Tam Nông là huyện của tỉnh Phú Thọ cũ nằm ở bờ phải sông Thao, phía trên chỗ sông Đà đổ vào, huyện lỵ là thị trấn Hưng Hóa, nơi xưa là tỉnh lỵ của tỉnh Hưng Hóa thời Nguyễn. Thời tỉnh Vĩnh Phú, Tam Nông gộp với Thanh Thủy thành huyện Tam Thanh; năm 1999 tách lại. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Tam Nông cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Ở Việt Nam có hai huyện Tam Nông: một ở Đồng Tháp với đồng tràm, một ở Phú Thọ với thành cổ bên sông. Bài này nói về Tam Nông của Phú Thọ: thành Hưng Hóa và trận năm 1884, hai con sông, ruộng trũng, làng cổ và cách ghi địa chỉ cũ.
Hưng Hóa: từ tỉnh lỵ lớn đến thị trấn huyện
Dưới thời Nguyễn, Hưng Hóa là tên một tỉnh rất rộng, trải từ vùng trung du ven sông Thao lên tận vùng núi Tây Bắc. Lỵ sở của tỉnh đặt ở thành Hưng Hóa bên bờ sông, nay thuộc đất Tam Nông. Từ đây, quan lại triều đình quản lý một vùng núi non rộng lớn, nơi đường đi chủ yếu là đường sông và đường mòn.
Thành Hưng Hóa là thành đắp đất, có hào, có cổng, theo kiểu thành tỉnh thời Nguyễn. Quanh thành có phố chợ, bến thuyền, làng xóm. Đến nay, dấu vết thành không còn nguyên vẹn, nhưng người địa phương vẫn chỉ được đâu là chân thành cũ, đâu là cổng, đâu là hào. Ai muốn tìm nên hỏi các cụ cao tuổi trong thị trấn.
Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa dời tỉnh lỵ sang làng Phú Thọ bên kia sông, trên tuyến đường sắt mới, và tỉnh đổi tên thành Phú Thọ. Hưng Hóa từ một tỉnh lỵ trở thành nơi đặt huyện lỵ Tam Nông. Từ đó đến trước 7/2025, thị trấn Hưng Hóa là trung tâm của huyện, nơi có chợ, trường, trạm y tế và các cơ quan cấp huyện.
Năm 1884: thành Hưng Hóa thất thủ
Sau khi chiếm Sơn Tây và Bắc Ninh, quân Pháp tiến đánh Hưng Hóa vào năm 1884. Thành Hưng Hóa khi ấy là một trong những căn cứ quan trọng của quân triều đình và quân Cờ Đen ở vùng thượng du. Người đứng đầu tỉnh Hưng Hóa khi ấy là Nguyễn Quang Bích. Sau khi thành thất thủ, ông rút lên vùng núi, tiếp tục tổ chức kháng chiến trong nhiều năm.
Cuộc kháng chiến của Nguyễn Quang Bích được nhắc trong sử sách như một phần của phong trào chống Pháp ở vùng Tây Bắc cuối thế kỷ 19. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trường học ở các tỉnh phía Bắc. Với người Tam Nông, câu chuyện thành Hưng Hóa và người đứng đầu tỉnh năm ấy là một phần ký ức địa phương.
Người muốn tìm hiểu kỹ nên đọc sách sử địa phương và các công trình nghiên cứu về thời kỳ này, vì nhiều chi tiết như ngày giờ, quân số, diễn biến được ghi khác nhau giữa các nguồn. Ở mức phổ thông, điều cần nhớ là: Hưng Hóa từng là thành tỉnh, năm 1884 bị quân Pháp chiếm, và người đứng đầu tỉnh đã tiếp tục kháng chiến ở vùng núi.
Chỗ sông Đà gặp sông Thao
Tam Nông nằm ở vị trí đặc biệt: phía đông là sông Thao, phía nam là sông Đà, hai con sông gặp nhau ở góc đông nam huyện cũ. Bên kia sông Đà là đất Ba Vì của Hà Nội, bên kia sông Thao là Lâm Thao và thị xã Phú Thọ. Vì vậy Tam Nông từ lâu là chỗ nối giữa vùng trung du Phú Thọ với vùng Sơn Tây xưa.
Sông Đà nước trong hơn, sông Thao đục phù sa, chỗ hai sông gặp nhau có thể thấy rõ hai màu nước vào một số mùa. Dọc hai bờ là bãi bồi, làng chài, ruộng màu. Trước đây, người hai bờ qua lại bằng đò; ngày nay có cầu lớn bắc qua sông Đà nối Tam Nông với phía Hà Nội, giúp xe cộ đi lại nhanh hơn nhiều.
Quốc lộ 32 từ Hà Nội qua Sơn Tây, vượt sông Đà vào Tam Nông, rồi đi tiếp lên Thanh Sơn, Tân Sơn và vùng Tây Bắc. Vì vậy Tam Nông là cửa ngõ phía nam của vùng núi Phú Thọ cũ. Người đi Tây Bắc bằng quốc lộ 32 đều phải qua đây, và các quán ăn, trạm dừng ven đường phục vụ nhiều khách qua lại.
Ruộng trũng, đầm và nghề nước
Phần lớn Tam Nông là đất thấp ven sông, nhiều ruộng trũng, đầm, ao. Mùa mưa, nước sông dâng, nhiều cánh đồng ngập lâu. Người Tam Nông từ lâu đã quen với nước: cấy lúa vụ khô, nuôi cá vụ nước, đánh bắt cá tự nhiên trong đầm, ven sông.
Những năm gần đây, nhiều vùng ruộng trũng được chuyển sang nuôi cá kết hợp trồng lúa, hoặc đào ao nuôi cá, đắp bờ trồng cây ăn quả. Cách làm này giúp đất không bỏ không trong mùa nước, và giảm rủi ro khi lũ về. Cá nước ngọt từ Tam Nông được bán ra các chợ trong tỉnh và một phần sang Hà Nội.
Phía tây Tam Nông, đất cao dần thành đồi thấp, chuyển tiếp sang vùng núi Thanh Sơn. Ở đây có chè, keo, cây ăn quả. Sự pha trộn giữa ruộng trũng ven sông và đồi phía tây khiến Tam Nông có nhiều kiểu cảnh trong một vùng không lớn.
Làng cổ, đình và lễ hội
Làng ven sông lâu đời. Nhiều làng ở Tam Nông có lịch sử lâu đời, gắn với đường sông Thao và sông Đà. Làng có đình, đền, miếu thờ thành hoàng là các nhân vật thời Hùng Vương hoặc các vị có công với làng.
Đình cổ có giá trị. Một số đình ở Tam Nông có kiến trúc gỗ cổ, chạm khắc tinh xảo, được xếp hạng di tích. Người yêu kiến trúc truyền thống nên hỏi người địa phương để biết những đình đáng xem.
Lễ hội đầu năm. Tháng Giêng, tháng Hai âm lịch là mùa lễ hội làng, có tế lễ, rước, các trò vui dân gian. Một số làng ven sông có tục đua thuyền, bơi chải trong dịp hội.
Ký ức thành Hưng Hóa. Người thị trấn Hưng Hóa vẫn kể chuyện thành cũ, chuyện năm 1884 như một phần của lịch sử làng. Một số gia đình còn giữ gia phả ghi tổ tiên làm việc trong thành tỉnh.
Tam Nông, Tam Thanh và tên trùng ở Đồng Tháp
Thời tỉnh Vĩnh Phú, Tam Nông gộp với Thanh Thủy thành huyện Tam Thanh, lấy chữ đầu của mỗi tên. Năm 1999, sau khi tỉnh Phú Thọ được tái lập, Tam Thanh chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ của người sinh trong giai đoạn ấy có thể ghi huyện Tam Thanh, tỉnh Vĩnh Phú; muốn biết thuộc Tam Nông hay Thanh Thủy, cần xem tên xã.
Ở Việt Nam còn có huyện Tam Nông thuộc tỉnh Đồng Tháp cũ, nơi có Vườn quốc gia Tràm Chim. Hai huyện trùng tên nhưng cách nhau gần hai nghìn cây số, khác hẳn về địa lý và văn hóa. Khi tra cứu trên mạng hay gửi hàng, nên ghi rõ tên tỉnh để tránh nhầm.
Từ 1/7/2025, cả hai huyện Tam Nông đều không còn là đơn vị hành chính. Tam Nông của Phú Thọ thành một số xã của tỉnh Phú Thọ mới; Tam Nông của Đồng Tháp thành một số xã của tỉnh Đồng Tháp mới. Tên Tam Nông có thể được giữ cho một xã mới ở mỗi nơi, nên càng cần ghi rõ tên tỉnh.
Ghi địa chỉ Tam Nông cũ sau 7/2025
Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết xã X nay thuộc xã mới nào. Thị trấn Hưng Hóa cũng gộp vào một xã mới. Nơi thường trú ghi theo địa chỉ mới đã được công an xã cập nhật trên ứng dụng định danh.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Tam Thanh, tỉnh Vĩnh Phú. Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, nếu cán bộ hỏi về sự khác nhau giữa địa chỉ cũ và mới, chỉ cần trình bày rõ tên xã cũ, huyện cũ.
Với người đi xa, Tam Nông vẫn là đất Hưng Hóa, đất của hai con sông. Nhiều người Tam Nông làm ăn ở Hà Nội, vì quê chỉ cách Thủ đô một cây cầu qua sông Đà. Khi về quê, họ vẫn nói "về Hưng Hóa" hay "về Tam Nông" như trước, bất kể tên hành chính đã thay đổi.
Một buổi ở Hưng Hóa: nên xem gì
Tam Nông không phải điểm du lịch đông khách, nhưng với người thích lịch sử và cảnh sông nước, một buổi ở vùng Hưng Hóa cũ có thể rất đáng. Vài gợi ý dưới đây giúp chuyến đi có mục đích:
- Hỏi các cụ cao tuổi ở thị trấn cũ về vị trí chân thành, cổng thành, hào nước; nhiều dấu vết chỉ người địa phương mới nhận ra.
- Ra bờ sông Thao lúc chiều để nhìn sang bờ bên kia, nơi có thị xã Phú Thọ và Lâm Thao, hình dung vì sao tỉnh lỵ từng dời sang đó.
- Đi về phía nam tới vùng sông Đà gặp sông Thao, xem hai màu nước vào những ngày trời quang.
- Ghé một ngôi đình cổ trong vùng để xem kiến trúc gỗ, hỏi người trông đình về sự tích thành hoàng.
- Ăn cá sông, cá đồng ở các quán ven quốc lộ 32, hỏi trước giá với những loài cá quý.
- Nếu còn thời gian, đi tiếp lên Thanh Sơn theo quốc lộ 32 để thấy cảnh chuyển từ đồng trũng sang đồi núi.
Những gợi ý này hợp với người tự đi bằng xe máy hoặc ô tô. Mùa mưa, đường ven sông và đường đồng có thể ngập, nên hỏi người địa phương trước khi đi sâu vào các xóm.
Câu hỏi thường gặp
Thành Hưng Hóa ở đâu?
Thành Hưng Hóa, lỵ sở của tỉnh Hưng Hóa thời Nguyễn, nằm bên bờ sông Thao trên đất huyện Tam Nông cũ, tỉnh Phú Thọ. Trước 7/2025, nơi đây là thị trấn Hưng Hóa, huyện lỵ Tam Nông. Dấu vết thành cũ không còn nguyên vẹn.
Huyện Tam Thanh là huyện nào?
Huyện Tam Thanh là huyện gộp từ Tam Nông và Thanh Thủy thời tỉnh Vĩnh Phú. Năm 1999, huyện chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ ghi huyện Tam Thanh cần xem tên xã để biết thuộc Tam Nông hay Thanh Thủy.
Tam Nông Phú Thọ và Tam Nông Đồng Tháp khác nhau thế nào?
Hai huyện trùng tên nhưng khác tỉnh. Tam Nông Phú Thọ ở trung du Bắc Bộ, bên sông Đà và sông Thao. Tam Nông Đồng Tháp ở đồng bằng sông Cửu Long, có Vườn quốc gia Tràm Chim. Khi tra cứu cần ghi rõ tên tỉnh.
Tam Nông cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tam Nông cũ của Phú Thọ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu của tỉnh.
Nguyễn Quang Bích có liên quan gì đến Tam Nông?
Nguyễn Quang Bích là người đứng đầu tỉnh Hưng Hóa khi quân Pháp đánh chiếm thành Hưng Hóa năm 1884. Sau khi thành thất thủ, ông rút lên vùng núi tiếp tục kháng chiến. Thành Hưng Hóa nằm trên đất Tam Nông cũ.
Từ Hà Nội đi Tam Nông thế nào?
Có thể theo quốc lộ 32 từ Hà Nội qua Sơn Tây, vượt sông Đà vào Tam Nông. Cũng có thể đi qua Việt Trì rồi sang bờ phải sông Thao. Thời gian đi tùy điểm xuất phát và mật độ xe, nên kiểm tra trước trên ứng dụng bản đồ.