Huyện Tương Dương là đơn vị cấp huyện miền núi rộng lớn ở phía tây Nghệ An ngay trước 1/7/2025, nằm giữa Con Cuông ở phía đông và Kỳ Sơn ở phía tây, phía bắc giáp Quế Phong, Quỳ Châu và có một đoạn biên giới với Lào. Quốc lộ 7 chạy dọc huyện theo dòng sông Cả. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Tương Dương cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Tương Dương là nơi hai dòng Nậm Nơn và Nậm Mộ gặp nhau thành sông Cả, là nơi có công trình thủy điện lớn nhất xứ Nghệ, và là quê của người Ơ Đu, một trong những dân tộc ít người nhất Việt Nam. Bài viết kể từng điều ấy, cùng cuộc sống của các bản và cách ghi địa chỉ Tương Dương sau năm 2025.
Một huyện núi rộng giữa Con Cuông và Kỳ Sơn
Tương Dương thuộc nhóm huyện có diện tích lớn nhất Nghệ An, phần lớn là núi cao và rừng. Đất bằng chỉ là những dải ven sông Cả, sông Nậm Nơn và các thung lũng nhỏ. Dân cư thưa, các bản nằm rải dọc sông suối, cách nhau nhiều cây số đường núi.
Quốc lộ 7 là xương sống của huyện, đi theo dòng sông Cả từ Con Cuông lên, qua trung tâm huyện rồi tiếp tục lên Kỳ Sơn và cửa khẩu Nậm Cắn. Gần như mọi hoạt động buôn bán, đi lại, vận chuyển của huyện đều dựa vào con đường này.
Trung tâm huyện là thị trấn Thạch Giám, mọc lên bên quốc lộ 7 ở vùng ven sông. Thị trấn có chợ, bệnh viện, trường dân tộc nội trú và các cơ quan của huyện, là nơi người các bản xa xuống mua bán, khám bệnh và làm giấy tờ.
Khí hậu Tương Dương nóng hơn Kỳ Sơn ở mùa hè vì thung lũng thấp, mùa đông vẫn lạnh. Mùa mưa, sạt lở núi và lũ quét là nguy cơ lớn; nhiều năm quốc lộ 7 qua Tương Dương bị tắc vì đất đá đổ xuống.
Cửa Rào: nơi sinh ra sông Cả
Cửa Rào là nơi hai dòng sông Nậm Nơn và Nậm Mộ gặp nhau, từ đó trở xuống gọi là sông Cả, tức thượng nguồn sông Lam. Nậm Mộ từ phía Kỳ Sơn, bên Lào chảy về, Nậm Nơn từ phía tây bắc xuống. Hai dòng nước có màu khác nhau ở chỗ gặp nhau vào một số mùa, tạo cảnh lạ mắt.
Cửa Rào là một vùng thung lũng nhỏ có bản làng, chợ, cầu treo bắc qua sông. Đây từng là điểm dừng chân quen thuộc của người đi quốc lộ 7 lên Kỳ Sơn, có quán ăn, cây xăng, chỗ nghỉ.
Trong chiến tranh, vùng Cửa Rào và quốc lộ 7 là tuyến vận tải quan trọng nối với Lào, chịu nhiều đợt bom đạn. Những câu chuyện về cầu, phà, đường thời ấy còn được người già kể lại.
Đứng ở Cửa Rào nhìn xuống sông Cả, người ta dễ hình dung được hành trình của con sông lớn nhất xứ Nghệ: từ chỗ hai dòng suối núi này, nước chảy qua Con Cuông, Anh Sơn, Đô Lương, Thanh Chương, Nam Đàn, qua Vinh rồi ra biển ở cửa Hội.
Thủy điện Bản Vẽ và cuộc sống tái định cư
Thủy điện Bản Vẽ được xây dựng trên sông Nậm Nơn thuộc địa bàn Tương Dương, là công trình thủy điện lớn nhất Bắc Trung Bộ. Hồ chứa rộng giữa núi, điều tiết nước cho hạ lưu sông Cả và đưa điện lên lưới quốc gia.
Để xây hồ, hàng nghìn hộ dân ở vùng lòng hồ phải di dời. Một phần tái định cư ngay trong huyện, một phần chuyển xuống các huyện khác như Thanh Chương. Cuộc sống ở nơi mới gặp nhiều khó khăn: đất canh tác ít hơn, không quen thổ nhưỡng, xa rừng, xa sông.
Câu chuyện tái định cư Bản Vẽ được báo chí nói tới nhiều trong nhiều năm, như một bài học về việc chuẩn bị sinh kế cho người dân trước khi di dời. Nhiều chính sách hỗ trợ đã được bổ sung sau đó.
Ngày nay, mặt hồ Bản Vẽ với những dãy núi xung quanh là cảnh đẹp của Tương Dương. Một số bản ven hồ nuôi cá lồng, chở đò. Mùa mưa, việc xả lũ là điều người dân hạ lưu đặc biệt quan tâm; thông báo được phát qua chính quyền xã.
Người Ơ Đu và những cộng đồng nhỏ
Người Ơ Đu là một trong những dân tộc có số người ít nhất Việt Nam, sinh sống chủ yếu ở Tương Dương. Theo tài liệu dân tộc học, người Ơ Đu từng sống rải rác ven sông suối ở vùng biên giới, sau này được hỗ trợ định cư thành bản riêng.
Tiếng Ơ Đu thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, nhưng nhiều người Ơ Đu hiện nay nói tiếng Thái, tiếng Khơ Mú và tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ, vì sống xen với các dân tộc khác. Việc giữ tiếng nói, lễ tục riêng là mối lo của chính cộng đồng.
Một số nghi lễ đặc trưng của người Ơ Đu, như lễ đón tiếng sấm đầu năm, được nhắc tới trong các tài liệu và được phục dựng ở một số năm. Khách quan tâm nên tìm hiểu qua cơ quan văn hóa địa phương, không tự ý đến bản để chụp ảnh như đi xem lạ.
Ngoài người Ơ Đu, Tương Dương có người Thái là đông nhất, cùng người Khơ Mú, H’Mông và người Kinh. Mỗi cộng đồng có vùng cư trú, nhà ở, trang phục và lễ hội riêng, sống đan xen dọc các thung lũng.
Rừng, sông suối và sinh kế
Tương Dương có nhiều rừng, một phần thuộc vườn quốc gia Pù Mát và khu bảo tồn Pù Huống ở các vùng giáp ranh. Rừng là nguồn sống của người dân: măng, rau, mật ong, cây thuốc, gỗ làm nhà, và là nơi giữ nước cho cả lưu vực sông Lam.
Người dân làm ruộng nước ở thung lũng, làm nương trên đồi, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Rừng trồng keo, luồng cho thu nhập ổn định hơn. Đánh bắt cá sông, cá suối vẫn là nghề phụ của nhiều gia đình ven sông.
Thổ cẩm của phụ nữ Thái, đồ đan lát của người Khơ Mú là sản phẩm thủ công được bán ở chợ và cho khách du lịch. Một số bản làm du lịch cộng đồng nhỏ, đón khách ở nhà sàn.
Tương Dương vẫn là huyện khó khăn: đường xa, đất canh tác ít, thiên tai nhiều. Thanh niên đi làm ăn xa đông, nhiều bản chỉ còn người già, trẻ nhỏ. Các chương trình hỗ trợ giảm nghèo đã giúp làm đường, trường, điện, nhưng khoảng cách với vùng thấp vẫn lớn.
Đi lại qua Tương Dương
Từ Vinh lên Tương Dương theo quốc lộ 7, qua Đô Lương, Anh Sơn, Con Cuông, mất nhiều giờ xe. Xe khách tuyến Vinh – Tương Dương, Kỳ Sơn chạy hằng ngày. Đoạn qua Tương Dương đường đẹp nhưng nhiều khúc cua, xe tải lớn đi nhiều.
Mùa mưa, quốc lộ 7 qua Tương Dương có nguy cơ sạt lở cao. Người đi nên theo dõi thông tin thời tiết, hỏi tình hình đường trước khi đi, và không dừng xe ở những đoạn taluy cao khi trời mưa.
Đường vào các bản xa còn khó đi, có nơi phải qua cầu treo, ngầm tràn hoặc đi đò trên lòng hồ thủy điện. Sóng điện thoại ở nhiều bản yếu. Người tự đi xe máy nên đổ đầy xăng ở thị trấn và mang theo tiền mặt.
Tương Dương là chặng trung gian giữa Con Cuông và Kỳ Sơn, nên nhiều người dừng nghỉ ở thị trấn Thạch Giám hoặc vùng Cửa Rào trước khi đi tiếp lên Mường Xén.
Tương Dương trên giấy tờ qua các thời
Người làm hồ sơ cho người thân ở Tương Dương thường gặp nhiều lớp tên. Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, giấy tờ ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Sau đó là tỉnh Nghệ An, huyện Tương Dương. Những đợt dồn bản, tái định cư do thủy điện Bản Vẽ, Khe Bố hay do sạt lở làm tên bản, tên xã trên giấy tờ của nhiều gia đình đổi thêm một hai lần nữa.
Với người dân tộc thiểu số, tên người khi ghi bằng chữ quốc ngữ có thể khác nhau giữa các giấy tờ vì mỗi lần phiên âm một kiểu. Ngày sinh của người lớn tuổi nhiều khi chỉ là ước đoán. Khi làm thủ tục mới, nên mang theo đủ giấy cũ để cán bộ đối chiếu, tránh bị coi là hai người khác nhau.
Các đợt cấp giấy tờ lưu động của công an, biên phòng đã giúp nhiều người ở bản xa có căn cước, giấy khai sinh cho con. Đây là việc có ý nghĩa lớn với những gia đình trước kia gần như không có giấy tờ gì.
Từ 1/7/2025, giấy tờ mới không còn tên huyện. Nhưng với người Tương Dương đi làm ăn xa, câu “quê Tương Dương” vẫn là cách giới thiệu quen thuộc nhất, ai nghe cũng hình dung ra vùng núi bên quốc lộ 7.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ Tương Dương cũ
Từ 1/7/2025, huyện Tương Dương thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn Thạch Giám và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Với địa bàn rộng, một xã mới ở đây có thể trải trên một vùng núi rất lớn. Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ.
Địa chỉ trước kia có dạng: bản, xã cũ, huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: bản, xã mới, tỉnh Nghệ An. Tên bản thường giữ nguyên, là thông tin quan trọng nhất khi gửi hàng hay tìm người.
Với các gia đình tái định cư Bản Vẽ, giấy tờ có thể ghi bản cũ trong lòng hồ, rồi bản tái định cư, có khi ở huyện khác, rồi xã mới sau 2025. Khi làm thủ tục, nên mang theo đủ giấy tờ cũ để cán bộ đối chiếu.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, đề nghị ủy ban xã nơi cư trú hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Tương Dương nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Tương Dương không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An. Tỉnh Nghệ An giữ nguyên tên, không sáp nhập với tỉnh nào.
Cửa Rào là gì?
Cửa Rào ở Tương Dương cũ là nơi hai dòng Nậm Nơn và Nậm Mộ gặp nhau, từ đó trở xuống gọi là sông Cả, tức thượng nguồn sông Lam. Đây là điểm dừng chân quen thuộc trên quốc lộ 7.
Thủy điện Bản Vẽ nằm ở đâu?
Thủy điện Bản Vẽ nằm trên sông Nậm Nơn thuộc địa bàn Tương Dương cũ, là công trình thủy điện lớn nhất Bắc Trung Bộ. Việc xây hồ đã phải di dời nhiều hộ dân đi tái định cư.
Người Ơ Đu sống ở đâu?
Người Ơ Đu là dân tộc ít người, sinh sống chủ yếu ở Tương Dương, Nghệ An. Tiếng Ơ Đu thuộc nhóm Môn – Khmer, nhưng nhiều người hiện nay nói tiếng Thái, Khơ Mú, tiếng Việt nhiều hơn.
Thị trấn Thạch Giám ở đâu?
Thạch Giám là thị trấn huyện lỵ của Tương Dương cũ, nằm bên quốc lộ 7 ở vùng ven sông. Đây là nơi có chợ, bệnh viện, trường học và cơ quan của huyện trước 7/2025.
Đi Tương Dương mùa mưa có an toàn không?
Mùa mưa quốc lộ 7 qua Tương Dương có nguy cơ sạt lở cao. Nên theo dõi thời tiết, hỏi tình hình đường trước khi đi, không dừng xe dưới taluy cao khi mưa và không vượt ngầm khi nước lên.