Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Kon Tum có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Kon Tum và chín huyện Đắk Glei, Đắk Hà, Đắk Tô, Ia H'Drai, Kon Plông, Kon Rẫy, Ngọc Hồi, Sa Thầy, Tu Mơ Rông. Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Kon Tum nhập vào tỉnh Quảng Ngãi; cấp huyện bị bỏ, xã và phường được sắp xếp lại.
Kon Tum là tỉnh cực bắc Tây Nguyên, nơi ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia gặp nhau. Vùng đất này đã đổi tên tỉnh, đổi ranh giới nhiều lần: là một tỉnh riêng từ đầu thế kỷ XX, nhập với Gia Lai sau năm 1975, tách lại năm 1991, rồi giữa năm 2025 về chung một tỉnh với đồng bằng Quảng Ngãi. Phần dưới đi qua từng lớp đó, kể tên mười đơn vị cấp huyện kèm nét chính, và chỉ cách đọc một địa chỉ Kon Tum cũ sau ngày sáp nhập.
Làng bên hồ và cái tên Kon Tum
Theo cách giải thích phổ biến, Kon Tum là tiếng Ba Na, trong đó kon là làng, tum là hồ hay vũng nước, ghép lại là làng bên hồ. Cái tên vốn chỉ một làng Ba Na bên sông Đăk Bla, về sau được dùng cho thị xã, rồi cho cả tỉnh. Đây là chuyện thường gặp ở Tây Nguyên: tên một điểm cư trú nhỏ lan dần ra thành tên vùng.
Từ lâu trước khi có ranh giới hành chính, các thung lũng sông Đăk Bla, Pô Kô, Sê San và vùng núi Ngọc Linh là đất cư trú của nhiều tộc người nói tiếng Môn – Khmer và Nam Đảo: Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Gia Rai, Hrê, cùng hai nhóm rất nhỏ là Brâu và Rơ Măm. Đơn vị sống là làng, mỗi làng có nhà rông, có rừng, rẫy và nguồn nước riêng.
Từ khoảng giữa thế kỷ XIX, người Kinh từ đồng bằng miền Trung, nhất là Quảng Ngãi và Bình Định, bắt đầu lên buôn bán, lập cư dọc sông Đăk Bla. Cùng thời kỳ, các nhà truyền giáo người Pháp lập cơ sở ở vùng Kon Tum, để lại những công trình nay là di tích kiến trúc. Mối nối với Quảng Ngãi vì thế không phải mới có từ năm 2025, mà đã có từ những gánh hàng muối, cá khô ngược đèo lên núi.
Những chi tiết về năm tháng thời kỳ này nhiều khi không thống nhất giữa các tài liệu. Khi kể lại, nên giữ ở mức nét chung: vùng đất bản địa lâu đời, người Kinh đến muộn, và Kon Tum từ đầu đã là nơi gặp gỡ giữa núi và biển.
Từ tỉnh riêng đầu thế kỷ XX đến Gia Lai – Kon Tum
Dưới thời Pháp thuộc, tỉnh Kon Tum được lập vào đầu thế kỷ XX, thường được ghi là năm 1913, ban đầu bao gồm cả vùng Pleiku. Về sau vùng Pleiku được tách ra thành tỉnh riêng, Kon Tum giữ phần phía bắc. Tỉnh lỵ đặt ở thị xã Kon Tum bên sông Đăk Bla, vị trí này giữ nguyên qua mọi lần đổi thay sau đó.
Thời Việt Nam Cộng hòa, Kon Tum là tỉnh biên giới, nằm trên những tuyến đường chiến lược nối Tây Nguyên với Hạ Lào. Vùng Đắk Tô, Tân Cảnh, Ngọc Hồi ngày nay là nơi diễn ra nhiều trận đánh lớn, để lại các di tích chiến trường mà người địa phương vẫn nhắc tới.
Sau năm 1975, Kon Tum và Gia Lai hợp thành tỉnh Gia Lai – Kon Tum, tỉnh lỵ đặt ở Pleiku. Trong khoảng mười lăm năm đó, người dân Kon Tum làm việc cấp tỉnh phải xuống Pleiku. Vì vậy giấy khai sinh, học bạ, quyết định công tác của người sinh trong giai đoạn này có thể ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum, và đó vẫn là cùng một vùng đất.
Năm 1991, Quốc hội quyết định chia tỉnh Gia Lai – Kon Tum thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Từ đó đến năm 2025, Kon Tum là một tỉnh độc lập, thị xã Kon Tum lên thành phố năm 2009. Trong cùng giai đoạn, số huyện tăng dần qua nhiều lần chia tách, chứ không có đợt nhập huyện nào như ở các tỉnh đồng bằng.
Mười đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười đơn vị theo đúng tên ngay trước khi bỏ cấp huyện, kèm mốc hình thành theo tài liệu phổ biến và nét chính để nhận ra từng vùng.
| Đơn vị | Mốc hình thành | Nét chính |
|---|---|---|
| Thành phố Kon Tum | Tỉnh lỵ lâu đời; lên thành phố năm 2009 | Phố bên sông Đăk Bla, nhà thờ gỗ, làng Ba Na ven đô |
| Huyện Đắk Glei | Huyện cũ ở cực bắc | Giáp Quảng Nam cũ và Lào, núi Ngọc Linh, ngục Đắk Glei |
| Huyện Đắk Hà | Tách từ huyện Đắk Tô năm 1994 | Cà phê trên đất đỏ, dọc quốc lộ 14 phía bắc thành phố |
| Huyện Đắk Tô | Huyện gốc của nhiều huyện phía bắc | Chiến trường Đắk Tô – Tân Cảnh, sông Pô Kô |
| Huyện Ia H'Drai | Tách từ huyện Sa Thầy đầu năm 2015 | Ba xã biên giới, rừng khộp, hồ thủy điện Sê San |
| Huyện Kon Plông | Huyện cũ; tách phần nam lập Kon Rẫy năm 2002 | Cao nguyên Măng Đen, rừng thông, khí hậu mát |
| Huyện Kon Rẫy | Tách từ huyện Kon Plông năm 2002 | Thượng nguồn Đăk Bla, quốc lộ 24 lên Măng Đen |
| Huyện Ngọc Hồi | Lập năm 1991, đất trước thuộc Đắk Tô | Cửa khẩu Bờ Y, ngã ba Đông Dương, người Brâu |
| Huyện Sa Thầy | Huyện cũ phía tây; tách lập Ia H'Drai năm 2015 | Vườn quốc gia Chư Mom Ray, người Rơ Măm, thủy điện |
| Huyện Tu Mơ Rông | Tách từ huyện Đắk Tô năm 2005 | Sườn Ngọc Linh, vùng trồng sâm, không có thị trấn |
Các mốc năm ở đây là mốc thường gặp trong tài liệu hành chính; muốn trích dẫn số hiệu nghị định, nghị quyết thì nên tra cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật.
Núi Ngọc Linh, sông Sê San và đất đỏ bazan
Địa hình Kon Tum cũ nghiêng dần từ bắc xuống nam. Phía bắc và đông bắc là khối núi Ngọc Linh, ngọn núi cao nhất Tây Nguyên, cao khoảng 2.600 m, nằm trên ranh với Quảng Nam cũ. Phía đông là cao nguyên Măng Đen mát lạnh. Phía nam và tây nam hạ thấp thành vùng đồi, thung lũng rộng, nơi các sông Đăk Bla, Pô Kô đổ về sông Sê San rồi chảy sang Campuchia.
Trên dòng Sê San và các nhánh của nó có chuỗi nhà máy thủy điện lớn, trong đó Ya Ly là cái tên quen thuộc nhất, nằm trên ranh với Gia Lai. Lòng hồ thủy điện làm đổi hẳn cảnh quan vùng Sa Thầy, Ia H'Drai, và kéo theo nhiều đợt di dời làng.
Sinh kế chủ yếu là nông lâm nghiệp: cà phê, cao su, mì, lúa nước ở thung lũng, keo trồng rừng. Vùng núi cao Ngọc Linh nổi tiếng với sâm Ngọc Linh, loài sâm được giới khoa học ghi nhận từ những năm 1970 và nay được trồng dưới tán rừng ở Tu Mơ Rông, Đắk Glei. Măng Đen ở Kon Plông thì có rau ôn đới, hoa và nghề du lịch nghỉ mát.
Khí hậu chia hai mùa: mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng mười, mùa khô nắng gió. Đường sá phụ thuộc nhiều vào thời tiết; mùa mưa, các tuyến lên vùng cao như Đắk Glei, Tu Mơ Rông, Kon Plông đôi khi sạt lở, người đi xa nên hỏi tình hình trước.
Sáp nhập vào tỉnh Quảng Ngãi từ 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, tỉnh Kon Tum và tỉnh Quảng Ngãi hợp thành tỉnh Quảng Ngãi mới, trung tâm hành chính đặt ở Quảng Ngãi gần biển. Cùng ngày 1/7/2025, cả nước bỏ cấp huyện, chính quyền địa phương chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã.
Với người Kon Tum cũ, đây là hai thay đổi chồng lên nhau: tên tỉnh trong địa chỉ đổi thành Quảng Ngãi, và tên huyện, thành phố biến mất khỏi giấy tờ hành chính. Các xã, phường, thị trấn cũ được gộp lại thành xã, phường mới, nhiều nơi lấy lại tên của một xã hoặc thị trấn lớn. Tỉnh Quảng Ngãi mới vì thế trải từ đảo Lý Sơn ngoài khơi tới cột mốc ngã ba biên giới trên núi.
Láng giềng của vùng đất cũng đổi tên theo: phía bắc giáp đất Quảng Nam cũ nay thuộc thành phố Đà Nẵng, phía nam giáp tỉnh Gia Lai mới (gồm Gia Lai và Bình Định cũ), phía tây vẫn là Lào và Campuchia. Riêng phía đông, ranh tỉnh với Quảng Ngãi không còn, chỉ còn là ranh giữa các xã.
Khoảng cách tới trung tâm tỉnh là chuyện người dân bàn nhiều nhất: từ thành phố Kon Tum cũ xuống Quảng Ngãi phải vượt núi qua quốc lộ 24 và Măng Đen. Bù lại, phần lớn thủ tục thường ngày như hộ tịch, cư trú, chứng thực nay giải quyết ở cấp xã, phường, và nhiều việc làm được trực tuyến, nên ít khi phải về tỉnh.
Đọc một địa chỉ Kon Tum cũ trên giấy tờ
Một địa chỉ Kon Tum trước 7/2025 thường có bốn tầng: thôn, làng hoặc tổ dân phố; xã, phường hoặc thị trấn; huyện hoặc thành phố; tỉnh Kon Tum. Từ 7/2025 chỉ còn ba tầng: thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường mới, tỉnh Quảng Ngãi. Tầng huyện mất hẳn, tầng xã có thể đã đổi tên hoặc gộp với xã bên cạnh.
Giấy tờ cấp trong khoảng 1976–1991 ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Đất ở vùng Ia H'Drai cấp trước năm 2015 ghi huyện Sa Thầy; vùng Tu Mơ Rông trước năm 2005 ghi huyện Đắk Tô; vùng Kon Rẫy trước năm 2002 ghi huyện Kon Plông. Những cái tên khác nhau ấy chỉ cùng một mảnh đất ở các thời điểm khác nhau.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp; không có quy định bắt đổi hàng loạt chỉ vì địa danh thay đổi. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo tên đơn vị mới. Nếu cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, có thể hỏi ủy ban xã, phường nơi cư trú, mang theo căn cước và giấy tờ có địa chỉ cũ.
Khi gửi hàng lên vùng núi, nên ghi tên xã, phường mới kèm tên huyện cũ trong ngoặc, người giao hàng quen đường sẽ dễ tìm hơn nhiều. Trong các bài về từng huyện của danh mục này, tên xã mới chỉ nêu khi đã đối chiếu chắc; chỗ còn lại viết chung để tránh sai.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Kon Tum cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Tỉnh Quảng Ngãi mới gồm Quảng Ngãi và Kon Tum cũ, trung tâm hành chính đặt ở Quảng Ngãi.
Kon Tum trước sáp nhập có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Kon Tum có mười đơn vị cấp huyện: thành phố Kon Tum và chín huyện Đắk Glei, Đắk Hà, Đắk Tô, Ia H'Drai, Kon Plông, Kon Rẫy, Ngọc Hồi, Sa Thầy, Tu Mơ Rông. Từ ngày đó cấp huyện không còn trên cả nước.
Tỉnh Gia Lai – Kon Tum tồn tại trong thời gian nào?
Gia Lai – Kon Tum là tỉnh hợp nhất sau năm 1975, tỉnh lỵ ở Pleiku. Năm 1991, Quốc hội chia lại thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Giấy tờ thời kỳ này ghi Gia Lai – Kon Tum vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Vì sao Kon Tum nhập với Quảng Ngãi mà không nhập với Gia Lai?
Nghị quyết 202/2025/QH15 ghép Gia Lai với Bình Định và ghép Kon Tum với Quảng Ngãi, cho mỗi vùng cao nguyên phía bắc một cửa ra biển. Quốc lộ 24 nối Kon Tum với Quảng Ngãi, và dân cư hai vùng đã qua lại với nhau từ thế kỷ XIX.
Kon Tum cũ giáp những nơi nào sau sáp nhập?
Vùng Kon Tum cũ nay phía bắc giáp đất Quảng Nam cũ thuộc thành phố Đà Nẵng, phía nam giáp tỉnh Gia Lai mới, phía tây giáp Lào và Campuchia. Phía đông là phần đất Quảng Ngãi cũ, nay cùng một tỉnh.
Giấy tờ ghi tỉnh Kon Tum có phải đổi ngay không?
Không bắt buộc đổi ngay. Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi bạn làm thủ tục mới hoặc cấp đổi vì lý do khác, cơ quan sẽ ghi theo xã, phường mới và tỉnh Quảng Ngãi.