Huyện Phú Giáo là đơn vị cấp huyện của tỉnh Bình Dương từ năm 1999 đến ngày 1/7/2025, ở phía bắc tỉnh, giáp vùng Đồng Phú, Chơn Thành của Bình Phước cũ, với sông Bé chảy dọc phía đông. Huyện tách khỏi Tân Uyên năm 1999, huyện lỵ là thị trấn Phước Vĩnh. Từ 1/7/2025, đất này thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về bốn xã Phú Giáo, Phước Hòa, An Long và Phước Thành.
Phú Giáo là một trong những vùng ít được người ngoài biết đến nhất của Bình Dương cũ: không có khu công nghiệp dày đặc, không có phố cổ, chỉ có đồi đất đỏ, vườn cao su, điều, trang trại và một thị trấn huyện lỵ yên ả. Bài này kể tên gọi Phú Giáo và Phước Vĩnh, công trình Phước Hòa trên sông Bé, đời sống nông nghiệp, và cách mười một đơn vị cũ gộp thành bốn xã.
Phú Giáo, Phước Vĩnh và cái tên Phước Thành
Tên Phú Giáo không phải tên mới đặt năm 1999. Theo các tài liệu địa phương thường dẫn, đây là tên một quận thời trước 1975, có giai đoạn thuộc tỉnh Phước Thành, một tỉnh tồn tại ngắn khoảng nửa đầu thập niên 1960 với tỉnh lỵ ở Phước Vĩnh, rồi về tỉnh Bình Dương khi tỉnh Phước Thành giải thể. Ranh giới quận cũ và huyện sau này không nhất thiết trùng nhau.
Vì thế khi xã mới Phước Thành ra đời năm 2025 từ ba xã Tân Hiệp, An Thái, Phước Sang, người lớn tuổi trong vùng nghe cái tên này thấy quen. Đó là một cái tên lịch sử được dùng lại, nhưng xã Phước Thành mới không phải là nơi đặt tỉnh lỵ Phước Thành xưa; tỉnh lỵ xưa ở Phước Vĩnh, nay thuộc xã Phú Giáo.
Sau 1975, vùng Phú Giáo là các xã phía bắc của huyện Tân Uyên, tỉnh Sông Bé, rồi tỉnh Bình Dương từ 1997. Năm 1999, cùng đợt chia ba huyện lớn của tỉnh, Tân Uyên tách phần phía bắc thành huyện Phú Giáo với thị trấn Phước Vĩnh và các xã An Bình, An Linh, An Long, An Thái, Phước Hòa, Phước Sang, Tam Lập, Tân Hiệp, Tân Long, Vĩnh Hòa.
Phước Vĩnh: thị trấn huyện lỵ trên đường đi Đồng Xoài
Phước Vĩnh là trung tâm cũ của Phú Giáo, nằm trên đường tỉnh 741 nối vùng Thủ Dầu Một, Tân Uyên lên Đồng Xoài của Bình Phước cũ. Thị trấn có chợ, bến xe nhỏ, bệnh viện huyện, trường học, công sở, nhà phố hai bên trục đường chính. Nhịp sống chậm, chợ đông nhất buổi sáng, chiều tối người dân tụ ở quán cà phê ven đường.
Nhờ nằm trên trục đi Đồng Xoài, Phước Vĩnh là điểm dừng chân của xe tải chở nông sản, gỗ, mủ cao su và xe khách tuyến Bình Phước – TP Hồ Chí Minh. Người đi qua thường ghé ăn sáng, đổ xăng, mua trái cây theo mùa. Đoạn qua thị trấn có nhiều ngã ba, người đi đường dài nên giảm tốc.
Từ 1/7/2025, thị trấn Phước Vĩnh cùng xã An Bình và một phần Tam Lập nhập thành xã Phú Giáo. Như vậy tên Phú Giáo vẫn được giữ, nhưng nay là tên một xã chứ không còn là huyện, và huyện lỵ cũ chỉ còn là trung tâm của một xã.
Công trình thuỷ lợi Phước Hòa trên sông Bé
Sông Bé chảy từ vùng Bình Phước cũ xuống, men theo phía đông Phú Giáo trước khi đổ vào sông Đồng Nai ở vùng Bắc Tân Uyên. Ở khu vực xã Phước Hòa cũ, công trình thuỷ lợi Phước Hòa được xây dựng với đập dâng trên sông Bé và kênh chuyển nước sang hồ Dầu Tiếng, nhằm bổ sung nguồn nước cho lưu vực sông Sài Gòn. Công trình đi vào hoạt động từ khoảng cuối thập niên 2000, đầu thập niên 2010.
Hồ chứa phía trên đập trải trên đất hai bên ranh Bình Dương và Bình Phước cũ. Với người dân Phước Hòa, Vĩnh Hòa, mặt nước rộng này là nơi đánh bắt cá, là cảnh đẹp cuối tuần, đồng thời đi kèm những quy định về hành lang bảo vệ, vùng cấm xây dựng mà người mua đất ven hồ cần tìm hiểu trước.
Khu vực đập và kênh là công trình thuỷ lợi đang vận hành, có khu vực hạn chế ra vào. Người muốn ngắm cảnh nên đứng ở các điểm công cộng, không leo rào, không bơi gần cửa xả, và theo dõi thông báo khi công trình vận hành xả nước.
Đất đỏ, cao su, điều và trang trại
Phú Giáo nằm trên vùng đồi thấp đất đỏ, đất xám, xen những thung lũng nhỏ có suối. Cây chủ lực là cao su, tiếp theo là điều, khoai mì, cây ăn trái. Nhiều hộ gia đình sống bằng vườn cao su vài hecta, cạo mủ buổi sáng, chiều chăm vườn. Mùa điều chín vào mùa khô, cả nhà đi lượm hạt dưới gốc.
Vùng đất rộng, thưa dân, xa khu dân cư đông nên Phú Giáo có nhiều trang trại chăn nuôi heo, gà quy mô lớn. Điều này mang lại việc làm, nhưng cũng là chuyện người dân hay phản ánh về mùi, nước thải; khi chọn mua đất làm nhà, nên hỏi kỹ quanh đó có trang trại hay không.
Khu, cụm công nghiệp ở Phú Giáo nhỏ và ít hơn hẳn các vùng phía nam, nên người trẻ trong vùng nhiều người đi làm ở Tân Uyên, Bến Cát, Thủ Dầu Một, cuối tuần mới về. Những năm gần đây có thêm một số cụm công nghiệp mới, kéo theo nhà trọ, quán xá quanh Phước Vĩnh, An Bình.
Rìa chiến khu và những làng lập sau 1975
Trong kháng chiến, vùng rừng Phú Giáo nằm giữa các căn cứ lớn: phía đông là chiến khu Đ trải sang Bắc Tân Uyên và Đồng Nai, phía tây là vùng Long Nguyên, Tam giác sắt. Nhiều làng cũ bị dồn dân, rừng bị tàn phá. Một số địa điểm được ghi nhận là di tích, có bia tưởng niệm; người tìm hiểu nên hỏi văn hoá xã trước khi đi.
Sau 1975, nhiều gia đình từ các tỉnh miền Trung, miền Bắc và từ TP Hồ Chí Minh lên Phú Giáo khai hoang, lập vườn, lập ấp mới. Vì vậy trong cùng một xã có ấp nói giọng Quảng, ấp giọng Bắc, ấp giọng Nam, mỗi nơi giữ một lệ cúng giỗ, nấu ăn riêng. Đình làng cổ ít hơn vùng Lái Thiêu, Tân Uyên, nhưng có nhiều nhà thờ họ, chùa, miếu mới dựng.
Đây cũng là lý do giấy tờ đất đai ở Phú Giáo nhiều trường hợp phức tạp: đất khai hoang, mua bán giấy tay nhiều đời, chuyển từ đất rừng sang đất nông nghiệp. Người mua đất nên kiểm tra kỹ quy hoạch, nguồn gốc tại cơ quan đăng ký đất đai, không chỉ dựa vào giấy tay.
Đi lại và giấy tờ hai lớp huyện
Trục chính của Phú Giáo là đường tỉnh 741, xuống phía nam về Tân Uyên, Thủ Dầu Một, lên phía bắc về Đồng Xoài. Ngoài ra có các đường nối sang Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên. Xe tải chạy nhiều trên đường 741, đoạn qua Phước Vĩnh và các chợ xã hay có người sang đường, xe máy rẽ ngang.
Từ nội đô cũ lên Phú Giáo mất khá nhiều thời gian, tuỳ giờ và điểm xuất phát; cuối tuần và dịp lễ, đoạn qua Tân Uyên thường ùn. Xe khách tuyến đi Bình Phước có dừng ở Phước Vĩnh; giờ chạy theo từng nhà xe, nên hỏi trước.
Về giấy tờ: người sinh trước 1999 ở Phú Giáo có giấy ghi "huyện Tân Uyên", trước 1997 ghi tỉnh Sông Bé; từ 1999 ghi huyện Phú Giáo; nay ghi một trong bốn xã mới của TP Hồ Chí Minh. Xã Tam Lập cũ bị chia cho xã Phú Giáo và xã Phước Hòa, nên người ở Tam Lập cần tra theo ấp.
Ăn gì, mua gì khi ghé Phú Giáo
Phú Giáo không có món ăn mang tên riêng nổi tiếng như bánh bèo bì hay gỏi gà măng cụt của vùng phía nam, nhưng có những thứ của một vùng đồi đất đỏ: hạt điều rang tại nhà vào mùa khô, khoai mì luộc, bánh mì nướng, măng tre, rau rừng vườn nhà, cá sông Bé và cá hồ Phước Hòa. Chợ Phước Vĩnh buổi sáng là nơi dễ thấy đủ các sản vật này nhất.
Trái cây ở Phú Giáo theo mùa: sầu riêng, chôm chôm, bơ, mít ở các vườn xen cao su; mùa điều thì nhà nào cũng phơi hạt trước sân. Người mua hạt điều làm quà nên hỏi rõ điều thô hay điều đã rang, đã bóc vỏ lụa hay chưa, và xem hạt đều, không mốc, không mùi dầu khét.
Với người đi đường dài lên Bình Phước cũ, Phước Vĩnh là điểm ăn sáng, uống cà phê quen thuộc. Quán xá đông nhất vào sáng sớm và trưa; tối muộn thị trấn khá vắng, ít hàng mở, nên tính trước chỗ nghỉ nếu đi đêm.
Nay thuộc đâu: Phú Giáo cũ sau 1/7/2025
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, mười một đơn vị cũ của huyện Phú Giáo đi về bốn xã, tất cả nằm gọn trong đất Phú Giáo cũ, không ghép với huyện nào khác.
| Xã mới | Hình thành từ (theo bảng đối chiếu) |
|---|---|
| Xã Phú Giáo | Thị trấn Phước Vĩnh, An Bình; một phần Tam Lập |
| Xã Phước Hòa | Phước Hòa, Vĩnh Hòa; một phần Tam Lập |
| Xã An Long | An Long, An Linh, Tân Long |
| Xã Phước Thành | Tân Hiệp, An Thái, Phước Sang |
Xã Tân Hiệp cũ của Phú Giáo dễ nhầm với phường Tân Hiệp mới của Tân Uyên cũ; xã Phước Hòa mới cũng trùng tên nhiều xã ở các tỉnh khác. Khi gửi hồ sơ ra ngoài vùng, ghi kèm "Phú Giáo cũ" để người nhận đọc đúng.
Khác với Bàu Bàng hay Bắc Tân Uyên, Phú Giáo cũ không có phần nào nhập vào phường; cả bốn đơn vị mới đều là xã. Ấp cũ phần lớn giữ tên, nên trong địa chỉ mới người dân chỉ cần thay tên xã cũ bằng xã mới và thay huyện, tỉnh bằng TP Hồ Chí Minh.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phú Giáo nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Phú Giáo cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, chia về bốn xã Phú Giáo, Phước Hòa, An Long và Phước Thành. Cả bốn xã nằm gọn trong đất Phú Giáo cũ, không ghép với huyện khác.
Phú Giáo thành huyện năm nào?
Năm 1999, huyện Tân Uyên được chia, phần phía bắc lập thành huyện Phú Giáo với huyện lỵ Phước Vĩnh. Trước đó, sau 1975, vùng này là các xã phía bắc Tân Uyên của tỉnh Sông Bé rồi Bình Dương.
Thị trấn Phước Vĩnh nay là xã nào?
Thị trấn Phước Vĩnh cũ, huyện lỵ Phú Giáo, từ 1/7/2025 cùng xã An Bình và một phần Tam Lập nhập thành xã Phú Giáo của TP Hồ Chí Minh. Tên Phú Giáo vì thế được giữ cho xã mới.
Tỉnh Phước Thành là tỉnh nào?
Theo các tài liệu thường dẫn, Phước Thành là tỉnh tồn tại ngắn vào nửa đầu thập niên 1960, tỉnh lỵ ở Phước Vĩnh. Xã Phước Thành mới năm 2025 lấy lại tên này nhưng gồm Tân Hiệp, An Thái, Phước Sang cũ.
Công trình Phước Hòa dùng để làm gì?
Công trình thuỷ lợi Phước Hòa có đập dâng trên sông Bé và kênh chuyển nước sang hồ Dầu Tiếng, bổ sung nguồn nước cho lưu vực sông Sài Gòn. Khu đập là công trình đang vận hành, có khu vực hạn chế ra vào.
Xã Tam Lập cũ nay thuộc xã nào?
Xã Tam Lập cũ bị chia cho hai xã mới là Phú Giáo và Phước Hòa. Người ở Tam Lập nên hỏi ấp hoặc tra thông tin cư trú trên VNeID để biết nhà mình thuộc xã nào trước khi ghi địa chỉ mới.