Huyện Phụng Hiệp, tỉnh Hậu Giang cũ: mười lăm xã, ruộng mía và Lung Ngọc Hoàng

Huyện Phụng Hiệp là huyện có nhiều đơn vị cấp xã nhất tỉnh Hậu Giang trước 7/2025, gồm ba thị trấn Cây Dương, Kinh Cùng, Búng Tàu và mười hai xã, huyện lỵ ở Cây Dương. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ thuộc thành phố Cần Thơ, chia thành bảy xã: Phụng Hiệp, Hiệp Hưng, Hòa An, Phương Bình, Tân Bình, Tân Phước Hưng, Thạnh Hòa.

Tên Phụng Hiệp gắn với ngã sông Ngã Bảy, nhưng từ năm 2005 chợ Ngã Bảy đã tách ra thành đơn vị riêng. Phụng Hiệp từ đó là một huyện nông thôn rộng: ruộng mía, ruộng lúa, kênh thuỷ lợi lớn và khu bảo tồn Lung Ngọc Hoàng. Bài này đi qua lịch sử, vùng đất, các xã cũ, xã mới và cách ghi địa chỉ hôm nay.

Huyện lớn mất chợ chính, đổi huyện lỵ về Cây Dương

Phụng Hiệp là tên huyện lâu đời ở vùng này, qua các thời tỉnh Hậu Giang thứ nhất, tỉnh Cần Thơ rồi tỉnh Hậu Giang mới. Trong suốt thời gian đó, huyện lỵ đặt ở thị trấn Phụng Hiệp bên ngã sông, nơi có chợ nổi Ngã Bảy.

Năm 2005, thị trấn Phụng Hiệp cùng một số xã lân cận được tách lập thị xã, về sau mang tên Ngã Bảy. Huyện Phụng Hiệp mất khu chợ và đô thị chính, huyện lỵ chuyển về Cây Dương, một thị trấn nhỏ hơn nằm sâu hơn trong vùng nông thôn.

Sau lần tách ấy, huyện còn ba thị trấn Cây Dương, Kinh Cùng, Búng Tàu và mười hai xã: Bình Thành, Hiệp Hưng, Hòa An, Hòa Mỹ, Long Thạnh, Phụng Hiệp, Phương Bình, Phương Phú, Tân Bình, Tân Long, Tân Phước Hưng, Thạnh Hòa. Mười lăm đơn vị là con số lớn nhất trong các huyện của Hậu Giang.

Vì tên huyện trùng với tên ngã sông cũ, nhiều người ở xa vẫn nghĩ Phụng Hiệp là Ngã Bảy. Trên giấy tờ trước năm 2005, địa chỉ ở chợ Ngã Bảy đúng là ghi "huyện Phụng Hiệp"; từ 2005 trở đi thì không còn như vậy.

Kênh thuỷ lợi lớn và vùng đất phèn được cải tạo

Phụng Hiệp nằm ở vùng đất thấp phía đông nam tỉnh cũ, giáp Sóc Trăng, nhiều nơi phèn nặng. Việc khai thác vùng này gắn chặt với thuỷ lợi: các kênh đào thời Pháp, rồi các công trình sau năm 1975 để dẫn nước ngọt, tiêu úng, rửa phèn.

Một công trình lớn đi qua vùng này là hệ thống kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp, nối vùng sông Hậu xuống phía bán đảo Cà Mau, dẫn nước ngọt cho cả một vùng rộng. Nhờ các công trình như vậy, nhiều cánh đồng trước chỉ làm một vụ đã làm được hai, ba vụ.

Kênh rạch vẫn là một phần đời sống: nhà dân ven kênh, xuồng ghe chở mía, chở lúa, các chợ nhỏ bên bờ. Kinh Cùng, Búng Tàu là những cái tên gợi rõ gốc sông nước: "kinh" là kênh theo cách nói Nam Bộ, "búng" là chỗ sông phình rộng.

Người mua đất, làm nhà ở Phụng Hiệp nên hỏi kỹ về nền đất, mức ngập mùa mưa và nguồn nước ngọt mùa khô. Ở một số nơi xa kênh lớn, mùa khô nước có thể nhiễm phèn hoặc mặn nhẹ, các gia đình trữ nước mưa.

Ruộng mía, ruộng lúa và nghề nuôi cá

Phụng Hiệp từng nổi tiếng là vùng mía của Hậu Giang. Mía trồng trên đất liếp cao, xen kênh mương; mùa thu hoạch, ghe chở mía nối đuôi nhau trên kênh, đưa về các lò đường, nhà máy đường trong vùng. Mía Phụng Hiệp cũng được bán làm mía ăn, nước mía ở các chợ.

Những năm gần đây, khi giá mía bấp bênh, nhiều hộ chuyển một phần đất mía sang lúa, cây ăn trái hoặc nuôi cá. Diện tích mía cụ thể thay đổi theo từng năm, nên khi nói về mía Phụng Hiệp hôm nay, chính xác hơn là một vùng mía còn đáng kể chứ không còn như thời đỉnh.

Lúa vẫn là cây chính trên phần lớn đất ruộng. Nuôi cá trong ao, trong ruộng và nuôi lươn, ếch cũng phổ biến, nhất là ở những nơi đất trũng. Cá thát lát, cá lóc, cá rô là các loài hay gặp trong ao nhà.

Lao động trẻ của Phụng Hiệp đi làm xa nhiều, như các vùng nông thôn khác ở miền Tây. Ở lại là người lớn tuổi và trẻ em; vào mùa thu hoạch mía, lúa, nhà nào thiếu người thường thuê nhân công hoặc đổi công với hàng xóm.

Lung Ngọc Hoàng: vùng đất ngập nước được giữ lại

Lung Ngọc Hoàng là khu bảo tồn thiên nhiên ở vùng Phương Bình của huyện Phụng Hiệp cũ, một vùng đất ngập nước còn giữ được nhiều nét tự nhiên của đồng bằng xưa: rừng tràm, lung, bàu, cỏ năn, nhiều loài chim và cá nước ngọt.

Chữ "lung" trong tiếng Nam Bộ chỉ vùng trũng đọng nước quanh năm. Trước khi các kênh thuỷ lợi lớn được đào, nhiều vùng ở Phụng Hiệp, Long Mỹ là lung, bàu như vậy. Lung Ngọc Hoàng là một trong số ít nơi được giữ lại để bảo tồn thay vì khai thác hết.

Khu bảo tồn có đơn vị quản lý riêng; việc vào tham quan, chụp ảnh, nghiên cứu cần tuân thủ quy định của ban quản lý. Không tự ý vào rừng, đốt lửa, đánh bắt hay mang động vật ra ngoài. Mùa khô là mùa nhạy cảm với cháy rừng tràm, nên quy định thường chặt hơn.

Với người địa phương, Lung Ngọc Hoàng cũng là chuyện sinh kế: nhiều hộ quanh khu bảo tồn từng sống nhờ cá, mật ong, củi tràm. Việc bảo tồn đặt ra bài toán giữa giữ rừng và đời sống người dân, những điều ban quản lý và chính quyền đã nhiều lần tìm cách cân bằng.

Sống, đi lại và làm giấy tờ ở Phụng Hiệp cũ

Từ Cần Thơ về vùng Phụng Hiệp cũ thường đi quốc lộ 1 xuống Ngã Bảy rồi rẽ vào Cây Dương, Kinh Cùng, Búng Tàu theo các đường tỉnh, đường huyện cũ. Đường vào các xã đã được làm nhiều, nhưng một số đoạn ven kênh vẫn nhỏ, chỉ hợp xe máy.

Mỗi thị trấn cũ có chợ, trường học, trạm y tế; bệnh viện lớn thì đi Ngã Bảy, Vị Thanh hoặc Cần Thơ. Từ 7/2025, các việc hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú làm tại xã mới, việc cấp thành phố làm ở Cần Thơ hoặc trực tuyến.

Người quê Phụng Hiệp ở xa về làm giấy tờ đất nên mang bản gốc. Đất cấp trước năm 2005 ở vùng giáp Ngã Bảy có thể ghi huyện Phụng Hiệp dù nay thuộc phường Đại Thành hay phường Ngã Bảy; đó là dấu vết của lần tách thị xã.

Mùa thu hoạch mía, đường ven kênh có nhiều xe, ghe chở mía; đi xe máy cần chậm lại ở các đoạn bốc dỡ. Mùa mưa, đường đất trơn và một số nơi ngập, nên hỏi người địa phương trước khi vào sâu.

Ăn gì, mua gì ở vùng Phụng Hiệp

Nước mía ở Phụng Hiệp có vị ngọt thanh, bán ở nhiều quán ven đường, nhất là gần các vùng trồng mía. Mía cây bó thành bó dài cũng được bán cho khách đi đường mang về. Mùa Tết, mía còn được dựng chưng trước nhà ở nhiều gia đình miền Tây.

Bữa ăn thường ngày là cá đồng, rau đồng, canh chua, cá kho, lẩu mắm. Chả cá thát lát, khô cá lóc, mắm cá là những thứ người địa phương hay mua làm quà. Muốn mua, nên đến chợ buổi sáng và hỏi người bán về cách bảo quản khi đi xa.

Các chợ Cây Dương, Kinh Cùng, Búng Tàu không lớn nhưng đủ hàng cho một vùng nông thôn rộng. Người đi chợ phần lớn là dân trong vùng, giá cả bình dân, mặc cả nhẹ nhàng là chuyện bình thường.

Ai muốn mua quà mang đi xa nên chọn đồ khô, đồ đã đóng gói có ghi nơi làm, hạn dùng. Mắm, chả cá cần giữ lạnh; đi xe khách đường dài thì xin người bán đóng thùng xốp kèm đá, và hỏi nhà xe có nhận chở đồ lạnh hay không.

Mười lăm đơn vị cũ của Phụng Hiệp và nay thuộc xã nào

Bảng dưới đối chiếu mười lăm đơn vị cấp xã của huyện Phụng Hiệp trước 7/2025 với bảy xã mới của thành phố Cần Thơ, theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025. Ranh từng khu vực ở chỗ giáp ranh nên kiểm thêm trên ứng dụng định danh điện tử.

Như vậy huyện lỵ cũ Cây Dương nay thuộc xã Hiệp Hưng, không thuộc xã Phụng Hiệp. Lung Ngọc Hoàng nằm ở vùng xã Phương Bình mới.

Những tên dễ nhầm sau 7/2025

Xã Phụng Hiệp mới chỉ gồm xã Phụng Hiệp và xã Hòa Mỹ cũ, không phải toàn bộ huyện cũ, cũng không phải thị trấn Phụng Hiệp cũ ở Ngã Bảy. Người ở Cây Dương mà ghi "xã Phụng Hiệp" là ghi sai; đúng là xã Hiệp Hưng.

Tên Phụng Hiệp có ba nghĩa trên giấy tờ qua các thời kỳ: huyện Phụng Hiệp (trước 7/2025), thị trấn Phụng Hiệp (vùng Ngã Bảy trước 2005), và nay là xã Phụng Hiệp mới. Khi đọc giấy tờ cũ, nhìn năm cấp và tên xã đi kèm để biết đang nói nơi nào.

Các tên Tân Bình, Hòa An, Thạnh Hòa có ở nhiều tỉnh. Khi khai trực tuyến, chọn thành phố Cần Thơ trước rồi mới chọn xã. Khi gửi hàng, nên ghi thêm tên ấp và tên cũ trong ngoặc để bưu tá dễ tìm.

Cách ghi dễ hiểu là tên xã mới trước, tên cũ sau, ví dụ "xã Hiệp Hưng, thành phố Cần Thơ (trước là thị trấn Cây Dương, huyện Phụng Hiệp, tỉnh Hậu Giang)". Giấy tờ cấp hợp lệ trước đây vẫn có giá trị, không bắt buộc đổi.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Phụng Hiệp cũ nay thuộc đâu?

Từ 1/7/2025, huyện Phụng Hiệp cũ thuộc thành phố Cần Thơ, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn cũ nay là bảy xã: Phụng Hiệp, Hiệp Hưng, Hòa An, Phương Bình, Tân Bình, Tân Phước Hưng và Thạnh Hòa.

Thị trấn Cây Dương nay thuộc xã nào?

Theo bảng đối chiếu sắp xếp năm 2025, thị trấn Cây Dương cũ, huyện lỵ của Phụng Hiệp, cùng xã Hiệp Hưng cũ nay hợp thành xã Hiệp Hưng, thành phố Cần Thơ, không thuộc xã Phụng Hiệp.

Phụng Hiệp và Ngã Bảy khác nhau thế nào?

Trước năm 2005, chợ Ngã Bảy là thị trấn Phụng Hiệp, huyện lỵ của huyện Phụng Hiệp. Năm 2005 vùng chợ tách thành thị xã, về sau là thành phố Ngã Bảy. Huyện Phụng Hiệp sau đó là vùng nông thôn với huyện lỵ Cây Dương.

Lung Ngọc Hoàng ở đâu, có vào tham quan được không?

Lung Ngọc Hoàng là khu bảo tồn thiên nhiên ở vùng Phương Bình của huyện Phụng Hiệp cũ, nay thuộc xã Phương Bình, thành phố Cần Thơ. Muốn vào tham quan cần liên hệ và tuân theo quy định của ban quản lý khu bảo tồn.

Thị trấn Kinh Cùng nay thuộc xã nào?

Thị trấn Kinh Cùng cũ cùng xã Hòa An cũ nay hợp thành xã Hòa An, thành phố Cần Thơ. Người địa phương vẫn quen gọi chợ Kinh Cùng như trước khi sắp xếp.

Huyện Phụng Hiệp có bao nhiêu xã trước sáp nhập?

Trước 7/2025, huyện Phụng Hiệp có mười lăm đơn vị cấp xã gồm ba thị trấn Cây Dương, Kinh Cùng, Búng Tàu và mười hai xã, nhiều nhất trong các huyện của tỉnh Hậu Giang.