Huyện Quảng Ninh nằm ngay phía nam thành phố Đồng Hới, giữa Bố Trạch và Lệ Thủy, kéo từ biển lên biên giới Lào, huyện lỵ ở thị trấn Quán Hàu. Thời Bình Trị Thiên, Quảng Ninh cùng Lệ Thủy gộp thành huyện Lệ Ninh, tách lại năm 1990. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ được chia thành một số xã của tỉnh Quảng Trị.
Trước hết cần gỡ một nhầm lẫn: huyện Quảng Ninh này không liên quan gì tới tỉnh Quảng Ninh ở vùng Đông Bắc. Hai cái tên trùng nhau từ lâu, và từ sau 2025 càng dễ lẫn khi người ta tra thông tin sáp nhập. Bài này viết riêng về huyện Quảng Ninh của Quảng Bình cũ: nơi hai con sông gặp nhau, nơi có một phần Lũy Thầy và một vùng phá rộng sát Đồng Hới.
Một cái tên trùng với tỉnh ở Đông Bắc
Tên Quảng Ninh của huyện này có từ thời phong kiến, gắn với vùng phía nam lũy Đồng Hới. Trong khi đó tỉnh Quảng Ninh ở Đông Bắc ra đời năm 1963 từ việc hợp nhất tỉnh Hải Ninh và khu Hồng Quảng. Hai cái tên hình thành độc lập, chỉ tình cờ giống nhau, và cũng không có quan hệ lịch sử nào.
Sự trùng tên gây không ít phiền phức trong đời sống. Hàng gửi về huyện Quảng Ninh, Quảng Bình từng bị chuyển nhầm ra Hạ Long; người tra thông tin trên mạng gõ Quảng Ninh thường chỉ thấy tin tỉnh ở Đông Bắc. Người địa phương vì thế quen nói đủ “Quảng Ninh, Quảng Bình” khi giới thiệu quê mình.
Từ 1/7/2025, tỉnh Quảng Ninh ở Đông Bắc không sáp nhập, vẫn giữ tên. Còn huyện Quảng Ninh của Quảng Bình thì không còn là đơn vị hành chính, địa bàn thuộc tỉnh Quảng Trị. Vì vậy, khi khai địa chỉ cũ, luôn ghi kèm “tỉnh Quảng Bình cũ” ngay sau chữ Quảng Ninh để người đọc không phải đoán.
Phần lớn xã của huyện mang chữ Ninh ở cuối: Võ Ninh, Hàm Ninh, Gia Ninh, Hải Ninh, Xuân Ninh, Tân Ninh và nhiều xã khác, bên cạnh hai xã miền núi Trường Sơn, Trường Xuân. Đuôi Ninh là dấu hiệu dễ nhận của người quê huyện này, giống như đuôi Thủy của Lệ Thủy hay đuôi Trạch của Bố Trạch.
Thời Lệ Ninh và lần tách lại năm 1990
Trong giai đoạn Bình Trị Thiên, Quảng Ninh và Lệ Thủy được gộp thành một huyện mang tên Lệ Ninh, ghép từ hai tên cũ. Đó là một huyện rất rộng, trải từ sát Đồng Hới tới giáp Vĩnh Linh, gồm cả vùng biển, đồng bằng sông Kiến Giang, vùng phá và cả dải núi giáp Lào.
Năm 1990, một năm sau khi Quảng Bình tái lập, huyện Lệ Ninh được tách lại thành hai huyện Lệ Thủy và Quảng Ninh. Huyện Quảng Ninh tái lập với huyện lỵ đặt ở Quán Hàu, nơi hai con sông Long Đại và Kiến Giang gặp nhau. Từ đó đến năm 2025, tên huyện và ranh giới về cơ bản ổn định.
Giấy tờ của người Quảng Ninh cấp trong khoảng cuối thập niên 1970 tới năm 1990 vì thế thường ghi huyện Lệ Ninh, tỉnh Bình Trị Thiên. Người làm hồ sơ hưu trí, hồ sơ đất đai hay xác minh lý lịch nên biết điều này để không bị hỏi lại vì sao giấy tờ của một người lại ghi tên huyện khác.
Tên Lệ Ninh không mất hẳn sau năm 1990. Nó còn trong tên thị trấn Nông trường Lệ Ninh thuộc Lệ Thủy, và trong ký ức nhiều người lớn tuổi ở cả hai huyện. Khi đọc một văn bản cũ có chữ Lệ Ninh, phải nhìn tên xã đi kèm mới biết đó là vùng Quảng Ninh hay vùng Lệ Thủy sau này.
Quán Hàu và chỗ hai con sông gặp nhau
Thị trấn Quán Hàu nằm bên quốc lộ 1, cách Đồng Hới không xa về phía nam. Đây là nơi sông Long Đại từ vùng núi phía tây chảy xuống gặp sông Kiến Giang từ Lệ Thủy lên, hợp thành sông Nhật Lệ rồi xuôi về cửa biển Đồng Hới. Vị trí ngã ba sông khiến Quán Hàu từ xưa đã là nơi dừng chân của thuyền buôn và người đi đường.
Phố Quán Hàu không lớn, có chợ, cơ quan huyện cũ, trường học và các cửa hàng dọc quốc lộ. Vì gần Đồng Hới, nhiều người sống ở Quán Hàu đi làm trong thành phố mỗi ngày, và ngược lại người Đồng Hới hay xuống đây ăn uống, thăm người thân cuối tuần.
Sông Long Đại chảy qua vùng đồi núi phía tây, lòng sông hẹp, nước trong vào mùa khô. Trong chiến tranh, bến phà Long Đại là một trọng điểm trên tuyến vận chuyển vào Nam và bị đánh phá rất nhiều lần. Ký ức về những trận bom ở bến phà còn được người dân hai bờ kể lại, và khu vực này có các điểm tưởng niệm.
Mùa lũ, nước hai sông dồn về cùng lúc ở vùng Quán Hàu và các xã quanh, làm ngập đồng ruộng, có năm ngập cả nhà dân. Người ở đây, như người Lệ Thủy, quen làm nhà có gác, chuẩn bị thuyền và lương thực từ trước mùa mưa.
Lũy Trường Dục, phá Hạc Hải và dải cát ven biển
Hệ thống Lũy Thầy do Đào Duy Từ thiết kế thế kỷ XVII không chỉ có đoạn ở Đồng Hới. Lũy Trường Dục, một phần của hệ thống ấy, nằm trên đất Quảng Ninh, chạy theo địa hình đồi để chặn đường tiến của quân Trịnh. Một số đoạn lũy đất còn được nhận ra và được bảo vệ như dấu tích lịch sử.
Phía đông huyện là phá Hạc Hải, một vùng nước rộng nằm giữa Quảng Ninh và Đồng Hới, nối với sông Nhật Lệ. Phá là nơi các làng ven bờ đánh bắt cá, tôm, nuôi trồng thủy sản. Mùa nước lên, mặt phá mở rộng, có chỗ nhìn như một hồ lớn giữa đồng.
Ngoài cùng là dải cát ven biển của các xã như Hải Ninh, nơi người dân sống bằng nghề biển và trồng hoa màu trên cát. Rừng phi lao được trồng thành dải để chắn cát bay, gió biển. Đi trên con đường ven biển vào mùa hè có thể thấy những đồi cát trắng nối dài.
Ba lớp địa hình ấy, đồi có lũy cổ, vùng phá và cồn cát, gói trong một huyện không quá rộng ở phần đồng bằng. Với người muốn tìm hiểu Quảng Bình cũ, đi một vòng Quảng Ninh là cách thấy rõ cấu trúc đất này: từ đồi xuống phá, từ phá ra biển.
Vùng núi Trường Sơn, Trường Xuân phía tây
Phía tây huyện là hai xã miền núi Trường Sơn và Trường Xuân, chiếm phần lớn diện tích huyện cũ, kéo tới biên giới Việt – Lào. Đây là vùng rừng núi, dân cư thưa, có đồng bào Bru-Vân Kiều sinh sống bên cạnh người Kinh lên khai hoang, làm rừng.
Đời sống ở vùng này gắn với rừng: trồng rừng, nhận khoán bảo vệ rừng, làm nương, chăn nuôi. Đường từ Quán Hàu lên các bản xa phải đi qua đồi núi, mùa mưa có đoạn khó đi. Trường học, trạm y tế ở các bản là nơi được nhắc nhiều khi bàn chuyện phát triển vùng cao.
Đường Hồ Chí Minh đi qua vùng đồi phía tây của huyện, giúp việc đi lại thuận hơn trước nhiều. Dọc con đường có những dấu tích của tuyến đường Trường Sơn thời chiến tranh mà người địa phương còn nhớ tên.
Người lên công tác hay làm việc ở vùng này nên hỏi kỹ về đường sá theo mùa, chuẩn bị áo mưa, đồ dùng cá nhân, và tôn trọng phong tục của đồng bào. Đi vào rừng phải tuân theo quy định của địa phương và các đơn vị quản lý rừng.
Sống sát Đồng Hới: vùng ven đô của tỉnh lỵ
Vì nằm ngay phía nam Đồng Hới, phần đồng bằng của Quảng Ninh cũ dần trở thành vùng ven đô. Nhiều gia đình ở các xã gần quốc lộ 1 có người đi làm, đi học trong thành phố mỗi ngày, sáng đi chiều về bằng xe máy. Đất ở đây được nhiều người Đồng Hới tìm mua để làm nhà, vì rộng hơn và yên hơn trong phố.
Cũng vì vậy mà ranh giới giữa Quảng Ninh và Đồng Hới với người ngoài khá mờ. Có những con đường, khu dân cư nằm sát nhau nhưng thuộc hai đơn vị khác nhau trước 2025. Khi đọc sổ đất hay hợp đồng mua bán cũ, phải xem kỹ tên xã, tên huyện ghi trên đó, đừng chỉ dựa vào vị trí trên thực địa.
Sau khi Đồng Hới trở thành trung tâm hành chính của tỉnh Quảng Trị mới, vùng ven đô này có thể còn thay đổi nhanh hơn. Người định mua đất nên hỏi quy hoạch tại cơ quan có thẩm quyền, kiểm tra hành lang sông, vùng ngập lũ, và không vội tin những lời hứa hẹn về giá.
Từ 1/7/2025: Quảng Ninh cũ thuộc tỉnh Quảng Trị
Khi Quảng Bình hợp với Quảng Trị và cấp huyện bị bỏ, địa bàn huyện Quảng Ninh cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị. Đã đối chiếu được một điểm: xã Tân Ninh cũ nay thuộc xã Ninh Châu. Với các xã cũ còn lại, bài viết chung; muốn biết chính xác, tra bảng ánh xạ chính thức hoặc hỏi ủy ban xã.
Lưu ý: tên Tân Ninh còn dùng ở nơi khác, như phường Tân Ninh của tỉnh Tây Ninh mới. Khi đọc một địa chỉ có chữ Tân Ninh, phải xem tên tỉnh đi kèm. Tương tự, mọi địa chỉ có chữ Quảng Ninh phải ghi rõ là Quảng Bình cũ hay tỉnh Quảng Ninh.
Giấy tờ đã cấp với địa chỉ “huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình”, hay cũ hơn là “huyện Lệ Ninh, tỉnh Bình Trị Thiên”, vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, ghi xã mới, tỉnh Quảng Trị, có thể thêm tên xã cũ và “Quảng Ninh, Quảng Bình cũ” trong ngoặc.
Người gửi hàng về vùng này nên ghi rõ “tỉnh Quảng Trị (Quảng Ninh, Quảng Bình cũ)”. Ghi như vậy hơi dài nhưng tránh được cảnh hàng đi lạc ra tỉnh Quảng Ninh, chuyện đã xảy ra không ít lần trước 2025.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Quảng Ninh của Quảng Bình nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Quảng Ninh cũ được sắp xếp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Trị, do Quảng Bình đã hợp với Quảng Trị. Ví dụ, xã Tân Ninh cũ nay thuộc xã Ninh Châu. Các xã khác nên tra bảng đối chiếu chính thức.
Huyện Quảng Ninh có liên quan tỉnh Quảng Ninh không?
Không. Huyện Quảng Ninh của Quảng Bình cũ nằm phía nam Đồng Hới, còn tỉnh Quảng Ninh ở vùng Đông Bắc, lập năm 1963. Hai tên trùng nhau tình cờ. Tỉnh Quảng Ninh vẫn giữ nguyên sau năm 2025.
Huyện lỵ Quảng Ninh ở đâu?
Huyện lỵ Quảng Ninh đặt ở thị trấn Quán Hàu, bên quốc lộ 1, nơi sông Long Đại gặp sông Kiến Giang thành sông Nhật Lệ. Quán Hàu cách Đồng Hới không xa về phía nam.
Huyện Lệ Ninh là huyện nào?
Lệ Ninh là huyện gộp từ Quảng Ninh và Lệ Thủy trong thời Bình Trị Thiên. Năm 1990 huyện được tách lại thành hai. Giấy tờ của người Quảng Ninh trước năm 1990 có thể ghi huyện Lệ Ninh.
Phá Hạc Hải ở đâu?
Phá Hạc Hải là một vùng nước rộng giữa huyện Quảng Ninh cũ và thành phố Đồng Hới cũ, nối với sông Nhật Lệ. Các làng quanh phá sống bằng đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
Lũy Trường Dục là gì?
Lũy Trường Dục là một phần của hệ thống Lũy Thầy do Đào Duy Từ thiết kế thế kỷ XVII để chúa Nguyễn chống quân Trịnh, nằm trên đất huyện Quảng Ninh cũ. Một số đoạn lũy đất còn được nhận ra và bảo vệ.