Huyện Yên Thành là đơn vị cấp huyện đồng bằng và bán sơn địa ở phía bắc Nghệ An ngay trước 1/7/2025, giáp Quỳnh Lưu, Nghĩa Đàn ở phía bắc, Diễn Châu ở phía đông, Nghi Lộc, Đô Lương ở phía nam, Tân Kỳ ở phía tây. Huyện lỵ là thị trấn Yên Thành. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Yên Thành cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Người Nghệ An gọi Yên Thành là vựa lúa của tỉnh, nhờ những cánh đồng rộng được tưới bằng nước sông Lam dẫn về từ đập Đô Lương. Yên Thành cũng là huyện đông dân, nhiều làng cổ, có truyền thống học hành và đấu tranh. Bài viết đi qua những lớp ấy và chỉ cách ghi địa chỉ Yên Thành sau năm 2025.
Từ Đông Thành đến Yên Thành
Thời Lê và phần lớn thời Nguyễn, vùng Yên Thành mang tên huyện Đông Thành, thuộc phủ Diễn Châu. Đến cuối thời Nguyễn, huyện được đổi tên thành Yên Thành, tên được dùng cho tới khi bỏ cấp huyện năm 2025. Gia phả, văn tự cũ của nhiều dòng họ vì thế còn ghi “huyện Đông Thành”.
Sau năm 1945, Yên Thành là một huyện lớn của Nghệ An, rồi của Nghệ Tĩnh trong khoảng 1976–1991. Huyện lỵ là thị trấn Yên Thành, mọc lên ở vùng giữa huyện, nơi có chợ, bệnh viện, trường học, các cơ quan.
Phần lớn các xã của huyện có tên kết thúc bằng chữ Thành: Hoa Thành, Tăng Thành, Tràng Thành, Đô Thành, Bắc Thành, Liên Thành và nhiều tên khác. Huyện có số xã thuộc loại nhiều nhất tỉnh trước các đợt gộp. Cách đặt tên ấy giúp nhận ra ngay một địa chỉ Yên Thành, nhưng cũng dễ lẫn giữa các xã với nhau.
Qua những đợt sắp xếp xã 2019–2025, một số xã nhỏ của Yên Thành đã gộp lại, có nơi lấy tên mới. Người tra hồ sơ hộ tịch, đất đai trong những năm này cần đối chiếu tên xã theo đúng năm cấp giấy.
Vựa lúa nhờ kênh tưới từ đập Bara
Yên Thành có những cánh đồng lúa rộng nhất Nghệ An, nằm trên vùng đất trũng giữa đồi núi phía tây và đồng bằng ven biển phía đông. Từ thời Pháp, khi đập Đô Lương được xây trên sông Lam, hệ thống kênh chính dẫn nước về phía đông, đi qua Yên Thành, tưới cho phần lớn đồng ruộng của huyện.
Nhờ có nước, Yên Thành trồng được hai vụ lúa mỗi năm, năng suất cao hơn nhiều vùng khác của tỉnh. Mùa lúa chín, cả cánh đồng vàng trải tới chân núi, là cảnh mà người đi quốc lộ 7 qua đây dễ nhớ.
Lúa Yên Thành không chỉ nuôi người trong huyện mà còn cung cấp gạo cho nhiều vùng khác trong tỉnh. Người Nghệ An quen nói gạo Yên Thành như một thứ gạo quen thuộc của bữa cơm nhà.
Nhưng vùng trũng cũng có nỗi lo riêng: mùa mưa lũ, nước dồn từ đồi về có thể làm ngập úng các cánh đồng thấp. Việc nạo vét kênh, vận hành trạm bơm tiêu úng là chuyện người nông dân Yên Thành quan tâm hằng năm.
Phan Đăng Lưu và những người con Yên Thành
Yên Thành là quê của Phan Đăng Lưu, một nhà cách mạng tiêu biểu những năm 1930, người vùng Tràng Thành. Khu lưu niệm ở quê ông là nơi học sinh trong tỉnh thường được đưa tới tìm hiểu lịch sử. Tên ông được đặt cho đường phố, trường học ở nhiều nơi.
Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, nông dân Yên Thành cùng với Hưng Nguyên, Nam Đàn, Thanh Chương là những nơi đấu tranh mạnh. Nhiều làng có di tích, bia ghi dấu sự kiện thời kỳ đó.
Thời phong kiến, huyện Đông Thành cũng có nhiều người đỗ đạt, nhiều dòng họ lớn có nhà thờ họ, văn bia ghi danh. Truyền thống hiếu học vẫn được duy trì; các trường trung học của huyện có nhiều học sinh thi đỗ đại học.
Người tra cứu tiểu sử danh nhân quê Yên Thành nên lưu ý lớp tên Đông Thành trong các tài liệu cũ, và tên làng, tên tổng thời đó có thể khác xa tên xã ngày nay.
Làng quê, nhà thờ họ và lễ hội
Yên Thành có nhiều làng cổ với cổng làng, đình làng, nhà thờ họ, giếng làng, ao sen, giữ được không gian làng quê Bắc Trung Bộ khá rõ. Các dòng họ lớn tổ chức giỗ họ hằng năm, con cháu đi xa về đông đủ.
Lễ hội làng thường vào mùa xuân, với tế lễ, rước kiệu, các trò dân gian như kéo co, đấu vật, đánh đu. Dân ca ví, giặm vẫn được hát trong các dịp này và trong sinh hoạt câu lạc bộ ở nhiều xã.
Yên Thành cũng có nhiều giáo xứ, nhà thờ với kiến trúc riêng, là một phần của cảnh quan làng quê. Các cộng đồng cùng sống trong làng, cùng tham gia những việc chung như làm đường, giữ đê, chống úng.
Khách tham quan làng nên hỏi người trông coi trước khi vào các nhà thờ họ, đình, đền; ăn mặc phù hợp và giữ trật tự, nhất là vào ngày giỗ, ngày lễ.
Đồi núi phía tây và những hồ chứa
Phía tây và tây bắc Yên Thành là vùng đồi núi thấp, giáp Tân Kỳ, Nghĩa Đàn. Ở đây có rừng trồng keo, bạch đàn, cây ăn quả và một số hồ chứa nước dùng để tưới cho đồng ruộng phía dưới.
Các hồ chứa giữa đồi tạo cảnh mặt nước đẹp, là nơi người dân câu cá, đi chơi cuối tuần. Mùa mưa, việc theo dõi mực nước hồ và đập là chuyện chính quyền và người dân vùng hạ du đặc biệt quan tâm.
Vùng đồi cũng là nơi chăn nuôi bò, dê, gà thả đồi, và trồng các loại cây như lạc, sắn, ngô. Nhiều trang trại kết hợp trồng trọt, chăn nuôi được hình thành ở đây.
Từ vùng đồi nhìn xuống, cánh đồng Yên Thành trải rộng, những con kênh thẳng tắp chia ruộng thành từng ô. Đây là góc nhìn giúp hiểu vì sao Yên Thành được gọi là vựa lúa.
Đi lại: quốc lộ 7 và các đường tỉnh
Quốc lộ 7 từ Diễn Châu lên miền tây đi qua Yên Thành, là trục giao thông chính của huyện. Từ Yên Thành xuống Diễn Châu ra quốc lộ 1 rất gần; đi Đô Lương, Anh Sơn, Con Cuông thì đi tiếp theo quốc lộ 7.
Các đường tỉnh nối Yên Thành với Quỳnh Lưu, Nghĩa Đàn, Nghi Lộc, giúp hàng hóa của huyện, chủ yếu là lúa gạo, nông sản, đi ra nhiều ngả. Xe khách tuyến Vinh – Yên Thành chạy hằng ngày.
Đường sắt Bắc – Nam không đi qua Yên Thành; người đi tàu xuống các ga ở Diễn Châu, Quỳnh Lưu hoặc ga Vinh. Sân bay gần nhất là sân bay Vinh.
Vì nằm giữa vùng đồng bằng phía bắc tỉnh, Yên Thành thuận tiện để đi về nhiều nơi trong ngày, nên nhiều người con Yên Thành làm việc ở Vinh vẫn về quê cuối tuần.
Bữa cơm, chợ quê và nghề phụ
Vì là vựa lúa, bữa cơm Yên Thành trước hết là bát cơm gạo mới thơm. Đi kèm là cá đồng kho, tép rang, rau muống luộc chấm tương, nhút, cà muối. Mùa gặt, nhiều nhà nấu cháo, làm bánh từ gạo mới để mời người giúp gặt. Bánh mướt, bánh đúc, cháo lươn là những món ăn sáng quen thuộc ở các chợ trong huyện.
Chợ quê ở Yên Thành họp sớm, bán gạo, rau, cá đồng, gà vịt, trứng, và các sản phẩm từ làng nghề nhỏ như đan lát, làm bún, làm bánh. Chợ trung tâm ở thị trấn đông nhất, là nơi các xã đổ về mua bán vào những phiên lớn.
Ngoài làm ruộng, nhiều gia đình nuôi lợn, gà, vịt, làm dịch vụ, buôn bán. Như nhiều huyện xứ Nghệ, Yên Thành có rất đông người đi lao động ở nước ngoài; tiền gửi về đã làm thay đổi bộ mặt nhiều làng, với những ngôi nhà nhiều tầng giữa cánh đồng.
Dịp Tết, phố xá ở những nơi có đông người Yên Thành làm ăn thường vắng hẳn, vì ai cũng tìm cách về quê. Mang một bao gạo mới của nhà về lại thành phố là thói quen của nhiều người con Yên Thành sau mỗi kỳ nghỉ.
Từ kênh cổ đến kênh nội đồng
Ngoài hệ thống kênh tưới từ đập Đô Lương xây thời Pháp, vùng đồng bằng phía bắc Nghệ An còn có dấu tích kênh nhà Lê, con kênh cổ đào từ thời phong kiến để nối các vùng bằng đường thủy. Kênh chạy qua vùng ven biển và đồng bằng của các huyện láng giềng như Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Nghi Lộc, nối vùng đồng bằng phía bắc tỉnh với vùng Vinh.
Ngày nay nhiều đoạn kênh cổ đã bị bồi lấp hoặc thay đổi dòng chảy, chỉ còn trong tên gọi và trong ký ức người già. Nhưng nó cho thấy vùng đồng bằng này từ xưa đã là nơi người ta đầu tư công sức để điều khiển nước, phục vụ đi lại và nông nghiệp.
Hệ thống kênh mương hiện đại của Yên Thành được chia thành kênh chính, kênh nhánh, kênh nội đồng, có các trạm bơm tưới, tiêu. Vận hành đúng lịch là chìa khóa cho vụ lúa; mỗi khi kênh hỏng, cả vùng ruộng phía dưới lo thiếu nước.
Người đi trên những con đường ven kênh ở Yên Thành sẽ thấy cảnh rất riêng: dòng nước chảy thẳng giữa hai hàng cây, hai bên là ruộng lúa nối tới chân trời, xa xa là dãy núi phía tây.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ Yên Thành cũ
Từ 1/7/2025, huyện Yên Thành thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn Yên Thành và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Vì huyện cũ có rất nhiều xã, mỗi xã mới thường gộp vài xã cũ. Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ.
Địa chỉ trước kia có dạng: xóm, xã cũ, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: xóm, xã mới, tỉnh Nghệ An. Khi gửi hàng, nên ghi tên xã cũ kết thúc bằng chữ Thành và chú thích “trước là huyện Yên Thành”.
Gia phả, văn tự cũ ghi “huyện Đông Thành” là tên đúng của vùng này trước khi đổi thành Yên Thành. Khi dùng các giấy tờ đó cho thủ tục, có thể cần thêm xác nhận của địa phương.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, đề nghị ủy ban xã nơi cư trú hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Yên Thành nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Yên Thành không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An. Tỉnh Nghệ An giữ nguyên tên, không sáp nhập với tỉnh nào.
Huyện Đông Thành có phải Yên Thành không?
Đúng. Thời Lê và phần lớn thời Nguyễn, vùng này mang tên huyện Đông Thành thuộc phủ Diễn Châu, đến cuối thời Nguyễn mới đổi thành Yên Thành. Gia phả cũ hay ghi tên Đông Thành.
Vì sao Yên Thành được gọi là vựa lúa?
Yên Thành có những cánh đồng lúa rộng nhất Nghệ An, được tưới bằng nước sông Lam dẫn về từ đập Đô Lương qua hệ thống kênh, nên trồng được hai vụ lúa mỗi năm với năng suất cao.
Phan Đăng Lưu quê ở đâu?
Phan Đăng Lưu quê vùng Tràng Thành, huyện Yên Thành cũ, tỉnh Nghệ An. Ở quê ông có khu lưu niệm, nơi học sinh trong tỉnh thường được đưa tới tìm hiểu lịch sử những năm 1930.
Tên xã ở Yên Thành có đặc điểm gì?
Phần lớn các xã của Yên Thành cũ có tên kết thúc bằng chữ Thành như Hoa Thành, Tăng Thành, Tràng Thành, Đô Thành. Cách đặt tên này giúp nhận ra ngay một địa chỉ thuộc Yên Thành.
Đi Yên Thành bằng tàu hỏa được không?
Đường sắt Bắc – Nam không đi qua Yên Thành. Người đi tàu thường xuống ga Vinh hoặc các ga ở Diễn Châu, Quỳnh Lưu, rồi đi tiếp bằng xe khách hoặc xe riêng theo quốc lộ 7.