Phù Ninh là huyện của tỉnh Phú Thọ cũ nằm ở bờ phải sông Lô, phía bắc thành phố Việt Trì, huyện lỵ là thị trấn Phong Châu, nơi có nhà máy giấy Bãi Bằng. Thời tỉnh Vĩnh Phú, Phù Ninh cùng Lâm Thao nằm trong huyện Phong Châu; năm 1999 tách ra. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Phù Ninh cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Phù Ninh là vùng đồi thấp xen ruộng, nằm giữa sông Lô và vùng đất Tổ. Với nhiều người, tên Phù Ninh gắn với giấy Bãi Bằng, công trình hợp tác lớn một thời. Bài này nói về tên gọi, nhà máy giấy, đồi chè, sông Lô và cách đọc địa chỉ cũ.
Tên Phù Ninh và những lần thay đổi
Phù Ninh là tên cũ, có từ thời phong kiến. Vùng đất nằm ở phía bắc ngã ba sông, giữa sông Lô và vùng núi Nghĩa Lĩnh, xưa gắn với không gian văn hóa thời Hùng Vương. Nhiều làng ở Phù Ninh có truyền thuyết về các tướng, các công chúa thời Hùng.
Thời tỉnh Vĩnh Phú, Phù Ninh gộp với Lâm Thao thành huyện Phong Châu. Năm 1999, Phong Châu chia lại, Phù Ninh lấy lại tên cũ, huyện lỵ đặt ở thị trấn Phong Châu, tên thị trấn giữ lại như một dấu vết của huyện gộp. Trong các đợt mở rộng thành phố Việt Trì, một số xã của Phù Ninh giáp thành phố đã chuyển về Việt Trì.
Đừng nhầm thị trấn Phong Châu của Phù Ninh với những tên khác cũng mang chữ Phong Châu. Phong Châu từng là tên huyện gộp thời Vĩnh Phú, và sau 7/2025 còn có một phường mang tên Phong Châu ở vùng thị xã Phú Thọ cũ. Khi đọc giấy tờ, cần xem kỹ tên huyện, tên tỉnh và năm cấp để biết đó là Phong Châu nào.
Giấy Bãi Bằng: một công trình hợp tác
Nhà máy giấy Bãi Bằng được xây dựng với sự hỗ trợ của Thụy Điển trong những năm 1970, đi vào hoạt động đầu thập niên 1980. Đây là một trong những công trình hợp tác quốc tế lớn nhất của Việt Nam thời ấy, gồm nhà máy, vùng nguyên liệu, khu ở cho chuyên gia và công nhân. Tên Bãi Bằng trở thành quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh qua những cuốn vở, tập giấy.
Quanh nhà máy hình thành một khu đô thị nhỏ với nhà ở, trường học, bệnh viện, chợ. Thị trấn Phong Châu phát triển nhờ có nhà máy. Vùng đồi xung quanh và nhiều huyện trung du khác trồng keo, bạch đàn, tre nứa để làm nguyên liệu giấy, tạo việc làm cho nhiều hộ nông dân.
Ngày nay, doanh nghiệp giấy vẫn hoạt động, nhưng không còn là biểu tượng duy nhất như trước. Những người từng làm ở Bãi Bằng thời đầu thường kể về các chuyên gia nước ngoài, về những ngôi nhà kiểu Bắc Âu trong khu ở, về những ngày nhà máy vận hành dây chuyền đầu tiên. Đó là một phần ký ức công nghiệp của Phú Thọ, đáng được ghi lại.
Đồi chè và vùng trung du phía bắc Việt Trì
Ngoài vùng nhà máy, Phù Ninh là vùng đồi thấp xen ruộng, rất điển hình cho trung du Phú Thọ. Đồi trồng chè, keo, bạch đàn, cây ăn quả; ruộng chân đồi cấy lúa. Nhiều xã có đồi chè lâu năm, búp chè bán cho các cơ sở chế biến hoặc tự sao.
Cảnh đồi chè Phù Ninh vào sáng sớm, khi sương còn đọng, người hái chè đội nón đi giữa các hàng chè, là hình ảnh quen thuộc của vùng. Mùa hái chè chính rơi vào những tháng ấm và mưa, khi búp non nhiều. Mùa đông, chè ít búp, nhiều nhà đốn tỉa, bón phân chuẩn bị cho vụ sau.
Gần Việt Trì, nhiều người trẻ ở Phù Ninh đi làm công nhân, buôn bán ở thành phố. Đất đai chuyển dần từ ruộng sang nhà ở, xưởng, đường sá. Những làng gần thành phố đổi thay nhanh, trong khi những xã xa hơn vẫn giữ nhịp sống nông thôn trung du.
Sông Lô ở phía đông
Sông Lô chảy dọc phía đông Phù Ninh, ngăn cách huyện với vùng Vĩnh Phúc cũ ở bờ bên kia. Từ Đoan Hùng xuống, sông đi qua Phù Ninh rồi đổ vào sông Hồng ở ngã ba Bạch Hạc, Việt Trì. Đoạn sông này rộng, nước khá trong vào mùa khô, đục hơn vào mùa lũ.
Ven sông là bãi bồi trồng ngô, lạc, rau màu. Một số làng còn nghề đánh cá sông, chở đò ngang. Trước khi có cầu, người Phù Ninh qua sông Lô sang phía Vĩnh Phúc cũ bằng đò. Đến nay, quan hệ họ hàng, buôn bán giữa hai bờ vẫn dày, và từ năm 2025 hai bờ lại chung một tỉnh.
Mùa lũ, sông Lô dâng nhanh, các bãi bồi ngập, đường ven sông có thể bị nước tràn. Người dân ven sông theo dõi thông tin thời tiết, chuẩn bị chỗ cất lúa, chỗ di chuyển gia súc. Người đến chơi vào mùa mưa nên tránh xuống sát mép nước. Mùa khô thì ngược lại, bãi sông lộ rộng, có thể thấy những ruộng ngô, ruộng lạc xanh kéo dài tới tận mép nước, và chiều muộn là lúc người ven sông ra tắm, giặt, thả lưới gần bờ.
Đường sá và vị trí của Phù Ninh
Gần trung tâm tỉnh. Phù Ninh nằm ngay phía bắc Việt Trì, đi lại thuận tiện. Nhiều người sống ở Phù Ninh nhưng làm việc ở Việt Trì, đi về trong ngày.
Quốc lộ 2 và cao tốc. Quốc lộ 2 đi từ Việt Trì lên Đoan Hùng chạy qua vùng phía đông huyện cũ. Cao tốc Nội Bài – Lào Cai cũng đi qua địa bàn, giúp kết nối nhanh với Hà Nội và Lào Cai.
Đường tỉnh và đường xã. Đường tỉnh nối thị trấn Phong Châu với các xã, các huyện lân cận. Đường xã nhiều đoạn nhỏ qua đồi. Người lần đầu đến nên hỏi đường ở các ngã ba, vì tên đường nông thôn ít khi có trên bản đồ số.
Giáp ranh. Phù Ninh giáp Việt Trì ở phía nam, Lâm Thao và thị xã Phú Thọ ở phía tây nam, Thanh Ba ở phía tây, Đoan Hùng ở phía bắc, và sông Lô ở phía đông.
Ghi địa chỉ Phù Ninh cũ sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Phù Ninh không còn. Thị trấn Phong Châu và các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ. Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Phù Ninh" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết nay thuộc xã nào, rồi ghi nơi thường trú theo địa chỉ mới đã được công an xã cập nhật.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Phong Châu, tỉnh Vĩnh Phú. Nơi sinh, nơi cấp giấy cũ giữ nguyên. Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn còn giá trị sử dụng. Khi làm thủ tục mới, nếu có sự khác nhau giữa địa chỉ cũ và mới, cơ quan tiếp nhận thường hướng dẫn cách ghi.
Với người đi xa, Phù Ninh vẫn là đất của giấy Bãi Bằng, đồi chè và bờ sông Lô. Tên hành chính thay đổi, nhưng những con đường, ngọn đồi, làng xóm vẫn ở nguyên chỗ cũ. Khi hỏi đường, cứ nói tên thôn, tên xã cũ, người địa phương vẫn hiểu.
Phù Ninh trong không gian đất Tổ
Phù Ninh nằm ở phía bắc và đông bắc núi Nghĩa Lĩnh, nên từ lâu được coi là một phần của không gian đất Tổ. Nhiều làng ở đây có đình, miếu thờ các nhân vật thời Hùng Vương, giữ những sự tích riêng về tướng lĩnh, về công chúa, về những trận đánh trong truyền thuyết. Mỗi làng kể một câu chuyện, đôi khi khác nhau về chi tiết, nhưng đều gắn với mạch chung của thời Hùng.
Dịp Giỗ Tổ, một số làng ở Phù Ninh tham gia rước kiệu, dâng lễ về Đền Hùng. Đó là nghi thức có từ lâu, thể hiện quan hệ giữa các làng quanh núi Nghĩa Lĩnh với khu đền trung tâm. Người ngoài muốn xem nên hỏi ban tổ chức về lịch rước, đứng ở chỗ không cản đường đoàn.
Ngoài truyền thuyết, vùng Phù Ninh cũng có dấu tích khảo cổ thời tiền sử, như nhiều nơi khác ở vùng ngã ba sông. Người quan tâm nên xem hiện vật ở bảo tàng tỉnh tại Việt Trì, nơi trưng bày những gì đã được khai quật ở các huyện quanh đất Tổ.
Những điều nên biết khi về Phù Ninh
Với người về thăm quê, đi công tác hay tìm hiểu Phù Ninh cũ, vài điều dưới đây giúp chuyến đi thuận lợi hơn:
- Phù Ninh gần Việt Trì, nên có thể ở thành phố rồi đi về trong ngày, không nhất thiết phải tìm chỗ nghỉ ở huyện cũ.
- Muốn thấy vùng giấy Bãi Bằng, nên đi quanh thị trấn Phong Châu cũ; không vào khu sản xuất khi chưa được phép.
- Đồi chè đẹp vào sáng sớm, khi sương còn trên lá; mùa hái chè chính vào những tháng ấm và mưa.
- Đường ven sông Lô mùa lũ có thể ngập; xem thông tin thời tiết trước khi đi những đoạn sát sông.
- Hỏi đường bằng tên thôn, tên xã cũ; người địa phương quen gọi như vậy hơn tên xã mới.
- Khi đến đình, đền dịp lễ, ăn mặc kín đáo và hỏi người trông coi về những nơi được chụp ảnh.
Phù Ninh không phải điểm du lịch lớn, nhưng là nơi thấy rõ hai mặt của Phú Thọ: một bên là công nghiệp với nhà máy giấy, một bên là làng trung du với đồi chè, đình làng và sông Lô. Đi chậm, hỏi nhiều, người đến sẽ thấy được cả hai mặt ấy.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy giấy Bãi Bằng ở đâu?
Nhà máy giấy Bãi Bằng nằm ở thị trấn Phong Châu, huyện Phù Ninh cũ, tỉnh Phú Thọ. Nhà máy được xây dựng với sự hỗ trợ của Thụy Điển trong những năm 1970, đi vào hoạt động đầu thập niên 1980.
Thị trấn Phong Châu thuộc huyện nào?
Trước 7/2025, thị trấn Phong Châu là huyện lỵ của huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ. Không nhầm với huyện Phong Châu thời Vĩnh Phú, hay với phường Phong Châu sau 7/2025 ở vùng thị xã Phú Thọ cũ.
Phù Ninh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Phù Ninh cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Huyện Phong Châu gồm những huyện nào?
Huyện Phong Châu thời tỉnh Vĩnh Phú gồm đất của hai huyện Lâm Thao và Phù Ninh. Năm 1999, huyện được chia lại thành hai huyện như cũ. Giấy tờ ghi huyện Phong Châu cần xem tên xã để biết thuộc Lâm Thao hay Phù Ninh.
Bên kia sông Lô đối diện Phù Ninh là đâu?
Bên kia sông Lô, đối diện Phù Ninh cũ là vùng đất của tỉnh Vĩnh Phúc cũ. Từ 1/7/2025, hai bờ sông cùng thuộc tỉnh Phú Thọ mới, nên quan hệ đi lại, buôn bán càng thuận tiện hơn trước.
Phù Ninh có những đặc sản gì?
Phù Ninh nổi tiếng với chè đồi trung du, cá sông Lô và các nông sản vùng đồi như sắn, cây ăn quả. Không có món nào chỉ riêng Phù Ninh có, nhưng chè và cá sông là thứ người địa phương hay giới thiệu.