Huyện Quỳnh Lưu là đơn vị cấp huyện đồng bằng ven biển ở phía bắc Nghệ An ngay trước 1/7/2025, phía bắc giáp thị xã Hoàng Mai, phía nam giáp Diễn Châu, phía tây giáp Nghĩa Đàn, Yên Thành, phía đông là biển. Huyện lỵ là thị trấn Cầu Giát. Năm 2013, phần phía bắc huyện được tách lập thị xã Hoàng Mai. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Quỳnh Lưu cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Quỳnh Lưu nổi tiếng với làng Quỳnh Đôi, một trong những làng khoa bảng bậc nhất xứ Nghệ, và với di chỉ khảo cổ đặt tên cho cả một nền văn hóa thời đồ đá. Bài viết kể về lịch sử, những làng nổi tiếng, đời sống ven biển và cách ghi địa chỉ Quỳnh Lưu sau năm 2025.
Huyện Quỳnh Lưu qua các thời
Thời Lê và đầu thời Nguyễn, Quỳnh Lưu là một huyện thuộc phủ Diễn Châu, nằm ở cực bắc xứ Nghệ, giáp Thanh Hóa. Đây là vùng đồng bằng ven biển hẹp, xen giữa là đồi núi thấp, có quốc lộ và đường sắt chạy qua. Tên các xã của huyện phần lớn bắt đầu bằng chữ Quỳnh: Quỳnh Đôi, Quỳnh Văn, Quỳnh Bảng, Quỳnh Thuận và nhiều tên khác.
Sau năm 1945, Quỳnh Lưu tiếp tục là một huyện của Nghệ An, rồi của Nghệ Tĩnh trong khoảng 1976–1991. Huyện lỵ là thị trấn Cầu Giát, nằm trên quốc lộ 1, nơi có chợ, bệnh viện, các cơ quan huyện.
Năm 2013, phần phía bắc huyện, gồm thị trấn Hoàng Mai và một số xã, được tách ra lập thị xã Hoàng Mai. Quỳnh Lưu mất vùng công nghiệp xi măng, cảng Đông Hồi và đền Cờn, nhưng vẫn giữ những làng cổ nổi tiếng như Quỳnh Đôi và vùng di chỉ Quỳnh Văn.
Giấy tờ cấp trước 2013 cho vùng Hoàng Mai ghi huyện Quỳnh Lưu. Giấy tờ cấp 1976–1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Từ 1/7/2025, giấy tờ mới không còn tên huyện. Người tra hồ sơ cần để ý các lớp tên này.
Làng Quỳnh Đôi và truyền thống khoa bảng
Quỳnh Đôi là làng cổ nổi tiếng với truyền thống học hành, có nhiều người đỗ đạt thời phong kiến, được người Nghệ An gọi là làng khoa bảng. Trong làng có nhiều nhà thờ họ, văn bia ghi danh những người đỗ đạt, và các dòng họ lớn như họ Hồ, họ Nguyễn, họ Hoàng.
Quỳnh Đôi được nhiều tài liệu coi là quê của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, người được mệnh danh là bà chúa thơ Nôm. Làng còn là quê của nhà cách mạng Hồ Tùng Mậu và nhiều người con khác có đóng góp cho đất nước qua các thời.
Theo sử cũ, tổ tiên dòng họ Hồ của Hồ Quý Ly từng sinh sống ở vùng Quỳnh Lưu trước khi chuyển ra Thanh Hóa. Mối liên hệ này làm cho họ Hồ ở Quỳnh Lưu và vùng Thanh Hóa có quan hệ gắn bó qua nhiều thế kỷ.
Đến nay, nếp học ở Quỳnh Đôi vẫn được giữ. Làng có quỹ khuyến học, lễ vinh danh học sinh giỏi, con cháu đi xa thành đạt về xây trường, sửa nhà thờ họ. Khách đến thăm làng nên hỏi người trông coi trước khi vào các nhà thờ họ.
Quỳnh Văn và một nền văn hóa thời đồ đá
Di chỉ Quỳnh Văn là những cồn sò điệp lớn ở vùng đồng bằng ven biển Quỳnh Lưu, được các nhà khảo cổ phát hiện và nghiên cứu từ giữa thế kỷ XX. Trong các cồn này có công cụ đá, mảnh gốm, mộ táng của cư dân thời đồ đá mới.
Các nhà khảo cổ đặt tên “văn hóa Quỳnh Văn” cho nhóm di chỉ có đặc điểm tương tự ở dải ven biển Bắc Trung Bộ. Đây là bằng chứng cho thấy con người đã sinh sống ở vùng này từ hàng nghìn năm trước, khi bờ biển còn nằm sâu trong đất liền hơn bây giờ.
Cồn sò điệp là dấu vết của những bữa ăn hải sản qua nhiều thế hệ, chồng lên thành gò cao. Từ đó các nhà nghiên cứu suy ra đời sống của cư dân cổ: đánh bắt nhuyễn thể ven biển, làm công cụ đá, chôn người chết ngay trong cồn.
Khách quan tâm khảo cổ có thể tìm hiểu thêm tại bảo tàng tỉnh, nơi trưng bày hiện vật từ các di chỉ của Nghệ An. Tại thực địa, các cồn sò điệp ít được đánh dấu rõ, cần hỏi người địa phương.
Biển, muối và làng chài
Quỳnh Lưu có dải bờ biển dài với nhiều làng chài, cửa lạch, bãi tắm nhỏ. Ngư dân đánh bắt gần bờ, xa bờ, làm nước mắm, phơi cá, mực. Mùa cá về, bến thuyền đông vui từ tờ mờ sáng.
Nghề muối cũng có ở các xã ven biển. Như ở Diễn Châu, diêm dân Quỳnh Lưu làm muối theo cách truyền thống, phụ thuộc vào nắng. Giá muối thấp nên nhiều gia đình chuyển sang nuôi tôm, ngao, làm dịch vụ.
Bãi biển Quỳnh Lưu ít khách hơn Cửa Lò, phù hợp cho người địa phương và khách vùng lân cận tắm biển trong ngày. Hải sản tươi bán ngay ở bến, giá theo mùa và theo con nước.
Biển cũng là nơi chịu bão và triều cường. Những năm bão lớn, làng chài bị thiệt hại nặng, nhà cửa, tàu thuyền hư hỏng. Người dân ven biển quen với việc gia cố nhà, neo thuyền trong lạch, sơ tán khi có cảnh báo.
Đồng ruộng, đồi và nghề làm ăn xa
Phía tây Quỳnh Lưu là vùng đồi thấp, trồng sắn, lạc, keo, cây ăn quả. Giữa đồi và biển là đồng bằng trồng lúa, rau màu. Đất ở đây không màu mỡ, nhiều nơi là đất cát, đất bạc màu, nên năng suất không cao.
Vì đất khó, người Quỳnh Lưu có truyền thống đi làm ăn xa, từ buôn bán khắp các tỉnh đến lao động ở nước ngoài. Tiền gửi về đã thay đổi bộ mặt nhiều làng quê, với những ngôi nhà khang trang mọc lên giữa ruộng.
Thị trấn Cầu Giát là trung tâm buôn bán của huyện, chợ đông, cửa hàng nhiều. Từ Cầu Giát có tuyến đường sắt nhánh lên vùng Phủ Quỳ, xây để chở nông sản của các nông trường.
Quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam và cao tốc chạy qua huyện, giúp Quỳnh Lưu kết nối thuận tiện với Vinh và Thanh Hóa. Ga Cầu Giát là ga nhỏ, có tàu địa phương dừng.
Món ăn và lễ hội
Ẩm thực Quỳnh Lưu đậm chất biển xứ Nghệ: cá kho, mực, ghẹ, nước mắm, cùng các món đồng bằng như nhút, tương, cà muối. Bánh mướt, bánh đúc, cháo lươn là những món ăn sáng quen thuộc ở chợ Cầu Giát.
Lễ hội làng ở Quỳnh Lưu thường vào đầu xuân, gắn với các đình, đền làng. Các làng chài có lễ cầu ngư, với nghi lễ của cư dân biển. Quỳnh Đôi có những dịp tế lễ ở các nhà thờ họ lớn.
Dân ca ví, giặm vẫn được hát trong các dịp lễ hội và sinh hoạt văn nghệ. Một số câu lạc bộ dân ca được duy trì ở các xã.
Người Quỳnh Lưu đi xa thường nhớ vị nước mắm làng, bát canh cá chua, và mùi biển mỗi sáng. Dịp Tết, phố xá ở những nơi có đông người Quỳnh Lưu làm ăn vắng hẳn vì ai cũng về quê.
Đi qua Quỳnh Lưu: đường lớn và làng nhỏ
Người đi quốc lộ 1 từ Thanh Hóa vào Vinh đi qua Quỳnh Lưu ngay sau Hoàng Mai. Thị trấn Cầu Giát nằm trên quốc lộ, đông đúc với chợ, cửa hàng, quán ăn. Nhiều xe khách đường dài dừng ở đây đón trả khách, nên Cầu Giát cũng là điểm chuyển xe quen thuộc của người các xã phía tây huyện và của người vùng Phủ Quỳ xuống.
Rẽ khỏi quốc lộ là gặp ngay những con đường làng nhỏ, hai bên là ruộng lúa, ao sen, nhà thờ họ, cổng làng. Làng Quỳnh Đôi nằm không xa quốc lộ, đi xe máy là tới. Các xã ven biển thì đi theo những tuyến đường ngang ra phía đông, qua vùng đồng muối, đầm tôm trước khi gặp biển.
Mùa hè ở Quỳnh Lưu nóng, có gió Lào, nên tham quan vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Mùa bão, các xã ven biển có thể bị ảnh hưởng nặng; nếu có người thân ở đây, nên theo dõi thông báo của chính quyền địa phương về sơ tán, cấm biển.
Người Quỳnh Lưu nói giọng Nghệ đậm, nhưng ở các làng gần Thanh Hóa có chút pha giọng xứ Thanh. Người nơi khác nghe chưa rõ cứ hỏi lại; người địa phương sẵn lòng chỉ đường và kể chuyện làng mình.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ Quỳnh Lưu cũ
Từ 1/7/2025, huyện Quỳnh Lưu thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn Cầu Giát và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ.
Địa chỉ trước kia có dạng: xóm, xã cũ, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: xóm, xã mới, tỉnh Nghệ An. Khi gửi hàng, nên ghi tên xã cũ bắt đầu bằng chữ Quỳnh và chú thích “trước là huyện Quỳnh Lưu”.
Cần phân biệt các xã của Quỳnh Lưu với các phường, xã của thị xã Hoàng Mai cũ, vì cả hai bên đều có nhiều tên bắt đầu bằng chữ Quỳnh. Giấy tờ cấp 2013–2025 phải ghi đúng huyện hay thị xã theo thời điểm.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, đề nghị ủy ban xã nơi cư trú hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quỳnh Lưu nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Quỳnh Lưu không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An. Tỉnh Nghệ An giữ nguyên tên, không sáp nhập với tỉnh nào.
Thị xã Hoàng Mai có phải tách từ Quỳnh Lưu không?
Đúng. Năm 2013, phần phía bắc huyện Quỳnh Lưu, gồm thị trấn Hoàng Mai và một số xã, được tách ra lập thị xã Hoàng Mai. Phần còn lại vẫn là huyện Quỳnh Lưu, huyện lỵ ở Cầu Giát.
Làng Quỳnh Đôi nổi tiếng vì sao?
Quỳnh Đôi là làng khoa bảng của xứ Nghệ, có nhiều người đỗ đạt thời phong kiến, được nhiều tài liệu coi là quê Hồ Xuân Hương, và là quê nhà cách mạng Hồ Tùng Mậu.
Văn hóa Quỳnh Văn là gì?
Văn hóa Quỳnh Văn là tên các nhà khảo cổ đặt cho nhóm di chỉ thời đồ đá mới ở ven biển Bắc Trung Bộ, theo tên di chỉ cồn sò điệp Quỳnh Văn ở Quỳnh Lưu, có công cụ đá, gốm và mộ táng.
Thị trấn Cầu Giát ở đâu?
Cầu Giát là huyện lỵ của Quỳnh Lưu cũ, nằm trên quốc lộ 1, có chợ, bệnh viện, cơ quan huyện. Từ đây có tuyến đường sắt nhánh lên vùng Phủ Quỳ, xây để chở nông sản.
Đền Cờn thuộc Quỳnh Lưu hay Hoàng Mai?
Từ năm 2013, đền Cờn thuộc địa bàn thị xã Hoàng Mai cũ, không còn thuộc huyện Quỳnh Lưu. Trước năm 2013, cả vùng này thuộc huyện Quỳnh Lưu, nên tài liệu cũ hay ghi đền Cờn Quỳnh Lưu.