Huyện Quế Phong là đơn vị cấp huyện miền núi ở góc tây bắc Nghệ An ngay trước 1/7/2025, giáp Lào ở phía tây, tỉnh Thanh Hóa ở phía bắc, Quỳ Châu ở phía đông và nam, Tương Dương ở phía tây nam. Huyện lỵ là thị trấn Kim Sơn. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Quế Phong cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Quế Phong là đầu nguồn của sông Hiếu và là nơi sông Chu chảy qua trước khi vào Thanh Hóa. Vùng đất này của người Thái, người Khơ Mú, người H’Mông nổi tiếng với lễ hội đền Chín Gian và với hồ thủy điện Hủa Na rộng lớn. Bài viết kể từng lớp ấy và cách ghi địa chỉ Quế Phong sau năm 2025.
Từ phủ Quỳ Châu đến huyện Quế Phong
Trước năm 1963, vùng Quế Phong thuộc huyện Quỳ Châu, mà xa hơn là phủ Quỳ Châu thời Nguyễn, một đơn vị rất rộng ở miền núi tây bắc Nghệ An. Năm 1963, huyện Quỳ Châu được chia thành ba huyện: Quế Phong ở phía tây bắc, Quỳ Châu ở giữa và Quỳ Hợp ở phía đông nam.
Huyện lỵ Quế Phong đặt ở thị trấn Kim Sơn, nằm trong thung lũng ven sông Hiếu, nơi quốc lộ 48 đi qua. Thị trấn có chợ, bệnh viện, trường dân tộc nội trú và các cơ quan của huyện. Từ đây, các con đường nhỏ dẫn vào những bản xa ở vùng núi cao và vùng hồ.
Tên các xã của Quế Phong mang nhiều dấu ấn tiếng Thái và tên vùng cũ: Mường Nọc, Châu Kim, Tri Lễ, Thông Thụ, Nậm Giải, Hạnh Dịch và nhiều tên khác.
Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, giấy tờ ghi tỉnh Nghệ Tĩnh, huyện Quế Phong. Những đợt di dân lòng hồ thủy điện sau này cũng làm thay đổi tên bản, vị trí bản của nhiều gia đình.
Đền Chín Gian và lễ hội của người Thái
Đền Chín Gian nằm ở vùng Châu Kim, là ngôi đền lớn của người Thái miền tây Nghệ An, thờ các vị thần và những người có công với các mường. Đền được dựng theo kiểu nhà sàn lớn, có chín gian, từ đó mà có tên.
Lễ hội đền Chín Gian diễn ra định kỳ, quy tụ người Thái từ nhiều mường trong vùng. Lễ hội có các nghi lễ truyền thống, rước lễ vật, cùng các hoạt động văn hóa như hát khặp, múa xòe, ném còn, đẩy gậy, bắn nỏ. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất của đồng bào dân tộc thiểu số ở Nghệ An.
Với người Thái, đền Chín Gian và lễ hội là dịp các mường gặp gỡ, củng cố quan hệ cộng đồng, nhớ về nguồn gốc.
Khách đến dự lễ hội nên tìm hiểu trước thời gian tổ chức qua thông tin chính thức, đến sớm, ăn mặc kín đáo, và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức về những khu vực được và không được vào.
Thủy điện Hủa Na và vùng lòng hồ
Thủy điện Hủa Na được xây dựng trên sông Chu thuộc địa bàn Quế Phong, tạo nên một hồ chứa lớn giữa núi rừng. Công trình đưa điện lên lưới quốc gia và điều tiết nước cho hạ lưu sông Chu ở Thanh Hóa.
Để xây hồ, nhiều bản ở vùng lòng hồ phải di dời lên các khu tái định cư. Cuộc sống mới đặt ra nhiều khó khăn: đất canh tác ít hơn, xa sông suối, phải học cách làm ăn mới. Đây là câu chuyện chung của nhiều vùng có thủy điện lớn ở miền núi.
Ngày nay, hồ Hủa Na với mặt nước rộng, đảo nhỏ và rừng xung quanh trở thành cảnh đẹp của Quế Phong. Một số bản ven hồ nuôi cá lồng, chở đò, làm du lịch cộng đồng.
Mùa mưa, việc xả lũ của thủy điện là điều người dân hạ lưu đặc biệt quan tâm. Thông báo xả lũ được phát qua chính quyền xã; người dân ven sông cần theo dõi và không đánh bắt, tắm ở sông khi có thông báo.
Rừng Pù Hoạt và những thác nước
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt nằm ở phía bắc và tây bắc Quế Phong, giáp Thanh Hóa và Lào. Đây là một phần của khu dự trữ sinh quyển miền tây Nghệ An, với rừng nguyên sinh, núi cao, nhiều loài động thực vật quý.
Quế Phong cũng có nhiều thác nước đẹp giữa rừng, như thác Sao Va, nơi nước đổ qua nhiều tầng đá. Mùa mưa thác nhiều nước, mùa khô dễ đi hơn. Đường vào các thác thường là đường mòn, cần người địa phương dẫn.
Người dân vùng đệm Pù Hoạt sống dựa vào rừng: măng, rau, mật ong, cây thuốc, gỗ làm nhà. Bảo vệ rừng gắn với sinh kế là bài toán lâu dài: trồng rừng sản xuất, chăn nuôi, làm du lịch cộng đồng để giảm khai thác rừng tự nhiên.
Khách vào rừng không mang về cây, con hoang dã; không mua động vật hoang dã, cây thuốc không rõ nguồn gốc. Nên đi cùng người địa phương và báo với chính quyền xã hoặc kiểm lâm khi đi sâu vào rừng.
Cửa khẩu Thông Thụ và vùng biên
Cửa khẩu Thông Thụ nằm ở phía tây Quế Phong, nối Nghệ An với tỉnh Hủa Phăn của Lào. So với Nậm Cắn ở Kỳ Sơn, Thông Thụ nhỏ hơn, chủ yếu phục vụ trao đổi hàng hóa và đi lại của cư dân hai bên biên giới.
Người Thái hai bên biên giới có quan hệ họ hàng, ngôn ngữ, phong tục gần gũi. Những dịp lễ Tết, người hai bên qua lại thăm nhau theo quy định về cư dân biên giới.
Các đồn biên phòng ở Quế Phong gắn bó với đời sống bản làng: dạy chữ, hỗ trợ khám bệnh, giúp dân làm nhà, tuyên truyền phòng chống buôn bán hàng cấm. Người dân vùng biên quen gọi bộ đội biên phòng là người nhà.
Khách muốn đến khu vực cửa khẩu cần mang giấy tờ tùy thân và tuân thủ quy định khu vực biên giới. Người nước ngoài cần có giấy phép theo quy định.
Đời sống bản và sản vật
Người Thái ở Quế Phong sống ở các thung lũng, làm ruộng nước, dệt thổ cẩm, đánh cá sông suối. Người Khơ Mú và H’Mông ở vùng cao hơn, làm nương rẫy, chăn nuôi. Mỗi cộng đồng có lễ tục, trang phục, nhà ở riêng.
Sản vật Quế Phong có măng, nấm hương, mật ong rừng, các loại rau rừng, cá suối, gạo nếp nương. Thổ cẩm của phụ nữ Thái với hoa văn riêng được bán ở chợ thị trấn và các điểm du lịch cộng đồng.
Chợ phiên ở Kim Sơn và các xã lớn là nơi người các bản xuống bán sản vật, mua hàng thiết yếu. Buổi chợ đông nhất thường vào sáng sớm, khi người từ các bản xa vừa tới.
Quế Phong vẫn là một trong những huyện khó khăn của Nghệ An: đường xa, địa hình hiểm trở, đất canh tác ít. Nhiều thanh niên đi làm ở các khu công nghiệp xa, gửi tiền về giúp gia đình.
Những năm gần đây, một số bản ở Quế Phong làm du lịch cộng đồng: đón khách ở nhà sàn, nấu cơm lam, cá suối, đưa khách đi thác, đi hồ. Thu nhập từ khách chưa lớn, nhưng giúp các gia đình có thêm nguồn sống ngoài nương rẫy, và giúp phụ nữ bán được thổ cẩm ngay tại bản thay vì phải mang xuống chợ huyện.
Hai dòng sông: sông Hiếu và sông Chu
Ít huyện nào ở Nghệ An có vị trí đầu nguồn như Quế Phong. Sông Hiếu bắt nguồn từ vùng núi của huyện, chảy về phía đông nam qua Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Thái Hòa, Tân Kỳ rồi đổ vào sông Lam. Sông Chu thì từ bên Lào chảy qua phía bắc Quế Phong, rồi đi sang Thanh Hóa và đổ vào sông Mã. Một huyện vì thế đứng ở chỗ phân nước của hai hệ thống sông lớn.
Với người Thái, sông suối là nơi lập bản. Các bản cổ thường nằm ở chỗ thung lũng mở rộng, có ruộng nước, có bến tắm, có chỗ đặt guồng nước đưa nước lên ruộng. Những chiếc guồng tre quay đều bên suối từng là cảnh quen thuộc ở Quế Phong, nay vẫn còn ở một số bản.
Thượng nguồn cũng có nghĩa là lũ đến nhanh. Mưa lớn trên núi, nước suối có thể dâng chỉ sau vài giờ, cuốn theo đất đá. Người dân dựng nhà trên nền cao, tránh làm nhà sát mép suối, và có kinh nghiệm quan sát màu nước để biết lũ sắp về.
Chính vì là đầu nguồn, rừng ở Quế Phong có giá trị giữ nước cho cả vùng hạ lưu. Mất rừng ở đây không chỉ là chuyện của một huyện, mà ảnh hưởng tới lũ và hạn ở những vùng xa hơn nhiều.
Địa bàn Quế Phong cũ từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Quế Phong thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn Kim Sơn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ.
Địa chỉ trước kia có dạng: bản, xã cũ, huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: bản, xã mới, tỉnh Nghệ An. Tên bản thường được giữ nguyên, là thông tin quan trọng nhất khi gửi hàng hay tìm người.
Với các gia đình tái định cư lòng hồ Hủa Na, giấy tờ có thể ghi bản cũ, xã cũ trước khi di dời, rồi bản mới ở khu tái định cư, rồi xã mới sau 2025. Khi làm thủ tục, nên mang theo đủ các giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, đề nghị ủy ban xã nơi cư trú hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quế Phong nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Quế Phong không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An. Tỉnh Nghệ An giữ nguyên tên, không sáp nhập với tỉnh nào.
Huyện Quế Phong được lập khi nào?
Huyện Quế Phong được lập năm 1963 khi huyện Quỳ Châu cũ được chia thành ba huyện Quế Phong, Quỳ Châu và Quỳ Hợp. Trước đó vùng này thuộc huyện, và xa hơn là phủ Quỳ Châu.
Đền Chín Gian là gì?
Đền Chín Gian ở vùng Châu Kim, Quế Phong là ngôi đền lớn của người Thái miền tây Nghệ An, dựng theo kiểu nhà sàn chín gian. Lễ hội đền là lễ hội lớn của đồng bào Thái, có hát khặp, múa xòe, ném còn.
Thủy điện Hủa Na nằm trên sông nào?
Thủy điện Hủa Na nằm trên sông Chu thuộc địa bàn Quế Phong. Hồ chứa rộng giữa núi rừng, điều tiết nước cho hạ lưu sông Chu ở Thanh Hóa. Nhiều bản lòng hồ đã phải di dời tái định cư.
Cửa khẩu Thông Thụ nối với đâu?
Cửa khẩu Thông Thụ ở phía tây Quế Phong nối Nghệ An với tỉnh Hủa Phăn của Lào, chủ yếu phục vụ trao đổi hàng hóa và đi lại của cư dân hai bên biên giới.
Thị trấn Kim Sơn ở đâu?
Thị trấn Kim Sơn là huyện lỵ của Quế Phong cũ, nằm trong thung lũng ven sông Hiếu, trên quốc lộ 48. Đây là nơi có chợ, bệnh viện, trường học và các cơ quan của huyện trước 7/2025.