Sơn Động là huyện miền núi xa nhất về phía đông của tỉnh Bắc Giang cũ, giáp Lạng Sơn ở phía bắc và Quảng Ninh ở phía nam, phía đông. Huyện lỵ là thị trấn An Châu; thị trấn Tây Yên Tử nằm ở sườn tây dãy Yên Tử. Sơn Động giữ tên huyện tới hết tháng 6/2025; từ 1/7/2025 địa bàn huyện cũ nay thuộc các xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Sơn Động từng là huyện khó khăn bậc nhất tỉnh, nhưng lại giữ được nhiều rừng tự nhiên nhất, với khu rừng Khe Rỗ và sườn tây của dãy núi Yên Tử. Bài này nói về địa hình, rừng, các dân tộc, con đường Quốc lộ 31, sự đổi thay ở sườn tây Yên Tử và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Huyện núi ở tận cùng phía đông
Sơn Động nằm ở cuối Quốc lộ 31 trên đất Bắc Giang cũ, sau Lục Nam và Lục Ngạn. Phía bắc là đất Lạng Sơn, phía đông và nam là đất Quảng Ninh, phía tây giáp Lục Ngạn và Lục Nam. Địa hình gần như toàn đồi núi, những dải thung lũng hẹp dọc theo suối là nơi tập trung ruộng và làng.
Phía nam huyện là dãy núi thuộc cánh cung Đông Triều, trong đó có sườn tây của khối núi Yên Tử. Phía bắc là vùng núi thấp hơn, chuyển dần sang đất Lạng Sơn. Nhiều suối nhỏ chảy từ núi xuống, góp nước cho sông Lục Nam ở phía tây.
Do xa trung tâm tỉnh và đường đi khó, Sơn Động lâu năm thuộc nhóm huyện nghèo được Nhà nước hỗ trợ đặc biệt. Trường học, trạm y tế, đường bê tông đến thôn bản được đầu tư dần, nhưng khoảng cách với các huyện đồng bằng vẫn còn rõ.
Người Sơn Động quen đo khoảng cách bằng giờ đi xe chứ không bằng cây số, vì đường đèo dốc, có đoạn hẹp, mùa mưa dễ sạt. Đi từ thành phố Bắc Giang cũ lên An Châu mất hẳn nửa buổi nếu đi chậm và dừng nghỉ.
An Châu, Tây Yên Tử và trục Quốc lộ 31
Thị trấn An Châu là huyện lỵ của Sơn Động, nằm trên Quốc lộ 31 ở khoảng giữa huyện. Phố nhỏ, dọc đường có cơ quan huyện, chợ, bệnh viện, trường học và những quán ăn phục vụ người đi đường. Từ An Châu, đường đi tiếp sang đất Lạng Sơn và có nhánh rẽ về phía Quảng Ninh.
Thị trấn Tây Yên Tử nằm ở phía nam, sát chân dãy Yên Tử. Đây là đơn vị được lập trong đợt sắp xếp hành chính trước đây, khi khu vực này phát triển dịch vụ phục vụ khách lên sườn tây Yên Tử. Trước đó, người địa phương quen gọi vùng này theo tên các xã cũ.
Quốc lộ 31 là trục xương sống của huyện, nối Sơn Động với Lục Ngạn, Lục Nam và thành phố Bắc Giang cũ. Dọc đường có nhiều đoạn đèo, dốc, cua gấp. Mùa mưa, đất đá có thể sạt xuống mặt đường; người đi xa nên xem dự báo thời tiết trước khi lên.
Ngoài quốc lộ, các đường tỉnh, đường huyện cũ dẫn vào các xã vùng sâu thường hẹp, có đoạn qua ngầm tràn. Khi nước suối lên, ngầm có thể không qua được, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Rừng Khe Rỗ và khu bảo tồn Tây Yên Tử
Khe Rỗ là khu rừng nguyên sinh ở phía nam huyện, thuộc vùng xã An Lạc, giữa những dãy núi cao bao quanh. Rừng có nhiều cây gỗ lớn, nhiều loài động thực vật quý, suối nước trong chảy quanh năm. Đây là một phần của khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, nơi được quản lý để bảo vệ rừng và đa dạng sinh học.
Khe Rỗ từng được người thích đi rừng biết tới như một điểm cắm trại, đi bộ xuyên rừng, tắm suối. Đường vào xa và khó, nhiều đoạn phải đi xe máy hoặc đi bộ, nên lượng khách không đông. Chính vì thế rừng còn giữ được khá nguyên vẹn.
Vì đây là rừng đặc dụng, việc vào rừng chịu sự quản lý của lực lượng kiểm lâm và ban quản lý. Bạn nên hỏi trước về quy định, đăng ký nếu cần, đi cùng người dẫn đường địa phương. Không đốt lửa bừa bãi, không chặt cây, không bắt động vật, không mang rác vào rừng rồi bỏ lại.
Mùa khô, từ cuối thu tới mùa xuân, là thời điểm dễ đi hơn. Mùa mưa, suối lên nhanh, đường trơn, có nguy cơ lũ quét ở các khe hẹp; khi đó nên tránh vào sâu.
Sườn tây Yên Tử: từ đường mòn cổ tới quần thể chùa mới
Dãy Yên Tử nổi tiếng gắn với vua Trần Nhân Tông và dòng thiền Trúc Lâm. Phần lớn người ta biết tới sườn đông thuộc Quảng Ninh, nhưng sườn tây nằm trên đất Sơn Động của Bắc Giang cũ cũng có dấu tích đường mòn, chùa am cổ thời Trần.
Những năm gần đây, ở sườn tây đã xây dựng một quần thể chùa, đường lên núi và cáp treo, kèm khu dịch vụ dưới chân núi. Từ đó, Tây Yên Tử trở thành điểm đến của nhiều đoàn khách hành hương, tham quan, nhất là dịp đầu xuân. Đây cũng là động lực để lập thị trấn Tây Yên Tử.
Với người địa phương, sự đổi thay này mang lại việc làm dịch vụ: bán hàng, nấu ăn, chở khách, trông xe. Nhưng nó cũng đặt ra chuyện giữ rừng, xử lý rác, giữ yên tĩnh cho một vùng núi vốn hoang sơ. Khách đến nên mang rác xuống, đi đúng đường và tôn trọng không gian di tích.
Mùa đông trên núi có thể lạnh và nhiều sương mù, bậc đá trơn. Mặc ấm, đi giày bám và dành đủ thời gian xuống núi trước khi trời tối là những điều cơ bản cần nhớ.
Các dân tộc và nếp sống bản làng
Sơn Động là nơi tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao trong Bắc Giang cũ. Người Tày, Nùng, Dao, Sán Chí, Cao Lan, Hoa sống xen với người Kinh. Mỗi dân tộc tập trung ở những vùng khác nhau: người Dao thường ở lưng chừng núi, người Tày, Nùng ở thung lũng có ruộng nước.
Nhiều bản còn giữ nhà sàn, nhà đất truyền thống, trang phục ngày hội và các lễ như lễ cấp sắc của người Dao, hát then của người Tày, hát sli của người Nùng. Hội xuân ở các bản là dịp để thanh niên hát đối đáp, chơi các trò dân gian, người già gặp nhau.
Kinh tế bản làng dựa vào rừng trồng, cây quế, cây keo, chăn nuôi trâu bò, lợn, gà, trồng lúa ở thung lũng. Một số hộ làm thêm dịch vụ cho khách ở vùng Tây Yên Tử hay đi làm xa. Các sản vật như măng khô, mật ong rừng trồng, gà đồi thường được bày bán ở chợ An Châu.
Khi đến bản, nên đi cùng người quen hoặc cán bộ địa phương, xin phép trước khi chụp ảnh người và vào nhà, không tự ý đi vào khu rừng thiêng của bản. Một lời chào, một câu hỏi chân thành thường mở ra nhiều câu chuyện hơn mọi tấm ảnh.
Từ 1/7/2025: huyện Sơn Động cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Sơn Động không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh.
Vì các xã vùng núi rộng và thưa dân, một xã mới ở Sơn Động cũ có diện tích rất lớn, gồm nhiều thôn bản cách nhau khá xa. Hai thị trấn An Châu và Tây Yên Tử cùng vùng lân cận được ghép thành đơn vị mới. Tên cụ thể cần tra trong nghị quyết sắp xếp cấp xã của tỉnh.
Một điều đáng để ý: sau sáp nhập, Sơn Động cũ trở thành vùng xa nhất về phía đông của tỉnh Bắc Ninh mới, một tỉnh vốn quen được biết đến như vùng đồng bằng, làng nghề và công nghiệp. Ranh giới với Lạng Sơn và Quảng Ninh vẫn giữ nguyên là ranh giới tỉnh.
Người ở xa có thể ghi gọn "huyện Sơn Động cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh", rồi bổ sung tên xã mới khi làm hồ sơ chính thức.
Đi Sơn Động: chuẩn bị gì cho chuyến lên núi
Sơn Động xa, đường núi và dịch vụ còn thưa, nên chuẩn bị kỹ một chút sẽ đỡ vất vả. Vài điều người địa phương hay dặn khách:
- Xuất phát sớm, đi ban ngày; đoạn đèo về đêm tối, ít nhà dân, sương mù mùa đông làm tầm nhìn rất ngắn.
- Đổ đầy xăng ở Chũ cũ hoặc An Châu; vào các xã vùng sâu, cây xăng cách nhau xa.
- Mang áo mưa, áo ấm kể cả mùa hè, vì trên núi thời tiết đổi nhanh, chiều tối xuống lạnh.
- Muốn vào rừng Khe Rỗ hay lên sườn tây Yên Tử bằng đường mòn, liên hệ trước với ban quản lý hoặc người dẫn đường địa phương.
- Mùa xuân là mùa đông khách ở Tây Yên Tử; muốn đi yên tĩnh thì chọn ngày thường, tránh các ngày cao điểm đầu năm.
- Tiền mặt nên mang sẵn, vì không phải quán ăn, nhà nghỉ vùng núi nào cũng nhận chuyển khoản hoặc có sóng tốt.
Chỗ nghỉ tập trung ở An Châu và khu dịch vụ dưới chân Tây Yên Tử; ở các bản có vài nhà dân nhận khách, nên hỏi trước qua người quen hoặc chính quyền xã. Bữa ăn vùng núi giản dị: gà đồi, măng, rau rừng trồng, cá suối tùy mùa, ăn được thì rất ngon, nhưng đừng đòi hỏi thực đơn như ở phố.
Người Sơn Động thật thà và hiếu khách. Hỏi đường thì ai cũng sẵn lòng chỉ, nhưng cách tính đường của họ là theo dốc, theo suối, nên nghe kỹ và hỏi lại nếu chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sơn Động cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Sơn Động cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được sắp xếp thành các xã trực thuộc tỉnh; không có phần nào chuyển sang Quảng Ninh hay Lạng Sơn.
Huyện lỵ Sơn Động ở đâu?
Huyện lỵ là thị trấn An Châu, nằm trên Quốc lộ 31 khoảng giữa huyện. Đây là nơi có cơ quan huyện cũ, chợ, bệnh viện và trường học. Từ 1/7/2025, khu vực An Châu được sắp xếp vào một xã mới của tỉnh Bắc Ninh, tên cụ thể nên tra trên danh sách chính thức.
Tây Yên Tử thuộc Bắc Giang hay Quảng Ninh?
Dãy Yên Tử có hai sườn: sườn đông thuộc Quảng Ninh, sườn tây thuộc Sơn Động của Bắc Giang cũ. Khu Tây Yên Tử với quần thể chùa, cáp treo mới xây nằm ở sườn tây, nên từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, không thuộc Quảng Ninh.
Rừng Khe Rỗ có vào tham quan được không?
Có thể vào, nhưng đây là rừng đặc dụng trong khu bảo tồn nên phải tuân theo quy định của ban quản lý và kiểm lâm. Nên hỏi trước, đi cùng người dẫn đường địa phương, không đốt lửa, không chặt cây, không bắt động vật và mang rác ra khỏi rừng.
Đường lên Sơn Động có khó đi không?
Quốc lộ 31 lên Sơn Động có nhiều đoạn đèo dốc, cua gấp, mùa mưa có thể sạt lở. Đường vào các xã vùng sâu hẹp hơn, có ngầm tràn. Nên đi ban ngày, xem dự báo thời tiết, kiểm tra xe kỹ và hỏi đường người địa phương khi rời trục chính.
Sơn Động có những dân tộc nào?
Ngoài người Kinh, Sơn Động có người Tày, Nùng, Dao, Sán Chí, Cao Lan, Hoa cùng sinh sống. Mỗi dân tộc giữ tiếng nói, trang phục và lễ hội riêng, như lễ cấp sắc của người Dao, hát then của người Tày, hát sli của người Nùng trong dịp hội xuân.