Sa Thầy là huyện phía tây tỉnh Kon Tum trước 1/7/2025, giáp Campuchia, có vườn quốc gia Chư Mom Ray và các hồ thủy điện lớn trên sông Sê San. Đầu năm 2015, phần tây nam của huyện được tách ra lập huyện Ia H'Drai. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Sa Thầy cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Sa Thầy là nơi có những cánh rừng còn nguyên vẹn bậc nhất Kon Tum cũ, là quê của người Rơ Măm, một cộng đồng chỉ còn vài trăm người, và là nơi dòng Sê San bị chặn lại thành những hồ nước mênh mông. Bài này đi qua lịch sử huyện, rừng, sông, người, đường sá và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Một huyện phía tây, hai lần đổi ranh
Sa Thầy là một trong những huyện có từ lâu của Kon Tum, trải trên vùng đồi và bán bình nguyên phía tây thành phố, kéo tới biên giới Campuchia. Huyện lỵ đặt ở thị trấn Sa Thầy, cách thành phố Kon Tum cũ không xa về phía tây.
Tên Sa Thầy gắn với dòng sông Sa Thầy chảy qua vùng này về phía Sê San. Như nhiều tên đất Tây Nguyên, cách đọc hôm nay là phiên âm từ tiếng bản địa, nên có tài liệu ghi hơi khác nhau.
Thay đổi lớn nhất về ranh giới đến vào đầu năm 2015, khi ba xã phía tây nam của Sa Thầy được tách ra lập huyện Ia H'Drai. Sau lần tách đó, Sa Thầy nhỏ đi đáng kể nhưng vẫn giữ phần lớn rừng Chư Mom Ray và các hồ thủy điện phía nam.
Vì vậy, giấy tờ đất ở vùng Ia H'Drai cấp trước năm 2015 ghi huyện Sa Thầy. Ngược lại, những gì ghi Sa Thầy sau năm 2015 thì chỉ phần đất còn lại của huyện, không bao gồm ba xã đã tách.
Vườn quốc gia Chư Mom Ray
Vườn quốc gia Chư Mom Ray nằm chủ yếu trên đất Sa Thầy, lan sang một phần các huyện lân cận, giáp biên giới Lào và Campuchia. Đây là khu rừng rộng với nhiều kiểu rừng: rừng thường xanh trên núi, rừng khộp ở vùng thấp, rừng tre nứa ven suối.
Rừng là nơi sống của nhiều loài thú, chim, bò sát, trong đó có những loài quý hiếm được bảo vệ. Các nhà nghiên cứu, kiểm lâm thường xuyên khảo sát, đặt bẫy ảnh để theo dõi động vật. Người dân các làng ven rừng có nhiều người nhận khoán bảo vệ rừng.
Núi Chư Mom Ray là ngọn núi nổi bật nhất trong vườn, tên của nó được dùng cho cả khu rừng. Một số tuyến đi bộ, cắm trại có thể được tổ chức theo quy định của ban quản lý; khách muốn vào rừng cần liên hệ trước, đi cùng người dẫn được phép.
Như mọi khu rừng đặc dụng, Chư Mom Ray chịu sức ép từ khai thác gỗ trái phép, săn bắt và lấn chiếm đất. Khi mua đặc sản ở vùng này, người mua nên tránh những thứ có nguồn gốc từ động vật hoang dã hay gỗ rừng tự nhiên.
Người Rơ Măm ở làng Le
Người Rơ Măm là một trong những tộc người ít người nhất Việt Nam, sống tập trung ở làng Le, xã Mô Rai, huyện Sa Thầy cũ. Họ nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer, sống bằng lúa rẫy, lúa nước, chăn nuôi và hái lượm trong rừng.
Làng Le có nhà rông, nhà sàn, cùng nhà xây mới do các chương trình hỗ trợ. Người Rơ Măm có nghề dệt vải và hoa văn riêng, có các lễ gắn với mùa rẫy. Những năm gần đây, nhiều chương trình đã về làng để hỗ trợ ổn định đời sống, giữ tiếng nói và nghề truyền thống.
Cộng đồng nhỏ như Rơ Măm đặc biệt dễ tổn thương: mỗi gia đình rời làng, mỗi người già mất đi là một phần ký ức cộng đồng mất theo. Vì vậy, mọi hoạt động nghiên cứu, quay phim, du lịch tới làng đều nên làm qua chính quyền xã và có sự đồng ý của cộng đồng.
Ngoài người Rơ Măm, Sa Thầy còn có người Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng sống thành làng, cùng người Kinh và các dân tộc phía Bắc lên lập nghiệp. Thị trấn Sa Thầy và dọc các tuyến đường chính là nơi người Kinh ở đông nhất.
Sông Sê San và các hồ thủy điện
Phía nam Sa Thầy là dòng Sê San, con sông lớn của bắc Tây Nguyên, hợp bởi Đăk Bla và Pô Kô rồi chảy sang Campuchia. Trên dòng này có chuỗi nhà máy thủy điện, trong đó Ya Ly là công trình lớn và quen tên nhất, nằm trên ranh giữa Kon Tum cũ và Gia Lai.
Trong huyện cũ có xã mang tên Ya Ly, cùng các xã tên bắt đầu bằng chữ Ya, theo cách đặt tên của vùng người Gia Rai. Lòng hồ thủy điện làm ngập nhiều vùng đất thấp ven sông, buộc một số làng phải di dời lên chỗ cao, thay đổi hẳn cách sống của người ven sông.
Mặt hồ rộng đem lại nghề mới: đánh bắt cá, nuôi cá lồng, chở đò qua lại giữa các bờ. Buổi sớm trên hồ có nhiều thuyền nhỏ đi thăm lưới. Cá hồ thủy điện là món quen thuộc trong bữa ăn của người dân ven hồ.
Ngoài Sê San, trên sông Pô Kô ở phía đông huyện cũng có thủy điện Plei Krông. Hệ thống hồ chứa này điều tiết nước cho vùng hạ lưu, nhưng cũng khiến mực nước thay đổi bất thường; người đánh cá, chở đò cần theo dõi thông báo xả lũ.
Cao su, mì và đời sống nông thôn
Đất Sa Thầy phần lớn là đồi thấp và bán bình nguyên, hợp với cao su, mì, điều, cà phê ở một số vùng. Các nông trường cao su có mặt từ lâu, tạo việc làm cho nhiều gia đình. Mì được bán cho các nhà máy chế biến tinh bột trong vùng.
Lúa nước tập trung ở các thung lũng ven suối và ven sông, phần lớn của người Gia Rai, Ba Na. Chăn nuôi bò, heo, gà ở quy mô hộ là nguồn thu phụ phổ biến. Một số hộ bắt đầu trồng cây ăn quả như sầu riêng, bơ, chanh dây.
Thị trấn Sa Thầy có chợ, trường học, trung tâm y tế, các cơ quan, là nơi người dân các xã xung quanh ra mua bán, làm giấy tờ. Từ thị trấn về thành phố Kon Tum cũ không xa, nên nhiều việc lớn người dân vẫn lên thành phố giải quyết.
Chợ ở thị trấn Sa Thầy họp mỗi ngày, có cá hồ thủy điện, măng, rau rừng, gà thả vườn của các làng mang ra bán. Mùa mủ cao su và mùa thu hoạch mì là lúc tiền về nhiều nhất, chợ đông hơn, các cửa hàng xe máy, điện máy cũng buôn bán khá hơn.
Mùa khô ở Sa Thầy nóng hơn các vùng núi cao, rừng khộp rụng lá, đường đất bụi đỏ. Mùa mưa đường lầy, suối dâng, một số làng xa bị chia cắt vài ngày sau mưa lớn.
Sa Thầy trong ký ức chiến tranh và những năm khai hoang
Vùng Sa Thầy nằm sát biên giới, trên những lối đi nối Tây Nguyên với vùng ba biên giới, nên trong chiến tranh là khu vực có nhiều hoạt động quân sự. Rừng Chư Mom Ray và các thung lũng phía tây từng là nơi trú quân, nơi đi qua của nhiều đơn vị. Người già trong các làng vẫn kể về những năm phải dời làng vào rừng sâu.
Sau năm 1975, Sa Thầy bước vào giai đoạn khai hoang. Các nông trường được lập, người Kinh từ nhiều tỉnh lên làm công nhân, mở đất trồng cao su, cà phê, mì. Bộ mặt dân cư thay đổi dần: bên cạnh làng Gia Rai, Ba Na là các khu tập thể nông trường, các thôn kinh tế mới.
Việc xây dựng thủy điện Ya Ly và các công trình tiếp theo trên sông Sê San từ những năm 1990 là một đợt thay đổi lớn nữa. Đường được mở để phục vụ công trường, nhiều làng ven sông được di dời, công nhân xây dựng đến rồi đi, để lại những khu dân cư mới.
Những lớp lịch sử ấy giải thích vì sao Sa Thầy hôm nay có dân cư đa dạng như vậy, và vì sao một số địa danh mang tên nông trường, công trường thay vì tên làng. Khi hỏi đường, người địa phương đôi khi dùng tên nông trường cũ hơn là tên thôn chính thức.
Đi lại và ghi địa chỉ Sa Thầy cũ từ 7/2025
Từ thành phố Kon Tum cũ, đường đi Sa Thầy hướng về phía tây, qua vùng đồi và cầu bắc qua sông. Từ thị trấn Sa Thầy có đường tiếp xuống vùng Ia H'Drai cũ, đường vào các xã vùng biên và vào khu vực vườn quốc gia. Nhiều đoạn vắng, ít cây xăng, nên chuẩn bị đầy đủ trước khi đi xa.
Từ 1/7/2025, huyện Sa Thầy không còn; thị trấn và các xã cũ được gộp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Tên xã mới nên tra trên cổng thông tin tỉnh Quảng Ngãi; bài này không liệt kê khi chưa đối chiếu đủ.
Giấy tờ ở vùng này có thể ghi huyện Sa Thầy, tỉnh Gia Lai – Kon Tum nếu cấp trong khoảng 1976–1991; huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum nếu cấp từ 1991 đến giữa năm 2025. Đất ở vùng Ia H'Drai cũ mà giấy cấp trước năm 2015 ghi Sa Thầy cũng là bình thường.
Gửi hàng về Sa Thầy cũ nên ghi xã mới, tỉnh Quảng Ngãi, kèm chú thích Sa Thầy cũ trong ngoặc và tên thôn, làng rõ ràng. Với các làng xa như vùng Mô Rai, thời gian giao hàng có thể lâu hơn vì đường dài.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sa Thầy cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Sa Thầy cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi, vì tỉnh Kon Tum nhập vào Quảng Ngãi theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã được gộp thành một số xã mới.
Huyện Ia H'Drai tách từ Sa Thầy năm nào?
Đầu năm 2015, ba xã phía tây nam của huyện Sa Thầy được tách ra lập huyện Ia H'Drai. Giấy tờ đất ở vùng Ia H'Drai cấp trước năm 2015 vì vậy ghi huyện Sa Thầy và vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Vườn quốc gia Chư Mom Ray nằm ở đâu?
Vườn quốc gia Chư Mom Ray nằm chủ yếu trên đất huyện Sa Thầy cũ, lan sang một phần các huyện lân cận, giáp biên giới Lào và Campuchia. Muốn vào rừng cần liên hệ ban quản lý và đi cùng người dẫn được phép.
Người Rơ Măm sống ở đâu?
Ở Việt Nam, người Rơ Măm sống tập trung ở làng Le, xã Mô Rai, huyện Sa Thầy cũ. Đây là một trong những tộc người có số dân ít nhất cả nước, nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer.
Thủy điện Ya Ly nằm ở đâu?
Thủy điện Ya Ly nằm trên sông Sê San, ở ranh giới giữa vùng Sa Thầy của Kon Tum cũ và tỉnh Gia Lai. Đây là công trình thủy điện lớn và quen tên nhất trong chuỗi thủy điện trên dòng Sê San.
Đi từ thành phố Kon Tum cũ đến Sa Thầy có xa không?
Thị trấn Sa Thầy nằm về phía tây thành phố Kon Tum cũ, không quá xa, đi lại khá thuận. Các xã vùng biên và vùng ven rừng thì xa hơn nhiều, đường vắng; nên chuẩn bị nhiên liệu và hỏi đường trước.