Núi Thành là huyện cực nam ven biển của tỉnh Quảng Nam cũ, giáp huyện Bình Sơn của Quảng Ngãi cũ. Huyện được lập năm 1983 khi huyện Tam Kỳ được chia, phần phía nam thành Núi Thành; trung tâm huyện là thị trấn Núi Thành. Đây là nơi có sân bay Chu Lai, cảng Kỳ Hà và phần lớn Khu kinh tế mở Chu Lai. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Núi Thành cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Núi Thành có hai bộ mặt: làng biển, đầm nước lợ, cát trắng ở phía đông; nhà máy, cảng, khu công nghiệp dọc quốc lộ 1. Bài này viết về tên gọi, những mốc lịch sử, Chu Lai và Kỳ Hà, đời sống làng biển, đường đi và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Tên Núi Thành và năm 1983
Tên huyện lấy từ núi Thành, một ngọn đồi thấp gần quốc lộ 1 ở phía nam Tam Kỳ. Năm 1965, ở đây diễn ra trận Núi Thành, được sử địa phương ghi là một trong những trận đầu đánh quân Mỹ trên đất Quảng Nam. Về sau, khi lập huyện mới, người ta chọn chính tên ngọn núi này làm tên huyện, và trên đồi nay có khu tưởng niệm.
Trước năm 1983, đất Núi Thành thuộc huyện Tam Kỳ của tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, một huyện rất dài, kéo từ Thăng Bình xuống tới giáp Quảng Ngãi. Năm 1983, huyện Tam Kỳ được chia thành thị xã Tam Kỳ và huyện Núi Thành. Từ đó, tên Núi Thành giữ nguyên cho tới khi bỏ cấp huyện năm 2025.
Năm 2005, khi lập huyện Phú Ninh, ranh giới quanh Tam Kỳ được sắp lại, nhưng Núi Thành không bị cắt phần lớn nào. Trong huyện có những lần nhập, đổi xã nhỏ, còn tên huyện và thị trấn Núi Thành không đổi. Nhiều xã giữ chữ “Tam” ở đầu, như Tam Hải, Tam Quang, Tam Giang, Tam Nghĩa, Tam Anh, Tam Xuân, Tam Tiến, Tam Hòa, Tam Hiệp, Tam Mỹ, Tam Sơn, Tam Thạnh, Tam Trà.
Chữ “Tam” này là dấu vết của huyện Tam Kỳ cũ, nên một người đọc giấy tờ thấy “xã Tam …, huyện Tam Kỳ” cấp trước năm 1983 thì rất có thể nay là vùng Núi Thành. Muốn chắc, hãy đối chiếu tên xã với danh sách xã của Núi Thành cũ.
Chu Lai: từ căn cứ thời chiến đến khu kinh tế
Cái tên Chu Lai gắn với Núi Thành từ thập niên 1960, khi quân Mỹ dựng căn cứ và sân bay lớn ở vùng cát ven biển. Sau năm 1975, sân bay Chu Lai bỏ không một thời gian dài, rồi được khôi phục cho bay dân dụng, nay có đường bay thường lệ đi một số thành phố lớn.
Năm 2003, Chính phủ lập Khu kinh tế mở Chu Lai, trải chủ yếu trên đất Núi Thành và một phần các vùng lân cận. Đây là khu kinh tế ven biển được lập sớm ở nước ta, với những khu công nghiệp, khu cảng và các nhà máy lớn, trong đó có cụm nhà máy lắp ráp và sản xuất ô tô được nhiều người biết tới.
Khu kinh tế kéo theo đường sá, khu dân cư, trường dạy nghề, và hàng chục nghìn lao động từ khắp tỉnh về làm việc. Nhiều làng ven quốc lộ chuyển từ làm ruộng sang làm công nhân, cho thuê trọ, buôn bán. Cùng với đó là chuyện thu hồi đất, giải toả, tái định cư — một phần đời sống mà người Núi Thành nhắc nhiều trong hai mươi năm qua.
Muốn hiểu Núi Thành hôm nay, cần thấy cả hai phía: những tuyến đường thẳng, nhà xưởng rộng của khu kinh tế, và những làng biển, làng ruộng vẫn sống theo nhịp cũ chỉ cách vài cây số. Hai nhịp sống ấy đan vào nhau trong từng gia đình.
Cảng Kỳ Hà và cửa An Hòa
Phía đông Núi Thành có vùng nước lợ rộng nơi sông Trường Giang đổ ra biển qua cửa An Hòa. Ở đây có cảng Kỳ Hà, cảng biển chính của Quảng Nam cũ, phục vụ khu kinh tế và tàu hàng. Bên kia vùng nước là bán đảo, xã đảo Tam Hải, tách khỏi đất liền bởi sông và cửa biển.
Vùng cửa sông là nơi tàu cá của nhiều xã neo đậu tránh gió, nơi có chợ cá sáng sớm và các bến đò ngang. Người đánh bắt gần bờ, nuôi trồng thủy sản trong đầm, làm lưới, sửa thuyền là những nghề quen của làng ven cửa.
Tam Hải nổi tiếng với bãi đá, rạn đá ven biển và vùng nước trong, có rạn Bàn Than là cảnh nhiều người tìm tới. Đi Tam Hải thường phải qua đò hoặc phà, hoặc theo đường bộ vòng xa; giờ chạy đò tuỳ con nước và thời tiết, nên hỏi tại bến.
Mùa bão, cửa An Hòa là nơi tàu thuyền chạy vào trú. Người dân ven cửa quen với việc chằng nhà, kéo thuyền, theo dõi tin bão từ đài địa phương. Những năm có bão lớn, sạt lở bờ biển ở một số đoạn là nỗi lo của các làng ven biển.
Sông Trường Giang và làng biển phía đông
Sông Trường Giang là con sông chạy dọc bờ biển, song song với biển, nối vùng cửa Đại ở Hội An với cửa An Hòa ở Núi Thành. Đoạn qua Núi Thành rộng, nhiều bãi bồi, hai bên là làng chài, ruộng muối nhỏ trước đây và những đầm nuôi tôm.
Giữa sông và biển là dải cồn cát có phi lao, dừa, những làng sống bằng nghề biển. Nhà cửa thấp, tường quét vôi, sân phơi cá, phơi lưới. Bữa ăn có cá nục, cá cơm, mực, ốc, rau muống biển — giản dị, gần với những gì vừa đánh được.
Phía đông Núi Thành cũng có những bãi biển còn vắng, cát trắng, người địa phương ra tắm vào chiều mát. Khách đi tắm biển nên chọn chỗ có người, hỏi người làng về dòng chảy và những ngày sóng to, vì nhiều đoạn bờ dốc, không có cứu hộ.
Nghề biển ở đây đã đổi nhiều: thuyền gỗ nhỏ ít dần, tàu lớn đi xa hơn, thanh niên có người vào khu công nghiệp thay vì đi biển. Nhưng sáng sớm ở các bến, cảnh người phụ nữ chờ thuyền về, phân loại cá, gánh ra chợ vẫn còn như xưa.
Phía tây: đồi, hồ và làng trồng rừng
Phía tây quốc lộ 1, Núi Thành là vùng gò đồi, đi dần lên phía giáp Phú Ninh và Bắc Trà My. Ở đây có các xã như Tam Sơn, Tam Thạnh, Tam Trà, người dân trồng keo, cao su, cây ăn quả, làm ruộng ở thung lũng và chăn nuôi bò thả đồi.
Vùng này có nhiều hồ chứa thủy lợi nhỏ và vừa, giữ nước cho ruộng đồng bằng. Đường lên các xã phía tây đã được mở rộng nhiều, nhưng mùa mưa vẫn có đoạn ngập, sạt nhẹ. Đời sống ở đây chậm hơn hẳn so với vùng khu kinh tế phía đông.
Ở một số thôn giáp vùng núi có đồng bào Cor sinh sống, xen với người Kinh. Chợ phiên, lễ hội của làng nhỏ và giản dị, ít người ngoài biết tới. Người làm thủ tục ở vùng này thường đi về trung tâm thị trấn hoặc xuống Tam Kỳ.
Người từ đồng bằng lên phía tây Núi Thành chủ yếu là để thăm thân, làm rừng, hay đi các con đường vòng sang Trà My. Đường đẹp vào mùa khô, nhiều đoạn đi giữa đồi keo xanh, nhưng ít hàng quán, nên chuẩn bị nước uống trước.
Núi Thành qua các mốc tên gọi
Bảng dưới đây giúp người đọc giấy tờ cũ biết vùng Núi Thành từng được ghi thế nào qua từng giai đoạn. Chỉ ghi những mốc chắc chắn; ranh giới xã bên trong thay đổi nhiều lần nên cần tra riêng từng xã.
| Giai đoạn | Đơn vị cấp huyện | Đơn vị cấp tỉnh | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1962–1975 | Vùng phía nam, thuộc chính quyền Sài Gòn | Tỉnh Quảng Tín | Giấy tờ thời này có thể ghi Quảng Tín |
| 1976–1983 | Huyện Tam Kỳ | Tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng | Huyện Tam Kỳ kéo dài tới giáp Quảng Ngãi |
| 1983–1996 | Huyện Núi Thành | Tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng | Huyện mới tách từ huyện Tam Kỳ |
| 1997–6/2025 | Huyện Núi Thành | Tỉnh Quảng Nam | Tỉnh tái lập, tỉnh lỵ Tam Kỳ |
| Từ 1/7/2025 | Không còn cấp huyện | Thành phố Đà Nẵng | Các xã mới thuộc Đà Nẵng |
Nhìn bảng có thể thấy một người sinh ở Tam Xuân năm 1970, có con sinh năm 1980 và cháu sinh năm 2000, thì ba thế hệ có ba cách ghi nơi sinh khác nhau, dù cả nhà chưa từng dời đi đâu. Khi làm hồ sơ gia đình, đừng vội cho là giấy tờ sai; hãy đặt từng tờ vào đúng giai đoạn của nó.
Với giấy tờ có chữ Chu Lai, cần biết Chu Lai là tên vùng và tên khu kinh tế, không phải tên một xã hay một huyện. Địa chỉ đúng vẫn phải là thôn, xã cụ thể.
Đi lại và ghi địa chỉ sau 7/2025
Quốc lộ 1 chạy dọc Núi Thành từ bắc xuống nam, nối Tam Kỳ với Quảng Ngãi; đường cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi chạy phía tây. Sân bay Chu Lai nằm phía đông, tiện cho người ở Núi Thành, Tam Kỳ đi xa. Ga đường sắt trên tuyến Bắc – Nam có ở vùng Núi Thành, giờ tàu nên tra ở ga.
Từ ngày 1/7/2025, huyện Núi Thành không còn. Thị trấn Núi Thành và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thành phố Đà Nẵng. Tên xã mới cụ thể nên tra theo xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức, hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã mới nơi mình cư trú.
Khi ghi địa chỉ, ghi thôn, xã mới và “thành phố Đà Nẵng”. Doanh nghiệp trong khu kinh tế, khu công nghiệp cần cập nhật địa chỉ trụ sở theo hướng dẫn chung; trong lúc chuyển đổi, nhiều nơi ghi kèm địa chỉ cũ trong ngoặc để đối tác dễ nhận ra.
Giấy tờ ghi “huyện Núi Thành”, hay xa hơn là “huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng”, theo nguyên tắc chung vẫn còn giá trị. Có vướng mắc thì đem bản gốc tới xã mới hỏi trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Núi Thành được lập năm nào?
Huyện Núi Thành được lập năm 1983, khi huyện Tam Kỳ của tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng chia thành thị xã Tam Kỳ và huyện Núi Thành. Tên huyện lấy từ núi Thành, nơi diễn ra trận đánh năm 1965 được sử địa phương ghi nhớ.
Chu Lai thuộc huyện nào?
Chu Lai là tên vùng ven biển ở huyện Núi Thành cũ, nơi có sân bay Chu Lai và phần lớn Khu kinh tế mở Chu Lai. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc thành phố Đà Nẵng, không còn cấp huyện.
Núi Thành bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Núi Thành thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng, phía nam giáp tỉnh Quảng Ngãi.
Đi Tam Hải bằng cách nào?
Từ đất liền có thể qua đò hoặc phà ở vùng cửa sông, hoặc đi đường bộ vòng xa hơn. Giờ đò, phà tuỳ con nước và thời tiết, nên hỏi tại bến trước. Mùa biển động nên hoãn chuyến ra các bãi đá ven biển.
Giấy tờ ghi xã Tam … huyện Tam Kỳ có phải ở Núi Thành không?
Có thể. Trước năm 1983, đất Núi Thành thuộc huyện Tam Kỳ, nên nhiều xã mang chữ Tam ở đầu. Hãy so tên xã với danh sách xã của Núi Thành và Tam Kỳ cũ để biết chắc thuộc bên nào.
Sông Trường Giang chảy qua những đâu?
Sông Trường Giang chạy dọc bờ biển Quảng Nam cũ, nối vùng cửa Đại ở Hội An với cửa An Hòa ở Núi Thành, qua Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ. Đoạn qua Núi Thành rộng, có nhiều làng chài và đầm nuôi.