Huyện Quảng Trạch ngay trước 1/7/2025 là phần phía bắc và phía tây của huyện Quảng Trạch xưa, sau khi thị xã Ba Đồn tách ra cuối năm 2013; huyện lỵ đặt ở xã Quảng Phương. Từ 1/7/2025, mười sáu xã cũ của huyện được sắp xếp thành năm xã thuộc tỉnh Quảng Trị: Hòa Trạch, Phú Trạch, Quảng Trạch, Tân Gianh, Trung Thuần.
Đây là huyện có đèo Ngang, cửa ngõ phía bắc của cả Quảng Bình cũ, có vịnh Hòn La, Vũng Chùa – Đảo Yến nơi an táng Đại tướng Võ Nguyên Giáp, có làng biển Cảnh Dương và chiến khu Trung Thuần. Bài này nhắc lại lịch sử tên gọi Quảng Trạch, giải thích vì sao huyện năm 2025 nhỏ hơn hẳn huyện xưa, rồi đối chiếu xã cũ với xã mới.
Từ phủ Quảng Trạch đến huyện Quảng Trạch
Thời Pháp thuộc, vùng phía bắc Quảng Bình thuộc phủ Quảng Trạch. Sau năm 1945, cấp phủ bị bỏ, tên Quảng Trạch được dùng cho một huyện ở phần đồng bằng bắc sông Gianh lên tới Hoành Sơn, huyện lỵ đặt ở Ba Đồn. Đây là một trong những huyện đông dân nhất tỉnh, với chợ Ba Đồn làm trung tâm buôn bán.
Năm 1977, trong thời Bình Trị Thiên, chín xã của huyện Tuyên Hóa được chuyển về Quảng Trạch; về sau một số xã trở lại. Việc ở phía tây Quảng Trạch có những xã mang đuôi Hóa như Phù Hóa, Cảnh Hóa, giữa một vùng toàn tên bắt đầu bằng chữ Quảng, thường được người địa phương giải thích bằng các lần điều chỉnh địa giới với Tuyên Hóa.
Ngày 20/12/2013, Chính phủ điều chỉnh địa giới huyện Quảng Trạch để lập thị xã Ba Đồn từ thị trấn Ba Đồn và mười lăm xã. Huyện Quảng Trạch còn lại mười tám xã, không còn thị trấn nào, huyện lỵ dời từ Ba Đồn về xã Quảng Phương. Đây là lý do huyện Quảng Trạch những năm cuối không có phố huyện lớn như các huyện khác.
Sau đó, đợt sắp xếp xã năm 2020 gộp Quảng Liên và Quảng Trường thành xã Liên Trường; cuối năm 2024 gộp Phù Hóa và Cảnh Hóa thành xã Phù Cảnh. Ngay trước 1/7/2025, huyện còn mười sáu xã. Một người quê Quảng Liên trong vòng sáu năm đã thấy ba tên xã trên giấy tờ: Quảng Liên, Liên Trường, rồi Tân Gianh.
Đèo Ngang, Hoành Sơn quan và Vũng Chùa
Dãy Hoành Sơn chạy ngang ra biển ở phía bắc huyện, làm ranh giới tự nhiên với Hà Tĩnh. Đèo Ngang vượt qua dãy núi này từ xưa đã là con đường thiên lý Bắc – Nam, được nhắc trong thơ văn nhiều đời. Trên đỉnh đèo là Hoành Sơn quan, cửa ải xây năm 1833 thời Minh Mạng, nằm đúng ranh giới hai tỉnh cũ và được cả Quảng Bình lẫn Hà Tĩnh xếp hạng di tích cấp tỉnh.
Ngày nay phần lớn xe cộ đi qua hầm đường bộ dưới núi, nên đường đèo cũ vắng hơn, hợp cho người muốn dừng lại ngắm biển và cửa ải. Từ đỉnh đèo nhìn xuống, phía nam là đồng bằng Quảng Trạch và vùng biển Hòn La.
Dưới chân Hoành Sơn, phía biển, là Vũng Chùa – Đảo Yến thuộc xã Quảng Đông cũ, nơi an táng Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ năm 2013. Khu mộ nằm trên một ngọn đồi thấp nhìn ra vịnh, phía trước là Đảo Yến. Từ đó đến nay, nơi đây đón rất nhiều người từ khắp cả nước đến viếng, nhất là dịp lễ, Tết và ngày giỗ Đại tướng.
Người đến viếng nên ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự, theo hướng dẫn của ban quản lý. Mùa đông gió bấc trên đèo và ven biển khá lạnh, mùa hè nắng gắt; buổi sáng sớm thường là lúc yên tĩnh nhất.
Hòn La, Cảnh Dương và nghề biển
Vùng biển phía bắc huyện có vịnh Hòn La, nơi lập khu kinh tế Hòn La với cảng biển và các khu công nghiệp. Đây là hướng phát triển chính của Quảng Trạch trong nhiều năm, kéo theo đường sá, khu dân cư mới và cả những thay đổi lớn trong đời sống các làng ven biển.
Làng Cảnh Dương bên cửa sông Roòn là làng biển nổi tiếng nhất của huyện. Cảnh Dương có tên trong nhóm bát danh hương của Quảng Bình, được nhớ với nếp học hành, nghề biển lâu đời và vai trò làng chiến đấu thời kháng chiến chống Pháp. Những dịp lễ hội làng biển đầu năm là lúc người đi xa tìm cách trở về.
Nghề biển ở các làng như Cảnh Dương, Quảng Đông, Quảng Phú gồm đánh bắt gần bờ, xa bờ, làm nước mắm, phơi cá. Những món người vùng này hay nhắc là cá biển kho, mực nắng, nước mắm làng; mùa nào thức nấy, mùa gió nam là mùa ra khơi chính.
Với người làm ăn, khu vực quanh Hòn La có nhiều dự án; mọi thông tin về quy hoạch, đền bù, đất đai nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền của tỉnh Quảng Trị, không dựa vào lời môi giới.
Phía tây: Trung Thuần, Song Trung và đồng ruộng ven sông
Phía tây huyện là vùng đồng ruộng, gò đồi dọc thượng lưu sông Gianh và các phụ lưu. Chiến khu Trung Thuần ở vùng Quảng Lưu, Quảng Thạch cũ là căn cứ kháng chiến chống Pháp của Quảng Trạch xưa, được xếp hạng di tích quốc gia. Gần đó có lăng mộ Nguyễn Hàm Ninh, nhà thơ, nhà khoa bảng thế kỷ XIX của vùng.
Đền Song Trung ở vùng Phù Kinh xưa, nay thuộc xã Tân Gianh, thờ hai cha con Hoàng Vĩnh Tộ và Hoàng Vĩnh Dụ thời Lê trung hưng, những người có công khai khẩn đất Bố Chính. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 2025, là lớp di tích sớm nhất của vùng.
Đời sống ở phía tây chủ yếu là trồng lúa, rau màu, chăn nuôi, một phần làm rừng. Nhịp sống chậm hơn vùng biển, ít khách du lịch, nhưng giữ được nhiều nếp làng cũ: đình, nhà thờ họ, giếng làng, cây đa đầu xóm.
Người về thăm có thể ghép các điểm Trung Thuần, Song Trung trong một buổi, rồi xuôi về Ba Đồn ăn trưa. Nhiều di tích làng không có giờ cố định, nên hỏi trước người trông coi nếu muốn vào bên trong.
Một huyện không có thị trấn
Từ cuối năm 2013 đến giữa năm 2025, Quảng Trạch là một huyện không có thị trấn nào. Huyện lỵ đặt ở xã Quảng Phương, nơi phải xây dựng mới gần như từ đầu khu cơ quan, trường học, đường sá. Người dân vẫn quen đi chợ, khám bệnh ở Ba Đồn, dù trên giấy tờ Ba Đồn đã là đơn vị khác.
Điều này tạo nên một kiểu đời sống hơi lạ: cơ quan hành chính ở Quảng Phương, nhưng nhịp buôn bán vẫn xoay quanh chợ Ba Đồn. Nhiều người làm thủ tục ở huyện xong lại xuống Ba Đồn mua sắm, ăn uống. Hai đơn vị tách nhau trên bản đồ hành chính nhưng vẫn chung một nhịp sống.
Khu trung tâm mới ở Quảng Phương dần đông lên trong hơn mười năm, có thêm nhà dân, cửa hàng, dịch vụ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc xã Quảng Trạch mới, cái tên giữ lại dấu của huyện cũ đúng nơi từng là huyện lỵ.
Với người đi xa, cách dễ nhất để định vị là nhớ ba mốc: đèo Ngang ở phía bắc, Quảng Phương ở giữa, Ba Đồn ở phía nam bên sông Gianh. Hầu hết làng xã của Quảng Trạch cũ nằm quanh ba mốc ấy hoặc dọc quốc lộ 1 và Quốc lộ 12A.
Đọc giấy tờ Quảng Trạch qua các thời kỳ
Một gia đình ở Quảng Trạch có thể giữ giấy tờ qua nhiều lớp tên: văn tự thời Pháp ghi phủ Quảng Trạch; giấy khai sinh những năm 1960 ghi huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình; giấy những năm 1980 ghi tỉnh Bình Trị Thiên; giấy sau 2013 có thể ghi thị xã Ba Đồn nếu nhà ở phần đã tách; và sau 1/7/2025 ghi một xã mới, tỉnh Quảng Trị.
Với những xã từng được chuyển qua lại giữa Tuyên Hóa và Quảng Trạch, giấy tờ cũ có thể ghi tên huyện khác tùy năm cấp. Với Quảng Liên, Quảng Trường, giấy từ năm 2020 ghi xã Liên Trường. Với Phù Hóa, Cảnh Hóa, giấy trong vài tháng cuối 2024 đến giữa 2025 ghi xã Phù Cảnh.
Tất cả các giấy tờ ấy đều có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, chỉ cần ghi theo xã mới và, nếu cần, ghi chú tên cũ trong ngoặc. Trung tâm phục vụ hành chính công của xã có thể xác nhận địa chỉ cũ, mới là một.
Năm xã mới của vùng Quảng Trạch cũ từ 1/7/2025
Bảng dưới đối chiếu mười sáu xã cũ của huyện Quảng Trạch với năm xã mới, đều thuộc tỉnh Quảng Trị, theo bảng ánh xạ mà cụm trang đã đối chiếu.
| Xã mới | Gồm các xã cũ | Điểm nhận biết |
|---|---|---|
| Xã Hòa Trạch | Cảnh Dương, Quảng Châu, Quảng Tùng | Làng biển Cảnh Dương, cửa sông Roòn |
| Xã Phú Trạch | Quảng Đông, Quảng Hợp, Quảng Kim, Quảng Phú | Đèo Ngang, Hoành Sơn quan, Vũng Chùa – Đảo Yến |
| Xã Quảng Trạch | Quảng Hưng, Quảng Phương, Quảng Xuân | Huyện lỵ sau năm 2013 ở Quảng Phương |
| Xã Tân Gianh | Liên Trường, Phù Cảnh, Quảng Thanh | Phía tây, thượng lưu sông Gianh; đền Song Trung |
| Xã Trung Thuần | Quảng Lưu, Quảng Thạch, Quảng Tiến | Chiến khu Trung Thuần, mộ Nguyễn Hàm Ninh |
Hai bẫy trùng tên: xã Hòa Trạch cũ của huyện Bố Trạch khác hẳn xã Hòa Trạch mới ở đây; xã Quảng Trạch mới nhỏ hơn rất nhiều so với huyện Quảng Trạch cũ. Khi khai địa chỉ, luôn ghi kèm tỉnh Quảng Trị và, nếu cần, tên xã cũ trong ngoặc.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quảng Trạch nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, mười sáu xã cũ của huyện Quảng Trạch được sắp xếp thành năm xã thuộc tỉnh Quảng Trị: Hòa Trạch, Phú Trạch, Quảng Trạch, Tân Gianh, Trung Thuần. Quảng Bình đã hợp với Quảng Trị, lấy tên Quảng Trị.
Vì sao huyện Quảng Trạch không có thị trấn?
Cuối năm 2013, thị trấn Ba Đồn và mười lăm xã tách ra lập thị xã Ba Đồn. Huyện Quảng Trạch còn lại mười tám xã, không còn thị trấn nào, huyện lỵ dời về xã Quảng Phương cho đến khi bỏ cấp huyện.
Mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở đâu?
Khu mộ Đại tướng nằm ở Vũng Chùa – Đảo Yến, xã Quảng Đông cũ, huyện Quảng Trạch, nay thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị. Ông được an táng ở đây năm 2013, quê ông là làng An Xá, Lệ Thủy.
Hoành Sơn quan thuộc tỉnh nào?
Hoành Sơn quan nằm trên đỉnh đèo Ngang, đúng ranh giới giữa Quảng Bình cũ và Hà Tĩnh, xây năm 1833. Phía nam đèo nay thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị; phía bắc thuộc Hà Tĩnh.
Xã Phù Cảnh là xã nào?
Phù Cảnh là xã lập cuối năm 2024 từ hai xã Phù Hóa và Cảnh Hóa của huyện Quảng Trạch, chỉ tồn tại tới hết tháng 6/2025. Từ 1/7/2025, Phù Cảnh cùng Liên Trường, Quảng Thanh hợp thành xã Tân Gianh.
Xã Quảng Trạch mới có phải huyện Quảng Trạch cũ không?
Không. Xã Quảng Trạch mới chỉ gồm ba xã cũ Quảng Hưng, Quảng Phương, Quảng Xuân, nơi từng đặt huyện lỵ sau 2013. Huyện Quảng Trạch cũ rộng hơn nhiều, nay chia cho năm xã mới.