Tu Mơ Rông là huyện vùng cao phía đông bắc tỉnh Kon Tum trước 1/7/2025, lập năm 2005 trên phần đất tách từ huyện Đắk Tô, không có thị trấn, nằm trên sườn tây khối núi Ngọc Linh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Tu Mơ Rông cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Tu Mơ Rông là nơi người ta nói nhiều nhất về sâm Ngọc Linh, nhưng cũng là một trong những vùng khó khăn nhất của Kon Tum cũ: núi cao, dốc đứng, làng xa, đường đi gian nan. Bài này kể lịch sử lập huyện, núi và sâm, người Xơ Đăng, ruộng bậc thang, đường đi và cách ghi địa chỉ sau ngày sáp nhập.
Huyện vùng cao tách từ Đắk Tô năm 2005
Trước năm 2005, vùng Tu Mơ Rông là phần núi phía đông của huyện Đắk Tô. Các làng ở đây cách huyện lỵ Đắk Tô xa, đường sá khó, nhiều nơi chỉ có lối mòn. Năm 2005, Chính phủ quyết định tách phần này ra lập huyện Tu Mơ Rông, đây là lần chia thứ ba của huyện Đắk Tô sau Ngọc Hồi và Đắk Hà.
Tu Mơ Rông không có thị trấn. Trung tâm hành chính huyện đặt tại một xã, với trụ sở, trường học, trung tâm y tế được xây dựng dần trong các năm sau. Đây là điểm khác với phần lớn các huyện, khiến người ngoài khi tìm địa chỉ trung tâm huyện hay bối rối.
Trong huyện có xã mang tên Đăk Hà, dễ lẫn với huyện Đắk Hà nằm ngay phía nam thành phố. Hai nơi không phải một; khi đọc giấy tờ, cần xem tên huyện đi kèm để phân biệt.
Tên Tu Mơ Rông lấy từ tiếng Xơ Đăng, là tên vùng đất của cộng đồng người bản địa. Như nhiều tên đất vùng cao, cách viết bằng chữ quốc ngữ là phiên âm, nên khi tra cứu có thể gặp vài cách viết hơi khác.
Sườn tây Ngọc Linh: núi cao, mây và rừng
Tu Mơ Rông nằm trên sườn tây khối núi Ngọc Linh, ngọn núi cao nhất Tây Nguyên. Địa hình dốc, nhiều ngọn núi cao, thung lũng sâu và hẹp. Mây phủ thường xuyên, nhất là buổi sáng và chiều; có những ngày cả làng chìm trong sương.
Rừng ở đây còn khá nhiều, phần lớn là rừng lá rộng thường xanh ở độ cao lớn. Đây là nơi bắt nguồn nhiều con suối nhỏ đổ về sông Pô Kô và các nhánh phía tây. Rừng giữ nước cho cả vùng thấp phía nam.
Khí hậu mát lạnh hơn hẳn thành phố Kon Tum, mùa đông đêm có thể rất lạnh. Mùa mưa kéo dài, mưa lớn dễ gây sạt lở, lũ quét ở các thung lũng hẹp. Người dân quen sống chung với những rủi ro ấy, nhưng mỗi năm vẫn có những trận sạt lở làm hỏng đường, nhà cửa.
Trong khối núi này có những sinh cảnh rất đặc biệt: rừng rêu ở độ cao lớn, các trảng cỏ trên đỉnh núi, những con suối chảy qua đá. Một phần rừng nằm trong khu bảo tồn, việc ra vào cần được phép. Người làng có những khu rừng kiêng, không chặt cây, không săn bắt, giữ nguồn nước cho cả làng.
Người lên Tu Mơ Rông lần đầu thường bất ngờ vì cảnh núi non ở đây giống vùng núi phía Bắc hơn là hình dung quen thuộc về Tây Nguyên đất đỏ, đồi thoải.
Sâm Ngọc Linh: từ cây thuốc của làng đến vườn dưới tán rừng
Sâm Ngọc Linh mọc tự nhiên dưới tán rừng ẩm ở độ cao lớn trên khối núi Ngọc Linh. Người Xơ Đăng từ lâu đã dùng loại củ này như một vị thuốc của làng. Giới khoa học ghi nhận và mô tả loài sâm này từ những năm 1970, sau đó nó được biết đến rộng rãi với tên sâm Ngọc Linh.
Ngày nay, các xã vùng cao của Tu Mơ Rông như Măng Ri, Ngọk Lây là những vùng trồng sâm được nhắc nhiều. Sâm được trồng dưới tán rừng, cần nhiều năm mới thu hoạch, đòi hỏi bảo vệ nghiêm ngặt vì giá trị cao. Nhiều vườn có người canh giữ quanh năm.
Sâm hoang dã là đối tượng bảo vệ, việc khai thác bị hạn chế. Sâm trồng muốn bán phải có nguồn gốc rõ ràng. Người mua nên cảnh giác với những lời rao sâm rừng, sâm trăm năm, và nên mua ở nơi có giấy tờ chứng minh nguồn gốc.
Cây sâm đã thay đổi đời sống một số hộ dân, nhưng không phải ai cũng trồng được: vốn lớn, kỹ thuật khó, rủi ro mất trộm, sâu bệnh. Phần lớn nông dân vẫn sống nhờ lúa rẫy, lúa nước, mì, chăn nuôi và nhận khoán bảo vệ rừng.
Làng Xơ Đăng và ruộng bậc thang
Phần lớn dân cư Tu Mơ Rông là người Xơ Đăng, sống thành làng trên sườn núi, quanh nhà rông. Mỗi làng có rừng, rẫy, nguồn nước riêng; nhiều tập quán gắn với chu kỳ lúa rẫy vẫn được giữ.
Một số làng làm ruộng bậc thang trên sườn núi, dẫn nước từ suối vào từng bậc. Mùa lúa chín, những thửa ruộng vàng nối nhau trên sườn dốc, cảnh tượng ít gặp ở Tây Nguyên. Ruộng bậc thang là kết quả của nhiều thế hệ đắp bờ, dẫn nước, không phải thứ có thể làm nhanh.
Nghề dệt thổ cẩm, đan gùi, rèn dao vẫn còn ở nhiều làng. Lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước là dịp cộng đồng tụ họp, có cồng chiêng, rượu ghè. Khách muốn dự nên đi cùng người dẫn trong làng và xin phép trước.
Đời sống ở Tu Mơ Rông còn nhiều khó khăn: đường xa, dịch vụ y tế, giáo dục hạn chế, nhiều học sinh phải ở bán trú. Các chương trình hỗ trợ giống cây, làm đường, kéo điện đã thay đổi nhiều làng, nhưng khoảng cách với vùng thấp vẫn còn lớn.
Đường lên Tu Mơ Rông
Từ thành phố Kon Tum cũ, đường lên Tu Mơ Rông thường đi quốc lộ 14 tới Đắk Tô, rồi rẽ theo đường tỉnh leo lên vùng núi phía đông. Đoạn đường núi dài, dốc, nhiều cua, một số đoạn hẹp. Mùa mưa thường xuyên có sạt lở, có khi phải chờ dọn đường nhiều giờ.
Xe khách lên Tu Mơ Rông rất ít; người dân chủ yếu đi xe máy, xe tải nhỏ. Người lần đầu đi nên đi ban ngày, xe được kiểm tra kỹ, phanh tốt, mang áo mưa và đồ ấm. Không nên đi một mình vào mùa mưa.
Từ trung tâm huyện cũ vào các làng xa còn khó hơn: đường đất, dốc đứng, suối cắt ngang. Một số làng chỉ có thể đến bằng xe máy hoặc đi bộ. Hỏi người địa phương về tình trạng đường trước khi vào là điều bắt buộc.
Sóng điện thoại có ở trung tâm và dọc một số tuyến chính, nhưng mất ở nhiều thung lũng sâu. Báo cho người nhà lộ trình và thời gian dự kiến là thói quen tốt khi đi vùng cao.
Mùa vụ, chợ phiên và đời sống hằng ngày
Lịch làm ăn ở Tu Mơ Rông xoay quanh lúa rẫy và mùa mưa. Cuối mùa khô, người làng dọn rẫy; mưa đầu mùa thì tra lúa, trồng mì, bắp. Giữa mùa mưa là lúc làm cỏ, hái măng, hái rau rừng. Cuối năm, lúa chín, cả làng đi gặt rồi làm lễ mừng lúa mới.
Ở trung tâm các xã có chợ nhỏ, có nơi họp theo phiên, người dân mang măng, rau, gà, heo, thổ cẩm ra bán và mua lại muối, dầu, quần áo, đồ dùng chở từ Đắk Tô lên. Thương lái lên tận làng thu mua măng khô, mì, mật ong, và vào mùa thu hoạch thì cả sâm của các vườn có giấy tờ.
Trường học ở trung tâm xã và điểm trường ở các làng lo phần lớn việc học của trẻ nhỏ. Học sinh lớn phải đi xa, ở bán trú hoặc nội trú. Trạm y tế xã lo bệnh thông thường; ca nặng phải chuyển xuống Đắk Tô hoặc thành phố Kon Tum cũ, đường xa nên mọi chuyến chuyển viện đều vất vả.
Nhiều người trẻ rời làng đi làm thuê ở các huyện thấp hơn hoặc đi xa hơn nữa, rồi trở về vào mùa gặt và dịp lễ. Những người ở lại vừa làm rẫy, vừa nhận khoán bảo vệ rừng, vừa làm thuê cho các vườn sâm. Thu nhập ít nhưng nhiều nguồn, là cách người vùng cao xoay xở qua những năm mùa màng thất thường.
Tu Mơ Rông sau ngày 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Tu Mơ Rông không còn; các xã cũ được gộp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Vì địa bàn rộng, dân thưa, mỗi xã mới bao gồm vùng đất lớn. Tên xã mới nên tra trên cổng thông tin tỉnh Quảng Ngãi; bài này không liệt kê khi chưa đối chiếu đủ.
Giấy tờ ở vùng này có thể ghi huyện Đắk Tô với giấy cấp trước năm 2005, huyện Tu Mơ Rông với giấy cấp từ 2005 đến giữa năm 2025, và xã mới thuộc tỉnh Quảng Ngãi từ 7/2025. Giấy cấp trong khoảng 1976–1991 còn ghi tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Tất cả vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Với người trồng sâm, giấy tờ chứng nhận nguồn gốc, vùng trồng cấp trước 7/2025 ghi tên huyện cũ. Khi cấp mới hoặc gia hạn, nên hỏi cơ quan nông nghiệp về cách ghi địa danh mới để tránh rắc rối khi bán hàng.
Gửi hàng về Tu Mơ Rông cũ nên ghi rõ thôn, làng, xã mới, tỉnh Quảng Ngãi, kèm chú thích Tu Mơ Rông cũ và số liên lạc người nhận. Thời gian giao hàng thường lâu hơn vì đường núi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tu Mơ Rông cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Tu Mơ Rông cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi, vì tỉnh Kon Tum nhập vào Quảng Ngãi theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện bị bỏ, các xã được gộp lại thành một số xã mới.
Huyện Tu Mơ Rông được lập năm nào?
Huyện Tu Mơ Rông được lập năm 2005, trên phần đất phía đông tách từ huyện Đắk Tô. Giấy tờ ở vùng này cấp trước năm 2005 thường ghi huyện Đắk Tô và vẫn có giá trị theo thời điểm cấp.
Tu Mơ Rông có thị trấn không?
Không. Trong suốt thời gian tồn tại từ 2005 đến giữa năm 2025, huyện Tu Mơ Rông không có thị trấn; trung tâm hành chính huyện đặt tại một xã. Đây là điểm khác với phần lớn các huyện khác.
Xã Đăk Hà ở Tu Mơ Rông có phải huyện Đắk Hà không?
Không. Xã Đăk Hà thuộc huyện Tu Mơ Rông cũ, còn huyện Đắk Hà là một huyện khác nằm phía bắc thành phố Kon Tum cũ trên quốc lộ 14. Khi đọc giấy tờ, xem tên huyện đi kèm để phân biệt.
Sâm Ngọc Linh được trồng ở đâu tại Tu Mơ Rông?
Các xã vùng cao như Măng Ri, Ngọk Lây là những vùng trồng sâm được nhắc nhiều, sâm trồng dưới tán rừng trên sườn núi Ngọc Linh. Sâm trồng muốn bán cần có nguồn gốc rõ ràng; sâm hoang dã thuộc diện bảo vệ.
Đi Tu Mơ Rông cần chuẩn bị gì?
Nên đi ban ngày, xe kiểm tra kỹ phanh và lốp, mang áo mưa, đồ ấm, nước và đồ ăn khô. Mùa mưa thường có sạt lở; nên hỏi tình trạng đường trước và báo người nhà lộ trình.