Thành phố Kon Tum là tỉnh lỵ của tỉnh Kon Tum cho tới 30/6/2025, nằm trên bờ sông Đăk Bla, lên thành phố từ thị xã năm 2009. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; đất thành phố Kon Tum cũ được sắp xếp thành một số phường, xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Khác nhiều đô thị Tây Nguyên mọc lên quanh đồn điền hay trục đường lớn, Kon Tum lớn lên từ một bến sông và mấy làng Ba Na. Đến nay, đi vài cây số từ trung tâm vẫn gặp làng có nhà rông mái cao, ruộng lúa nước ven sông. Bài này đi qua lịch sử tỉnh lỵ, các công trình cũ, các làng ven đô, đường đi lại, món ăn và cách ghi địa chỉ sau ngày sáp nhập.
Tỉnh lỵ bên bờ bắc Đăk Bla
Từ đầu thế kỷ XX, khi Kon Tum thành tỉnh, tỉnh lỵ đã đặt ở đây, bên bờ bắc sông Đăk Bla. Qua thời Pháp, thời Việt Nam Cộng hòa, thời Gia Lai – Kon Tum rồi thời tái lập tỉnh, đô thị vẫn nằm nguyên chỗ cũ. Chỉ có cấp bậc thay đổi: thị xã Kon Tum, rồi thành phố Kon Tum từ năm 2009.
Trong giai đoạn Gia Lai – Kon Tum, thị xã Kon Tum mất vai trò tỉnh lỵ vì trung tâm chuyển xuống Pleiku. Năm 1991, khi tái lập tỉnh, thị xã lấy lại vị trí cũ. Người lớn tuổi ở đây vẫn hay so sánh hai thời kỳ ấy: một bên là thị xã nhỏ, ít người, một bên là đô thị có bệnh viện tỉnh, trường cao đẳng, phân hiệu đại học, khu dân cư mở rộng về phía bắc.
Địa giới thành phố gồm các phường nội thị bên hai bờ Đăk Bla và các xã ngoại thành trải về các phía. Nhiều xã ngoại thành mang tên Ba Na như Đăk Cấm, Đăk Blà, Đăk Rơ Wa, Ia Chim, cho thấy đô thị này chen vào giữa vùng làng bản địa chứ không thay thế nó.
Những năm gần đây, thành phố mở rộng về phía bắc theo quốc lộ 14 và sang bờ nam Đăk Bla, nhiều khu dân cư mới mọc lên trên đất ruộng cũ. Trung tâm cũ quanh chợ và bờ sông vẫn là nơi đông người nhất, còn các khu mới chủ yếu là nhà ở và cơ quan.
Từ 1/7/2025, cái tên thành phố Kon Tum không còn là đơn vị hành chính. Các phường, xã cũ được gộp lại; tên phường mới cụ thể nên tra trên cổng thông tin của tỉnh Quảng Ngãi hoặc hỏi ủy ban phường, xã, vì phương án sắp xếp có chỗ khác với cách người dân quen gọi.
Nhà thờ gỗ, Tòa Giám mục và ngục Kon Tum
Công trình được chụp ảnh nhiều nhất ở Kon Tum là nhà thờ gỗ, dựng vào đầu thế kỷ XX chủ yếu bằng gỗ cà chít, kết hợp lối kiến trúc phương Tây với kiểu nhà sàn của người Ba Na. Màu gỗ sẫm, cột cao, hàng cửa sổ vòm làm nó khác hẳn các nhà thờ xây gạch ở đồng bằng. Khách đến tham quan nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng vào giờ lễ.
Cách đó không xa là Tòa Giám mục Kon Tum, công trình gỗ lớn có phòng trưng bày hiện vật về đời sống các tộc người bản địa: chiêng, ché, gùi, khung dệt, đồ đan. Nơi đây cho người ngoài cái nhìn khái quát về vật dụng hằng ngày của người Ba Na, Xơ Đăng trước khi đi tới tận làng.
Bên bờ Đăk Bla còn có di tích ngục Kon Tum, nơi chính quyền thực dân giam giữ tù chính trị vào những năm 1930. Di tích có nhà trưng bày và khu tưởng niệm những người tù bị bắt đi làm đường trong rừng. Đây là điểm học sinh trong vùng hay được đưa đến trong các buổi học lịch sử địa phương.
Ngoài ba điểm này, thành phố còn có chùa cổ, các nhà thờ gỗ nhỏ trong làng Ba Na, và nhiều nhà rông mới dựng. Khi tả các công trình ấy, nên nhìn như di tích kiến trúc và văn hoá của cộng đồng: ai dựng, dựng bằng gì, cộng đồng dùng vào việc gì.
Các làng Ba Na ven sông
Ngay sát nội thị có những làng Ba Na như Kon K'Tu, Kon Klor, Kon Rơ Bàng, Plei Đôn. Mỗi làng thường có một nhà rông mái cao vút làm nơi hội họp, tiếp khách, tổ chức lễ của cộng đồng. Nhà ở truyền thống là nhà sàn gỗ, nay xen nhiều nhà xây, nhưng nhà rông vẫn là thứ người làng giữ gìn kỹ nhất.
Làng Kon K'Tu nằm bên kia sông, cách trung tâm một quãng ngắn, là nơi nhiều khách tìm đến vì vẫn giữ được nhịp sống làng: ruộng lúa nước, bến sông, khung dệt thổ cẩm trước hiên. Một số gia đình làm homestay. Khi vào làng, nên xin phép trước khi chụp ảnh người, không tự ý vào nhà rông hay chạm vào đồ lễ.
Cầu treo Kon Klor bắc qua Đăk Bla là lối nối làng Kon Klor với phía bên kia sông. Cầu dài, sàn hẹp, chỉ dành cho người đi bộ và xe máy, buổi chiều có nhiều người địa phương ra hóng mát. Đứng trên cầu nhìn xuống là thấy rõ cách thành phố ôm lấy dòng sông: phố một bên, ruộng và làng một bên.
Cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO ghi danh năm 2005, có mặt ở các làng Ba Na Kon Tum. Người làng đánh chiêng trong lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà rông, lễ cưới. Nếu được mời dự, khách nên đi theo người dẫn trong làng và hỏi trước những gì được làm, những gì nên tránh.
Đi lại: quốc lộ 14 và quốc lộ 24
Thành phố Kon Tum nằm trên quốc lộ 14, trục dọc Tây Nguyên, cũng là một đoạn của đường Hồ Chí Minh. Từ đây đi xuống phía nam là Pleiku, đi lên phía bắc là Đắk Hà, Đắk Tô, Ngọc Hồi, Đắk Glei rồi sang Quảng Nam cũ. Thành phố không có sân bay; người đi máy bay thường hạ cánh ở Pleiku rồi đi đường bộ lên.
Quốc lộ 24 rẽ về phía đông, qua Kon Rẫy, lên cao nguyên Măng Đen ở Kon Plông, rồi đổ dốc xuống đồng bằng Quảng Ngãi. Từ sau ngày 1/7/2025, đây là con đường nối vùng Kon Tum cũ với trung tâm tỉnh mới, nên được nhắc tới nhiều hơn hẳn. Đoạn đèo qua núi dốc, quanh co, mùa mưa có lúc sạt lở.
Bến xe khách ở thành phố có các tuyến đi Pleiku, Buôn Ma Thuột, Quảng Ngãi, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và các vùng huyện trong tỉnh cũ. Giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trực tiếp tại bến hoặc nhà xe trước ngày đi.
Trong nội thị, đường phố không rộng, xe cộ thưa hơn các thành phố đồng bằng. Đi bộ dọc bờ Đăk Bla buổi chiều, ghé chợ trung tâm, ra nhà thờ gỗ rồi sang làng bên kia sông là một vòng nửa ngày mà nhiều người lần đầu đến chọn.
Chợ, quán và món ăn của người Kon Tum
Ẩm thực Kon Tum là hỗn hợp của đồng bằng miền Trung và núi rừng. Người Kinh lên từ Quảng Ngãi, Bình Định mang theo bún, bánh, cách kho cá; người Ba Na, Xơ Đăng có cơm lam, gà nướng, canh thụt, rau rừng. Món được khách nhắc nhiều là gỏi lá Kon Tum: một mâm hàng chục loại lá rừng và lá vườn, cuốn với thịt, tôm, chấm nước chấm riêng.
Chợ trung tâm và các chợ phường là nơi người dân ven đô mang rau rừng, măng, cá sông, mật ong, cà phê xuống bán. Mùa măng rơi vào mùa mưa, măng tươi bày đầy lối đi. Mua đồ khô làm quà thì nên hỏi rõ nguồn gốc, nhất là với các thứ được rao là hàng rừng.
Cà phê ở Kon Tum chủ yếu là cà phê vối trồng ở Đắk Hà, Đắk Tô, Ngọc Hồi; quán ven sông Đăk Bla là chỗ dân văn phòng ngồi sáng sớm. Rượu ghè, uống bằng cần trúc trong ché, gắn với lễ và khách quý của làng, không phải thứ mua uống tùy tiện.
Giá cả ở đây nhìn chung mềm hơn các thành phố lớn, nhưng thay đổi theo mùa và theo điểm bán. Bài này không nêu giá cụ thể; khi mua đồ đặc sản nên tham khảo vài nơi và hỏi người địa phương.
Ghi địa chỉ thành phố Kon Tum cũ sau 1/7/2025
Người sống ở thành phố Kon Tum cũ nay ghi địa chỉ theo ba tầng: tổ dân phố hoặc thôn, phường hoặc xã mới, tỉnh Quảng Ngãi. Chữ thành phố Kon Tum không còn xuất hiện, nhưng tên Kon Tum vẫn có thể là tên của một phường mới; muốn chắc, nên tra quyết định sắp xếp hoặc hỏi tổ trưởng dân phố.
Giấy tờ cũ thì ghi theo thời điểm cấp: trước năm 2009 là thị xã Kon Tum, giai đoạn 1976–1991 là thị xã Kon Tum thuộc tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Các tên phường cũ như Quyết Thắng, Thắng Lợi, Thống Nhất, Quang Trung vẫn đúng với thời điểm đó và vẫn được cơ quan đối chiếu.
Khi gửi hàng hoặc giới thiệu địa điểm cho người ở xa, cách an toàn là ghi phường mới, tỉnh Quảng Ngãi, kèm chú thích trong ngoặc là trước đây thuộc thành phố Kon Tum. Người giao hàng ở địa phương quen tên đường và tên phường cũ, nên chú thích ấy giúp hàng đến đúng chỗ nhanh hơn.
Các việc như đăng ký cư trú, khai sinh, chứng thực nay làm ở ủy ban phường, xã hoặc trực tuyến. Việc nào trước đây phải lên thành phố, nay phần lớn chuyển về cấp xã hoặc lên cấp tỉnh tùy loại; khi chưa rõ, hỏi bộ phận một cửa của phường là nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thành phố Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất thành phố Kon Tum cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Thành phố không còn là đơn vị hành chính vì cấp huyện bị bỏ; các phường, xã cũ được gộp thành phường, xã mới.
Kon Tum lên thành phố năm nào?
Thị xã Kon Tum được công nhận là thành phố thuộc tỉnh vào năm 2009. Trước đó, từ khi có tỉnh Kon Tum, nơi này đã là tỉnh lỵ, trừ giai đoạn 1976–1991 khi tỉnh lỵ Gia Lai – Kon Tum đặt ở Pleiku.
Nhà thờ gỗ Kon Tum được làm bằng gì?
Nhà thờ gỗ Kon Tum được dựng đầu thế kỷ XX, chủ yếu bằng gỗ cà chít, kết hợp kiến trúc phương Tây với lối nhà sàn của người Ba Na. Đây là di tích kiến trúc được nhiều người ghé thăm khi đến thành phố.
Làng Kon K'Tu ở đâu?
Làng Kon K'Tu là làng Ba Na nằm bên kia sông Đăk Bla, cách trung tâm thành phố Kon Tum cũ một quãng ngắn. Làng còn ruộng lúa nước, nhà sàn, nhà rông, và một số gia đình đón khách lưu trú.
Từ thành phố Kon Tum cũ đi Quảng Ngãi bằng đường nào?
Đường chính là quốc lộ 24, đi qua Kon Rẫy, cao nguyên Măng Đen ở Kon Plông rồi đổ đèo xuống đồng bằng Quảng Ngãi. Đoạn đèo dốc và quanh co; mùa mưa nên hỏi tình hình sạt lở trước khi đi.
Tên phường cũ của Kon Tum có còn dùng được không?
Tên phường cũ vẫn đúng trên giấy tờ cấp trước 1/7/2025 và vẫn được cơ quan đối chiếu khi làm thủ tục. Giấy tờ mới sẽ ghi tên phường, xã sau sắp xếp và tỉnh Quảng Ngãi.