trước khi có cầu, đò ngang là phương tiện chính; người Tân Trụ quen với tiếng máy đò từ sáng sớm đến tối.
Đất Tân Trụ chủ yếu là phù sa ven sông pha phèn nhẹ, hợp trồng lúa, rau màu, cây ăn trái. Nhiều kênh rạch nhỏ chằng chịt nối hai sông, chịu ảnh hưởng thuỷ triều lên xuống mỗi ngày hai lần.
Mùa khô, nước mặn từ biển theo sông Vàm Cỏ lên, có năm vào sâu tới vùng Tân Trụ. Người dân phải trữ nước ngọt, theo dõi lịch đóng mở cống để tưới ruộng vườn.
Vàm Nhựt Tảo và trận đốt tàu năm 1861
Tháng 12 năm 1861, trên sông Nhựt Tảo, nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực chỉ huy đã tập kích và đốt cháy tàu chiến Espérance của quân Pháp. Đây là một trong những trận đánh nổi tiếng nhất những năm đầu kháng chiến chống Pháp ở Nam Kỳ, được ví như "lửa bừng Nhựt Tảo".
Câu thơ của Huỳnh Mẫn Đạt "Hoả hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa" (lửa hồng Nhựt Tảo vang trời đất) thường được nhắc khi nói về trận đánh này. Nguyễn Trung Trực về sau tiếp tục chiến đấu ở vùng Rạch Giá, Phú Quốc và hy sinh năm 1868.
Vùng vàm Nhựt Tảo thuộc xã An Nhựt Tân cũ của Tân Trụ. Ở đây có khu di tích tưởng niệm, đền thờ, là nơi học sinh, người dân và khách thập phương đến tìm hiểu lịch sử. Lễ tưởng niệm được tổ chức theo dịp.
Người đến tham quan nên tìm đọc trước một chút về bối cảnh năm 1861 để hiểu vì sao một trận đánh trên con sông nhỏ lại được nhớ đến hơn một trăm sáu mươi năm.
Thời huyện Vàm Cỏ
Theo nhiều tài liệu, trong thập niên 1980, Tân Trụ và Châu Thành của Long An được nhập thành một huyện, đặt tên Vàm Cỏ theo con sông chảy qua. Ít năm sau, huyện Vàm Cỏ lại được tách thành Tân Trụ và Châu Thành như trước.
Vì thời gian ngắn, cái tên Vàm Cỏ ít được nhớ, nhưng vẫn nằm trong giấy khai sinh, giấy chứng nhận đất, học bạ của những người làm giấy trong khoảng ấy. Gặp chữ "huyện Vàm Cỏ, tỉnh Long An" trên giấy tờ, hãy xem tên xã để biết vùng Tân Trụ hay vùng Châu Thành.
Trước đó nữa, thời Pháp và thời Việt Nam Cộng hoà, vùng Tân Trụ là một quận thuộc tỉnh Tân An rồi tỉnh Long An. Tên Tân Trụ tồn tại qua nhiều chế độ, chỉ tạm vắng trong mấy năm "Vàm Cỏ".
Từ cuối thập niên 1980 đến 30/6/2025, Tân Trụ là huyện riêng với thị trấn Tân Trụ làm huyện lỵ và các xã như Nhựt Ninh, An Nhựt Tân, Bình Lãng, Lạc Tấn, Quê Mỹ Thạnh, Đức Tân cùng một số xã khác.
Ruộng, vườn và nghề quê
Nông dân Tân Trụ trồng lúa là chính, xen rau màu và cây ăn trái. Theo chân Châu Thành bên cạnh, nhiều hộ cũng trồng thanh long, có vườn chong đèn ban đêm. Ruộng lúa ven sông Vàm Cỏ cho gạo ngon nhờ phù sa.
Một số xã ven sông có nghề nuôi cá, nuôi tôm càng, đánh bắt trên sông. Chợ Tân Trụ và các chợ xã bán cá sông tươi, rau quê, trái cây theo mùa. Mùa nước lên, các món cá kho, canh chua, lẩu mắm phổ biến trong bữa cơm nhà.
Những năm gần đây, một phần lao động trẻ Tân Trụ sang làm ở các khu công nghiệp Bến Lức, Cần Đước, hoặc lên TP Hồ Chí Minh. Khoảng cách không xa nên nhiều người sáng đi chiều về, giữ được nếp nhà ở quê.
Đất Tân Trụ chưa bị công nghiệp hoá mạnh như Bến Lức, Đức Hòa, nên vẫn giữ được dáng làng quê ven sông, nhà vườn, đình làng, những con đường nhỏ dưới tán cây.
Một số gia đình ở Tân Trụ còn giữ nghề làm bánh, làm nhang, đan đát lục bình, chủ yếu theo mùa và quy mô hộ gia đình, bán trong vùng.
Cầu, đò và đường về Tân Trụ
Nhiều năm, đi về Tân Trụ là chuyện qua đò. Các bến đò ngang qua Vàm Cỏ Đông sang Cần Đước, qua Vàm Cỏ Tây sang Tân An, Châu Thành vẫn còn ở nhiều nơi, phục vụ người dân đi chợ, đi học, đi làm.
Các cây cầu mới được xây dần, nối Tân Trụ với Tân An, Bến Lức, Cần Đước, giúp xe ô tô vào được tận trung tâm. Đường tỉnh qua thị trấn Tân Trụ được nâng cấp, nhưng vẫn hẹp so với lượng xe tải ngày càng nhiều.
Người lần đầu đến Tân Trụ nên tra đường kỹ: bản đồ trên điện thoại có lúc dẫn tới bến đò nhỏ không chở được ô tô. Hỏi người địa phương là cách chắc nhất.
Đi đò ở đây an toàn khi tuân thủ quy định: mặc áo phao, không chở quá tải, không đứng sát mép đò khi đò chạy.
Từ 1/7/2025: Tân Trụ cũ trong tỉnh Tây Ninh
Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp Long An với Tây Ninh thành tỉnh Tây Ninh mới. Huyện Tân Trụ giải thể theo việc bỏ cấp huyện; thị trấn Tân Trụ và các xã cũ được gom lại thành một số xã mới lớn hơn.
Vì Tân Trụ nhỏ, số xã mới trên địa bàn huyện cũ không nhiều. Tên cụ thể từng xã mới nên tra trên cổng dịch vụ công tỉnh Tây Ninh hoặc ứng dụng định danh điện tử; đừng đoán theo tên xã cũ quen thuộc.
Khu di tích vàm Nhựt Tảo vẫn ở nguyên chỗ, chỉ đổi tên đơn vị hành chính quản lý trên giấy tờ. Người đi viếng vẫn có thể hỏi đường theo tên cũ "vàm Nhựt Tảo, An Nhựt Tân", người địa phương đều biết.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị. Khi ghi địa chỉ, viết tên xã mới, tỉnh Tây Ninh, kèm "(trước thuộc huyện Tân Trụ, tỉnh Long An)".
Một ngày ở Tân Trụ
Buổi sáng, có thể bắt đầu ở chợ Tân Trụ, ăn sáng món quê, xem người dân mua bán cá sông, rau vườn. Sau đó đi về phía vàm Nhựt Tảo, thăm khu di tích, đứng bên bờ sông nhìn dòng nước nơi từng diễn ra trận đánh năm 1861.
Buổi trưa, ghé một quán ăn ven sông, gọi cá kho, canh chua, rau đồng. Buổi chiều, đi dọc những con đường làng giữa hai sông, qua vườn thanh long, ruộng lúa, đình làng, rồi qua cầu về Tân An hoặc Bến Lức.
Mùa thanh long chong đèn, nếu ở lại đến tối, bạn sẽ thấy những vườn sáng rực như ở Châu Thành bên cạnh.
Mang theo nón, nước, kem chống nắng; đường quê ít bóng mát vào buổi trưa. Tôn trọng di tích: ăn mặc lịch sự, không leo trèo, không xả rác.
Nếu đi bằng ô tô, nên hỏi trước chỗ đậu xe gần khu di tích và gần chợ, vì đường trong thị trấn và đường làng khá hẹp, xe lớn quay đầu khó.
Đình làng, lễ cúng và nếp sống ven sông
Các xã cũ của Tân Trụ đều có đình làng, nhiều đình xây từ thế kỷ 19, mái ngói âm dương, cột gỗ lớn, sân rộng có cây cổ thụ. Lễ kỳ yên hằng năm là dịp cả làng tụ họp, cúng đình, đãi cỗ, có nơi còn mời gánh hát bội về diễn.
Ngoài đình, ở Tân Trụ còn có chùa, miếu, nhà thờ họ của những dòng họ lâu đời. Những công trình này được tả như di tích kiến trúc và văn hoá làng, là nơi lưu giữ hoành phi, câu đối, sắc phong, gia phả, giúp người đời sau lần lại lịch sử khai phá vùng đất.
Nếp sống ven sông thể hiện trong cách cất nhà quay mặt ra sông hoặc ra kênh, có bến nước riêng, trong thói quen đi chợ sớm bằng xuồng ở những nơi chưa có đường lớn, trong bữa cơm luôn có món cá sông.
Người ngoài muốn dự lễ đình nên hỏi trước ban quý tế, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự trong lúc cúng. Chụp ảnh nên xin phép.
Những năm gần đây, nhiều đình làng ở Tân Trụ được trùng tu bằng tiền đóng góp của bà con, kể cả người đi làm ăn xa. Mỗi đợt trùng tu là dịp con cháu ở thành phố về quê, gặp lại họ hàng, nghe kể chuyện làng.
Sau năm 2025, khi các xã cũ được gom thành xã mới, đình làng vẫn mang tên làng xưa. Đó là một trong những thứ giúp người Tân Trụ nhớ mình thuộc về đâu, dù tên trên giấy tờ đã khác.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tân Trụ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tân Trụ cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới, gồm Long An cũ và Tây Ninh cũ. Huyện không còn; thị trấn Tân Trụ và các xã cũ được sắp xếp thành những xã mới trực thuộc tỉnh.
Vàm Nhựt Tảo ở đâu?
Vàm Nhựt Tảo nằm ở vùng xã An Nhựt Tân cũ của huyện Tân Trụ, Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Đây là nơi cuối năm 1861 nghĩa quân Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu chiến Espérance của Pháp; hiện có khu di tích tưởng niệm.
Huyện Vàm Cỏ là gì?
Theo nhiều tài liệu, trong thập niên 1980 hai huyện Tân Trụ và Châu Thành của Long An được nhập thành huyện Vàm Cỏ, rồi tách lại như cũ sau ít năm. Tên huyện Vàm Cỏ còn gặp trong giấy tờ cấp thời gian đó.
Tân Trụ nằm giữa hai sông nào?
Tân Trụ nằm giữa sông Vàm Cỏ Đông ở phía đông và sông Vàm Cỏ Tây ở phía tây, ngay phía trên chỗ hai sông hợp lại thành sông Vàm Cỏ. Vì vậy huyện có nhiều bến đò và cầu nối sang các vùng lân cận.
Đi Tân Trụ từ Tân An thế nào?
Từ Tân An có thể qua cầu vượt sông Vàm Cỏ Tây rồi đi theo đường tỉnh về thị trấn Tân Trụ, quãng đường không xa. Nên tra đường trước vì một số tuyến trên bản đồ dẫn tới bến đò nhỏ không chở ô tô.