Huyện Phú Tân là đơn vị cấp huyện của tỉnh An Giang cũ, nằm trên dải đất kẹp giữa sông Tiền ở phía đông và sông Hậu ở phía tây, phía bắc giáp Tân Châu, phía nam giáp Chợ Mới qua sông Vàm Nao. Huyện lỵ là thị trấn Phú Mỹ; huyện còn có thị trấn Chợ Vàm bên sông Tiền. Phú Tân giữ tên huyện từ năm 1976 cho tới ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia vào một số xã của tỉnh An Giang mới.
Cả nước có hơn một huyện Phú Tân; Cà Mau cũ cũng có huyện cùng tên. Phú Tân của An Giang là đất đầu nguồn giữa hai sông, nổi tiếng với ruộng nếp, chợ Vàm bên sông Tiền và con sông Vàm Nao chảy xiết nối hai nhánh Mê Kông. Bài này đi qua địa thế, lịch sử tên đất, nghề nếp, đời sống mùa nước, các cộng đồng cư dân và cách tra địa chỉ Phú Tân cũ sau 7/2025.
Dải đất giữa hai sông và con sông Vàm Nao
Từ biên giới xuống, sông Tiền và sông Hậu chảy gần như song song, cách nhau một dải đất phù sa. Phần trên của dải đất ấy thuộc Tân Châu, phần giữa là Phú Tân, và đến sông Vàm Nao thì dải đất bị cắt ngang. Sông Vàm Nao ngắn nhưng sâu và chảy mạnh, đưa nước từ sông Tiền sang sông Hậu, nên là một trong những đoạn sông được người đi ghe nể nhất vùng.
Đất Phú Tân bằng phẳng, được bồi phù sa hằng năm, hai bên bờ sông là giồng đất cao có nhà cửa, vườn cây; vào giữa là ruộng trũng hơn, mùa nước dễ ngập. Hệ thống kênh nội đồng nối hai con sông, vừa dẫn nước vừa làm đường cho ghe xuồng. Nhà dân bám theo bờ sông, bờ kênh thành những xóm dài, giống hầu hết các vùng cù lao miền Tây.
Vì bị sông bao quanh, đi lại ở Phú Tân gắn với bến phà, bến đò. Người Phú Tân qua sông Hậu sang Châu Phú, qua sông Tiền sang Đồng Tháp cũ, qua Vàm Nao sang Chợ Mới. Cầu đường mới đã rút ngắn nhiều quãng, nhưng những chuyến đò ngang vẫn còn là một phần quen thuộc của đời sống.
Lịch sử tên đất: từ tỉnh Châu Đốc đến huyện Phú Tân
Thời Pháp và tới trước năm 1975, phần lớn đất Phú Tân thuộc tỉnh Châu Đốc, nằm giữa hai vùng chợ lớn là Tân Châu ở phía trên và Chợ Mới ở phía dưới. Các làng ven sông như Hòa Hảo, Phú Mỹ, Tân Hòa, Phú Lâm đã có từ lâu, sống bằng ruộng, vườn và buôn bán đường sông. Nhiều giấy tờ gia đình trước 1975 trong vùng ghi tên làng, tên quận cũ theo tỉnh Châu Đốc.
Từ năm 1976, khi tỉnh An Giang được lập lại, Phú Tân trở thành một huyện của An Giang, huyện lỵ đặt ở Phú Mỹ. Khác với các huyện láng giềng phía bắc là An Phú và Tân Châu từng nhập chung thành huyện Phú Châu, Phú Tân giữ tên và ranh giới khá ổn định cho tới ngày bỏ cấp huyện. Thị trấn Chợ Vàm được lập sau, trên nền chợ ven sông Tiền đã có từ lâu.
Người đọc dễ nhầm hai cái tên Phú Tân và Phú Châu vì đều có chữ Phú và nằm sát nhau. Cách nhớ nhanh: Phú Châu là tên huyện tạm thời gộp An Phú với Tân Châu cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990; còn Phú Tân là huyện riêng nằm phía nam của vùng ấy, không thuộc Phú Châu.
Vựa nếp của An Giang
Nếu An Giang là vựa lúa thì Phú Tân được nhiều người gọi là vựa nếp. Đất phù sa giữa hai sông hợp với cây nếp, và từ lâu ruộng nếp đã chiếm phần lớn diện tích canh tác của huyện. Mùa gặt, đồng nếp vàng óng, ghe và xe chở nếp đi các nơi; nếp Phú Tân được đem làm bánh, làm xôi, nấu rượu, làm cốm ở nhiều tỉnh miền Tây.
Quanh cây nếp là cả một chuỗi nghề: xay xát, sấy, buôn bán nếp, làm các loại bánh từ nếp như bánh phồng, bánh tét, bánh ít. Ở các xóm trong huyện, nhiều nhà làm bánh theo mùa, nhất là những tháng trước Tết, khi đơn hàng từ khắp nơi đổ về. Mỗi xóm, mỗi gia đình có cách làm riêng, truyền từ đời trước.
Giống nhiều vùng lúa khác, ruộng nếp Phú Tân cũng đối mặt với chuyện giá cả lên xuống, chi phí đầu vào tăng, và đất ít được nghỉ khi làm nhiều vụ trong năm. Một số nơi luân phiên mở đê cho nước lũ vào, vừa lấy phù sa vừa giảm sâu bệnh. Người trồng nếp vì vậy theo dõi con nước và giá nếp sát như theo dõi thời tiết.
Chợ Vàm, thị trấn Phú Mỹ và đời sống ven sông
Chợ Vàm nằm bên bờ sông Tiền, là một trong những chợ ven sông lâu đời của vùng đầu nguồn. Ngày trước ghe hàng từ các nơi ghé bến Chợ Vàm mua nếp, cá, hàng vườn; nay chợ vẫn đông vào buổi sáng, với cá đồng, rau mùa nước, bánh trái quê. Dọc bờ sông là dãy nhà phố cũ, tiệm buôn, vựa nông sản.
Thị trấn Phú Mỹ là huyện lỵ cũ, nơi đặt các cơ quan, trường học, bệnh viện huyện. Khu vực này cũng là nơi có làng Hòa Hảo xưa, nơi khởi nguồn của Phật giáo Hòa Hảo năm 1939. Đến nay nhiều gia đình ở Phú Tân theo đạo này, và trong vùng có nhiều công trình, nếp sinh hoạt gắn với cộng đồng ấy, như các điểm phát nước uống miễn phí ven đường, các nhóm góp công làm cầu, sửa đường, nấu cơm cho bệnh nhân nghèo.
Với khách đến thăm, những nếp sinh hoạt ấy được tôn trọng như văn hóa của cộng đồng địa phương. Khi ghé các cơ sở thờ tự, nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng, không chụp ảnh khi chưa được phép. Những dịp lễ lớn trong năm, đường sá quanh Phú Mỹ rất đông người, nên tính trước thời gian đi lại.
Mùa nước nổi và chuyện sạt lở ven sông
Như các huyện đầu nguồn khác, Phú Tân đón lũ sớm. Mùa nước nổi, đồng ngoài đê ngập, cá linh, cá chốt, cá rô theo nước về; người dân đặt lọp, giăng lưới, hái bông điên điển, rau muống đồng. Nhiều năm lũ lớn, nước lên tới sân nhà, học sinh đi học bằng xuồng, và những cụm tuyến dân cư vượt lũ được xây để người dân ở cao ráo hơn.
Sông Vàm Nao và sông Tiền chảy mạnh khiến bờ sông ở một số đoạn của Phú Tân bị sạt lở. Có những đoạn đất ven sông phải bỏ, nhà dời vào trong, kè đá được làm ở những nơi xung yếu. Người dân ven sông theo dõi các vết nứt dọc bờ và nghe theo cảnh báo của chính quyền vào mùa nước lớn.
Khi mua đất, cất nhà ven sông ở Phú Tân, nên hỏi chính quyền xã về vùng cảnh báo sạt lở và khoảng lùi an toàn với mép sông. Đi đò qua Vàm Nao mùa nước lớn, nên mặc áo phao nếu có và tránh đi khi trời giông, vì dòng chảy ở đây xiết hơn nhiều đoạn sông khác.
Đi Phú Tân: đường bộ, bến phà và mùa nên đến
Người từ Long Xuyên, Châu Đốc đi Phú Tân thường qua sông Hậu bằng phà hoặc đò ở các bến dọc sông, rồi theo đường tỉnh chạy dọc dải đất giữa hai sông. Từ phía Chợ Mới thì qua sông Vàm Nao; từ phía Đồng Tháp cũ thì qua sông Tiền. Trong huyện, đường chính chạy dọc hai bờ sông và nối nhau bằng các đường ngang dọc kênh, hợp nhất là đi xe máy.
Mùa gặt nếp là lúc đồng vàng và các xóm làm bánh nhộn nhịp; những tháng giáp Tết thì nhiều nhà làm bánh phồng, bánh tét, phơi bánh kín sân. Mùa nước nổi là mùa cá đồng, bông điên điển, cảnh đồng ngập trắng, nhưng nước sông chảy xiết hơn, đi đò cần cẩn thận. Mùa khô đường sá khô ráo, hợp đi vòng quanh các xóm ven sông.
Phú Tân không nhiều khách du lịch, chỗ nghỉ chủ yếu là nhà nghỉ ở các thị trấn hoặc nghỉ ở Châu Đốc, Long Xuyên rồi đi về trong ngày. Khi đi qua phà, đò, nên tính thêm thời gian chờ chuyến, nhất là vào những dịp lễ lớn khi người từ khắp nơi đổ về Phú Mỹ. Mua nếp, bánh mang về xa thì chọn nơi có bao bì, ghi rõ ngày làm.
Phú Tân từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính ở Rạch Giá, và cấp huyện được bỏ. Huyện Phú Tân cũ không còn là đơn vị hành chính; các thị trấn Phú Mỹ, Chợ Vàm và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Tên các xã mới và phần đất của từng xã nên tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ, bằng bảng đối chiếu chính thức của tỉnh hoặc tại bộ phận một cửa của xã mới. Vì ranh giới thường chạy theo sông, kênh, nên khi tra cần chú ý tên ấp và nhà nằm bên nào của con kênh.
Trên giấy tờ, “Phú Tân” cần luôn đi kèm tên tỉnh, vì Cà Mau cũ cũng có huyện Phú Tân, nay thuộc tỉnh Cà Mau mới. Giấy tờ đã cấp theo tên “huyện Phú Tân, tỉnh An Giang” vẫn có giá trị sử dụng; khi làm giấy tờ mới thì theo địa danh hiện hành và hướng dẫn của cơ quan đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Tân An Giang nằm ở đâu?
Phú Tân nằm trên dải đất giữa sông Tiền và sông Hậu ở phía đông tỉnh An Giang cũ, phía bắc giáp Tân Châu, phía nam giáp Chợ Mới qua sông Vàm Nao. Huyện lỵ là thị trấn Phú Mỹ, ngoài ra có thị trấn Chợ Vàm bên sông Tiền.
Vì sao Phú Tân được gọi là vựa nếp?
Vì đất phù sa giữa hai sông rất hợp cây nếp, và từ lâu ruộng nếp chiếm phần lớn diện tích canh tác của huyện. Nếp Phú Tân được bán đi nhiều tỉnh miền Tây để làm bánh, nấu xôi, nấu rượu, làm cốm, kéo theo nhiều nghề làm bánh trong vùng.
Sông Vàm Nao là sông gì?
Vàm Nao là con sông ngắn nối sông Tiền với sông Hậu, chảy giữa Phú Tân và Chợ Mới của An Giang cũ. Sông sâu và chảy xiết, đưa một phần nước sông Tiền sang sông Hậu, nên đi đò qua đây mùa nước lớn cần cẩn thận.
Phú Tân và Phú Châu có phải một không?
Không. Phú Châu là huyện gộp từ An Phú và Tân Châu, tồn tại từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990. Phú Tân là huyện riêng nằm phía nam vùng ấy, giữ tên từ 1976 cho tới khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025.
Phú Tân nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Phú Tân thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Huyện cũ không còn, địa bàn chia vào một số xã; tra theo tên xã, thị trấn cũ để biết địa chỉ hiện nay.
Phú Tân An Giang khác Phú Tân Cà Mau thế nào?
Đây là hai huyện khác nhau. Phú Tân An Giang là vùng nếp giữa sông Tiền và sông Hậu, nay thuộc tỉnh An Giang mới; Phú Tân Cà Mau là huyện ven biển phía tây bán đảo Cà Mau, nay thuộc tỉnh Cà Mau mới. Giấy tờ cần ghi kèm tên tỉnh.