Huyện Sơn Hà là huyện miền núi phía tây của tỉnh Quảng Ngãi cũ, huyện lỵ là thị trấn Di Lăng, nằm ở thượng nguồn sông Trà Khúc. Huyện Sơn Tây được tách ra từ Sơn Hà vào giữa thập niên 1990. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Sơn Hà cũ được gộp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Từ thành phố Quảng Ngãi đi ngược sông Trà Khúc về phía tây, đường đưa vào những thung lũng rộng giữa núi, nơi người Hrê làm ruộng và Di Lăng hiện ra như một thị trấn nhỏ. Sơn Hà là trung tâm của miền tây Quảng Ngãi cũ, nối với Sơn Tây, Trà Bồng, Minh Long, Ba Tơ. Bài dưới kể về vị trí, lịch sử, đời sống và cách hiểu Sơn Hà sau 7/2025.
Vị trí: trung tâm miền tây Quảng Ngãi cũ
Sơn Hà nằm ở phía tây thành phố Quảng Ngãi cũ, phía đông giáp Sơn Tịnh và Tư Nghĩa, phía nam giáp Minh Long và Ba Tơ, phía tây giáp Sơn Tây, phía bắc giáp Trà Bồng. Vị trí này đặt Sơn Hà vào giữa các huyện miền núi, như một ngã tư của vùng cao.
Huyện có nhiều sông suối, quan trọng nhất là sông Rhe và các nhánh hợp thành sông Trà Khúc. Dọc các sông là những thung lũng tương đối rộng, đất bồi màu mỡ, nơi tập trung dân cư và ruộng lúa. Xa sông là đồi núi, rừng keo và rừng tự nhiên.
Thị trấn Di Lăng là huyện lỵ, nằm trong một thung lũng giữa núi. Ở đây có chợ, bệnh viện, trường học, các cơ quan huyện và các cửa hàng phục vụ cả vùng. Người Sơn Tây, người các xã xa thường xuống Di Lăng mua sắm, khám bệnh.
Các xã của Sơn Hà thường mang tiền tố Sơn: Sơn Hạ, Sơn Thành, Sơn Nham, Sơn Linh, Sơn Giang, Sơn Bao, Sơn Kỳ, Sơn Ba, Sơn Thượng, Sơn Thủy, Sơn Trung, Sơn Hải, Sơn Cao. Những tên này dễ nhầm với Sơn Tịnh, Sơn Tây, nên khi đọc giấy tờ cũ cần để ý tên huyện đi kèm.
Lịch sử ranh giới: Sơn Hà và Sơn Tây
Sơn Hà là tên huyện miền núi đã có từ trước năm 1975. Trong thời kỳ đầu sau 1975, Sơn Hà bao gồm cả vùng phía tây mà sau này thành huyện Sơn Tây. Người Ca Dong ở vùng cao giáp Kon Tum khi ấy làm việc cấp huyện phải xuống Di Lăng.
Vào giữa thập niên 1990, phần phía tây của Sơn Hà được tách ra lập huyện Sơn Tây, để chính quyền gần dân hơn ở vùng núi cao, đường sá khó khăn. Từ đó Sơn Hà giữ phần thung lũng và đồi núi thấp hơn, chủ yếu là đất của người Hrê.
Với người tra lý lịch, giấy tờ cấp trước khi tách huyện ở vùng Sơn Tây có thể ghi huyện Sơn Hà. Đó là cùng một vùng đất, chỉ khác tên huyện theo thời điểm. Khi trích lục, nên nói rõ năm cấp giấy để cán bộ tìm đúng sổ.
Từ 1/7/2025, thị trấn Di Lăng và các xã của Sơn Hà được gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Tên mới nên tra tại trụ sở xã mới hoặc nguồn chính thức, đừng suy theo tên cũ.
Người Hrê ở Sơn Hà và đời sống thung lũng
Người Hrê là cư dân đông nhất ở Sơn Hà. Giống như ở Ba Tơ, Minh Long, người Hrê ở Sơn Hà nổi tiếng giỏi làm ruộng nước trong thung lũng, đắp bờ, dẫn mương từ suối. Ruộng lúa dọc sông Rhe và các nhánh sông là nguồn sống chính của nhiều làng.
Làng Hrê thường nằm gần nguồn nước, có nhà sàn xen nhà xây, có vườn, có bãi chăn bò. Chiêng, ché, rượu cần vẫn còn trong các dịp lễ, cưới hỏi. Dân ca Hrê như ka lêu, ca choi được người già giữ và truyền cho con cháu.
Ngoài người Hrê, Sơn Hà có người Kinh sống chủ yếu ở thị trấn Di Lăng và dọc đường chính, buôn bán, làm dịch vụ, công chức. Hai cộng đồng sống đan xen, chợ Di Lăng là nơi gặp nhau hằng ngày.
Người đến thăm làng Hrê nên đi cùng người địa phương, hỏi phép trước khi vào nhà, khi chụp ảnh. Những vật dụng thờ cúng, ché cổ trong nhà là của gia đình, không nên tự ý cầm lên xem.
Miền tây Quảng Ngãi trong hai cuộc kháng chiến
Miền tây Quảng Ngãi, gồm Sơn Hà, Trà Bồng, Ba Tơ, Minh Long, Sơn Tây ngày nay, là vùng căn cứ quan trọng trong hai cuộc kháng chiến. Năm 1959, cuộc khởi nghĩa bắt đầu ở Trà Bồng rồi lan rộng ra các huyện miền tây, trong đó có Sơn Hà, thường được gọi chung là khởi nghĩa Trà Bồng và miền tây Quảng Ngãi.
Nhiều làng Hrê ở Sơn Hà tham gia cuộc khởi nghĩa này, và đến nay vẫn còn những bia tưởng niệm, những câu chuyện người già kể lại. Các di tích liên quan nằm rải rác, không phải nơi nào cũng có nhà trưng bày.
Ngoài ra, vùng núi Sơn Hà còn có những đoạn trường lũy cổ được các nhà nghiên cứu cho là thuộc hệ thống lũy đá, lũy đất chạy dọc chân núi phía tây Quảng Ngãi và Bình Định, đắp từ thời nhà Nguyễn. Một số đoạn đã được khảo sát, xếp hạng di tích.
Người tìm hiểu lịch sử vùng nên bắt đầu từ các tài liệu của địa phương và nhà trưng bày ở thị trấn, rồi đi cùng người địa phương đến các điểm thực địa. Nhiều điểm nằm trong rừng, đường khó, không nên đi một mình.
Sản xuất: lúa, keo, quế và chăn nuôi
Kinh tế Sơn Hà chủ yếu là nông lâm nghiệp: lúa nước thung lũng, keo, quế, cây ăn trái và chăn nuôi bò, heo. Keo là cây trồng phổ biến nhất trên đồi, mang lại thu nhập chính cho nhiều hộ.
Quế được trồng ở vùng cao giáp Trà Bồng, Sơn Tây, tuy không nổi tiếng bằng quế Trà Bồng nhưng cũng là nguồn thu. Măng, mật ong rừng, các loại rau rừng theo mùa là hàng người miền núi mang xuống chợ.
Những năm gần đây, một số hộ thử nuôi cá lồng, trồng cây ăn trái, làm du lịch cộng đồng ở làng Hrê. Kết quả còn khác nhau giữa các nơi, phụ thuộc đường sá, vốn và đầu ra.
Lao động trẻ của Sơn Hà đi làm xa nhiều, ở khu công nghiệp Quảng Ngãi, Đà Nẵng và các tỉnh phía nam. Tiền gửi về giúp nhiều nhà xây nhà, mua xe, cho con đi học. Mùa tết, Di Lăng đông hẳn vì người đi xa về.
Sơn Hà sau 7/2025: đi lại và giấy tờ
Từ thành phố Quảng Ngãi cũ lên Di Lăng đi theo đường tỉnh dọc sông Trà Khúc về phía tây, đường nhựa, có đoạn quanh co. Từ Di Lăng có đường đi Sơn Tây, Trà Bồng, Minh Long. Mùa mưa có thể sạt lở, nên xem tin thời tiết trước khi đi.
Giấy tờ ghi huyện Sơn Hà vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, người dân đến xã mới nơi cư trú. Vì xã mới rộng, có thôn xa trụ sở, người già nên nhờ con cháu hoặc cán bộ thôn hỗ trợ, hỏi trước giấy tờ cần mang.
Người làm việc với vùng Sơn Tây cũ cũng hay qua Di Lăng, vì đường từ đồng bằng lên Sơn Tây đi qua Sơn Hà. Di Lăng vì thế là điểm dừng chân, ăn uống, nghỉ đêm cho người đi xa.
Với người ở tỉnh mới, nhất là người Kon Tum cũ, Sơn Hà là vùng núi giáp ranh với Sơn Tây và gần Kon Plông. Những con đường liên vùng đang được nâng cấp, có thể sau này đi lại giữa hai vùng sẽ dễ hơn.
Người gửi hàng lên Sơn Hà nên ghi tên thôn, tên xã mới và tên người nhận kèm số điện thoại. Nhiều nhà xe từ thành phố lên Di Lăng nhận chở hàng, người nhận ra bến lấy; ở thôn xa thì người nhà thường xuống Di Lăng nhận rồi chở tiếp bằng xe máy.
Di Lăng qua các mùa trong năm
Đầu năm, sau tết, Di Lăng vào mùa khô. Trời trong, nắng nhẹ, ruộng thung lũng bắt đầu vụ mới. Đây là lúc đường lên núi thuận nhất, nhiều người từ đồng bằng lên thăm họ hàng, làm ăn. Chợ Di Lăng có rau, măng, cá suối và hàng hóa từ đồng bằng chở lên.
Giữa năm, nắng gắt hơn, sông suối cạn dần. Nhà nào có ruộng gần mương thì làm lúa, xa mương thì trồng bắp, đậu. Trẻ con nghỉ hè tắm sông, người lớn lên đồi khai thác keo. Những tháng này cũng là mùa nhiều đám cưới ở làng.
Cuối năm là mùa mưa. Mưa có khi kéo dài nhiều ngày, sông Rhe và các suối dâng nhanh. Có năm đường từ đồng bằng lên bị sạt, Di Lăng phải chờ thông đường mới có hàng. Người ở đây quen dự trữ trước mùa mưa, và ai định lên Sơn Hà vào tháng mười, tháng mười một nên theo dõi tin thời tiết kỹ.
Tết là lúc Di Lăng đông nhất. Người đi làm xa về quê, chợ tết bày bán bánh, mứt, hoa, quần áo. Người Hrê có những lễ riêng vào dịp năm mới, tùy làng. Với người ở xa, đây là dịp gặp lại bạn bè, họ hàng sau một năm.
Biết nhịp các mùa này giúp người ở xa chọn thời điểm lên Sơn Hà phù hợp: đi thăm, làm việc nên chọn mùa khô; muốn thấy ruộng lúa xanh nên đi sau mùa cấy; còn mùa mưa thì chỉ đi khi thật cần và đã hỏi kỹ đường sá.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sơn Hà cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Sơn Hà cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; thị trấn Di Lăng và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Huyện lỵ Sơn Hà ở đâu?
Huyện lỵ Sơn Hà cũ là thị trấn Di Lăng, nằm trong thung lũng ở thượng nguồn sông Trà Khúc, có chợ, bệnh viện, trường học và cơ quan huyện trước 7/2025.
Huyện Sơn Tây có phải tách từ Sơn Hà?
Đúng. Vào giữa thập niên 1990, phần phía tây của Sơn Hà được tách ra lập huyện Sơn Tây. Giấy tờ cấp trước đó ở vùng Sơn Tây có thể ghi huyện Sơn Hà.
Người dân Sơn Hà chủ yếu là dân tộc nào?
Người Hrê là cư dân đông nhất ở Sơn Hà, sống bằng ruộng nước thung lũng, trồng keo, quế và chăn nuôi. Người Kinh sống chủ yếu ở thị trấn Di Lăng và dọc đường chính.
Sông Rhe chảy ở đâu?
Sông Rhe chảy qua vùng Sơn Hà cũ, là một trong các nhánh thượng nguồn hợp thành sông Trà Khúc. Dọc sông là những thung lũng lúa nước của người Hrê.
Từ Quảng Ngãi lên Di Lăng đi đường nào?
Từ thành phố Quảng Ngãi cũ đi theo đường tỉnh dọc sông Trà Khúc về phía tây là đến Di Lăng. Đường nhựa, có đoạn quanh co; mùa mưa nên xem tin thời tiết và tình hình đường trước.