Huyện Phú Riềng là đơn vị cấp huyện trẻ nhất của tỉnh Bình Phước cũ, được thành lập năm 2015 trên cơ sở tách phần phía nam huyện Bù Gia Mập. Huyện nằm giữa Đồng Xoài và Phước Long, có đường tỉnh 741 chạy qua. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn, địa bàn Phú Riềng cũ thuộc các xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Dù là huyện mới, Phú Riềng mang một cái tên rất cũ: tên đồn điền cao su thời Pháp, nơi diễn ra cuộc đấu tranh của công nhân năm 1930 mà sử sách gọi là "Phú Riềng Đỏ". Bài viết đi qua lịch sử cái tên, sự hình thành huyện, kinh tế cao su, đời sống và chuyện địa chỉ sau sáp nhập.
Đồn điền Phú Riềng thời Pháp
Đầu thế kỷ hai mươi, người Pháp mở đồn điền cao su Phú Riềng trên vùng đất đỏ phía nam Phước Long, khi ấy thuộc tỉnh Thủ Dầu Một. Đồn điền thuộc một công ty cao su lớn của Pháp, có hàng nghìn phu làm việc.
Phu cao su phần lớn được mộ từ các tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ, ký giao kèo nhiều năm, làm việc trong điều kiện rất cực khổ: lương thấp, bị đánh đập, sốt rét, thiếu ăn. Nhiều người bỏ mạng ở đồn điền, chưa kịp hết hạn giao kèo để về quê.
Đồn điền Phú Riềng vì vậy trở thành một trong những nơi tiêu biểu cho số phận phu cao su thời thuộc địa, được nhắc trong nhiều tác phẩm văn học, hồi ký về sau.
Ngày nay, một số dấu tích của đồn điền xưa vẫn còn trong vùng, cùng với những lô cao su đã được trồng lại nhiều đời.
Nhiều gia đình ở Phú Riềng hôm nay vẫn kể chuyện ông bà, cụ kỵ vào làm phu từ Nam Định, Thái Bình, Hà Nam, Nghệ An, Thanh Hóa. Có những dòng họ đã sống ở đây gần trăm năm mà vẫn giữ ngày giỗ, cách gọi họ hàng theo quê gốc ngoài Bắc.
Phú Riềng Đỏ năm 1930
Đầu năm 1930, công nhân đồn điền Phú Riềng tổ chức một cuộc đấu tranh lớn, đòi cải thiện điều kiện sống và làm việc, phản đối đánh đập, cúp phạt. Cuộc đấu tranh do những người cộng sản đầu tiên trong đồn điền lãnh đạo, trong đó có Trần Tử Bình.
Hàng nghìn công nhân bãi công, chiếm đồn điền trong một thời gian ngắn trước khi bị đàn áp. Sự kiện này được sử sách Việt Nam gọi là "Phú Riềng Đỏ", là một trong những phong trào công nhân tiêu biểu của thời kỳ đó.
Trần Tử Bình về sau là một cán bộ cao cấp, viết hồi ký kể lại những năm tháng ở đồn điền. Hồi ký "Phú Riềng Đỏ" của ông là tài liệu quan trọng để hiểu đời sống phu cao su và phong trào công nhân thời thuộc địa.
Ở Phú Riềng ngày nay có khu di tích, nhà truyền thống ghi lại sự kiện. Các hoạt động kỷ niệm được tổ chức vào những năm chẵn, thu hút cán bộ, học sinh, cựu công nhân cao su đến dự.
Từ một phần Bù Gia Mập đến huyện riêng
Sau năm 1975, vùng Phú Riềng thuộc huyện Phước Long của tỉnh Sông Bé, rồi tỉnh Bình Phước. Năm 2009, khi huyện Phước Long chia đôi, Phú Riềng thuộc huyện Bù Gia Mập mới lập.
Phần phía nam Bù Gia Mập, vùng Phú Riềng, đông dân hơn, có nông trường cao su lớn và giao thông thuận lợi. Năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định thành lập huyện Phú Riềng trên cơ sở tách phần này.
Phú Riềng không có thị trấn khi thành lập; trung tâm hành chính được xây dựng mới, trụ sở cơ quan, trường học, bệnh viện lần lượt hình thành. Đây là đơn vị cấp huyện cuối cùng được thành lập mới ở Bình Phước trước khi bỏ cấp huyện.
Người dân vùng này có thể có giấy tờ ghi huyện Phước Long (trước 2009), huyện Bù Gia Mập (2009–2015) hoặc huyện Phú Riềng (2015–2025). Đây là những thay đổi địa giới bình thường, không phải giấy tờ sai.
Vị trí và đường tỉnh 741
Phú Riềng nằm giữa Bình Phước cũ, phía nam giáp Đồng Xoài và Đồng Phú, phía bắc giáp Phước Long và Bù Gia Mập, phía đông giáp Bù Đăng, phía tây giáp Hớn Quản. Vị trí trung tâm giúp Phú Riềng nối được nhiều hướng.
Đường tỉnh 741 là trục chính chạy xuyên huyện, từ Đồng Xoài lên Phước Long. Dọc đường là các khu dân cư, chợ, cửa hàng, cơ sở chế biến điều. Xe khách, xe tải chạy thường xuyên, đông nhất vào mùa điều.
Địa hình là đồi thấp lượn sóng, đất đỏ bazan màu mỡ. Phía tây có sông Bé chảy qua vùng giáp ranh, nhiều suối nhỏ cung cấp nước tưới mùa khô.
Khí hậu nắng nóng, mùa khô dài. Đường 741 mùa khô bụi đỏ, mùa mưa có đoạn trơn, người đi xe máy cần chú ý.
Dự án cao tốc Gia Nghĩa – Chơn Thành được nhắc là sẽ đi qua vùng này. Nếu thành hiện thực, giao thông của Phú Riềng cũ sẽ thay đổi đáng kể; tuy vậy, hướng tuyến, nút giao và tiến độ chỉ nên tra theo thông tin chính thức, không nên dựa vào lời rao bán đất ven tuyến.
Cao su, điều và kinh tế huyện mới
Cao su là cây chủ lực của Phú Riềng, gắn với công ty cao su Phú Riềng, kế thừa đồn điền xưa. Công ty quản lý những vùng cao su rộng lớn, có nhà máy chế biến mủ, tạo việc làm cho hàng nghìn người.
Điều là cây trồng phổ biến của các hộ dân. Phú Riềng cùng Bù Gia Mập, Bù Đăng là vùng điều lớn của Bình Phước cũ, với nhiều cơ sở chế biến hạt điều từ nhỏ đến lớn.
Ngoài ra, người dân trồng tiêu, sầu riêng, bơ, cà phê ở một số nơi, chăn nuôi heo, gà, bò. Một số trang trại lớn hình thành, kéo theo vấn đề xử lý chất thải, mùi hôi mà chính quyền phải giải quyết.
Thu nhập của người dân phụ thuộc lớn vào giá mủ cao su và hạt điều. Những năm giá thấp, nhiều gia đình phải đi làm thêm ở khu công nghiệp Đồng Xoài, Đồng Phú hoặc Bình Dương cũ.
Người dân Phú Riềng: phu cao su, người Xtiêng và lớp đến sau
Nhiều gia đình ở Phú Riềng là con cháu phu cao su thời Pháp, quê gốc các tỉnh miền Bắc. Họ giữ giọng nói, phong tục, ngày giỗ tổ tiên theo quê cũ, dù đã sống ở đây ba bốn đời.
Người Xtiêng là cư dân bản địa, sống ở một số sóc, giữ lễ hội, nghề đan lát, dệt vải, ủ rượu cần. Một số gia đình Xtiêng đã chuyển sang trồng điều, cao su, làm công nhân.
Sau năm 1975 và nhất là từ thập niên 1990, nhiều người từ miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên đến Phú Riềng mua đất, trồng điều. Người Tày, Nùng từ phía Bắc cũng lập một số thôn.
Sự pha trộn này tạo nên một Phú Riềng nhiều giọng nói, nhiều món ăn, nhiều lễ hội. Chợ Phú Riềng có cả bánh chưng, bánh tét, xôi ngũ sắc, canh thụt của người Xtiêng.
Phú Riềng cũ nay thuộc tỉnh Đồng Nai
Từ 1/7/2025, huyện Phú Riềng không còn, chỉ sau mười năm tồn tại. Các xã của Phú Riềng cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai. Tên cụ thể của từng xã mới nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi công an xã nơi cư trú.
Cái tên Phú Riềng vẫn còn trong tên công ty cao su, tên di tích, và trong cách gọi của người dân. Lịch sử Phú Riềng Đỏ không phụ thuộc vào ranh giới hành chính.
Một điều dễ nhầm là Phú Riềng vừa là tên huyện cũ, vừa là tên một xã, vừa là tên đồn điền và công ty cao su. Khi đọc tài liệu, cần xem ngữ cảnh để biết đang nói tới đơn vị nào.
Người có giấy tờ cũ ghi Phú Riềng, Bù Gia Mập hay Phước Long, Bình Phước đều giữ nguyên giá trị. Khi khai địa chỉ mới, ghi thôn, xã mới, tỉnh Đồng Nai, có thể ghi thêm "Phú Riềng cũ" để dễ tìm.
Từ Phú Riềng về Biên Hòa, thường đi đường 741 xuống Đồng Xoài rồi đi tiếp. Nhiều thủ tục có thể làm tại xã hoặc trực tuyến, nên hỏi trước tại bộ phận một cửa.
Ghé Phú Riềng: lần theo lịch sử cây cao su
Người muốn hiểu câu chuyện cao su miền Đông có thể bắt đầu ở Phú Riềng. Khu di tích Phú Riềng Đỏ và nhà truyền thống kể lại đời phu cao su, cuộc đấu tranh năm 1930 bằng hiện vật, hình ảnh, tư liệu.
Sau đó, đi một vòng qua các lô cao su của công ty, xem công nhân cạo mủ vào sáng sớm, nếu được phép thì ghé điểm thu gom mủ. Cảnh những hàng cây thẳng tắp, chén mủ trắng treo trên thân là hình ảnh khó quên với người chưa từng thấy.
Nên đọc trước hồi ký Phú Riềng Đỏ của Trần Tử Bình, hoặc các tài liệu về phu cao su thời thuộc địa, để chuyến đi có thêm chiều sâu. Đứng giữa lô cao su, nghĩ về những người phu ký giao kèo từ quê xa, sẽ thấy cây cao su không chỉ là cây kinh tế.
Trưa có thể ăn ở các quán dọc đường 741, chiều tiếp lên Phước Long ngắm núi Bà Rá, hồ Thác Mơ, hoặc về Đồng Xoài nghỉ. Quãng đường giữa các điểm không quá xa, đi xe máy được.
Mang theo mũ, nước, áo dài tay, thuốc chống muỗi vì trong lô cao su nhiều muỗi, nhất là sáng sớm và chiều tối.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Riềng nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Phú Riềng cũ thuộc tỉnh Đồng Nai, sau khi tỉnh Bình Phước hợp nhất vào Đồng Nai theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được chia thành các xã mới trực thuộc tỉnh.
Huyện Phú Riềng thành lập năm nào?
Huyện Phú Riềng được thành lập năm 2015, tách từ phần phía nam huyện Bù Gia Mập. Đây là đơn vị cấp huyện trẻ nhất của Bình Phước, tồn tại đến tháng 7/2025 thì cấp huyện bị bỏ.
Phú Riềng Đỏ là gì?
Phú Riềng Đỏ là tên gọi cuộc đấu tranh của công nhân đồn điền cao su Phú Riềng đầu năm 1930, do những người cộng sản đầu tiên trong đồn điền lãnh đạo, trong đó có Trần Tử Bình. Đây là phong trào công nhân tiêu biểu thời thuộc địa.
Ai là tác giả hồi ký Phú Riềng Đỏ?
Hồi ký Phú Riềng Đỏ do Trần Tử Bình viết, kể lại những năm làm phu ở đồn điền và cuộc đấu tranh năm 1930. Đây là tài liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống phu cao su thời thuộc địa.
Giấy tờ ghi huyện Bù Gia Mập nhưng nhà ở Phú Riềng có sai không?
Không sai nếu giấy tờ được cấp từ 2009 đến trước khi lập huyện Phú Riềng năm 2015. Trước 2009, giấy tờ có thể ghi huyện Phước Long. Tất cả vẫn còn giá trị, khi làm thủ tục mới sẽ ghi theo xã mới.
Phú Riềng nằm trên tuyến đường nào?
Phú Riềng nằm trên đường tỉnh 741, tuyến nối Đồng Xoài với Phước Long. Dọc đường là các khu dân cư, chợ, cơ sở chế biến điều. Mùa điều, xe tải chở nông sản chạy nhiều, cần chú ý khi đi xe máy.