Huyện Nho Quan là đơn vị cấp huyện phía tây Ninh Bình cũ, giữ tên huyện đến 30/6/2025, giáp Hòa Bình cũ và Thanh Hóa, có phần lớn rừng Cúc Phương; thị trấn huyện lỵ là Nho Quan. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất huyện Nho Quan cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Nho Quan khác hẳn phần còn lại của tỉnh: đồi núi nhiều hơn đồng, rừng nhiều hơn làng, có đồng bào Mường sống lâu đời bên người Kinh. Bài này kể tên gọi, rừng Cúc Phương, vùng đồi, nếp sống hai dân tộc và điều cần nhớ khi tra giấy tờ sau sáp nhập.
Đất Nho Quan qua các thời
Nho Quan nằm ở vùng chuyển tiếp giữa núi rừng Tây Bắc và đồng bằng sông Hồng. Thời phong kiến, vùng này thuộc phủ Nho Quan của tỉnh Ninh Bình, tên phủ về sau thành tên huyện. Địa hình đồi núi, nhiều khe suối, nên dân cư thưa hơn các huyện đồng bằng, làng bản trải dài theo thung lũng và chân đồi.
Cuối thập niên 1970, Nho Quan nhập với Gia Viễn thành huyện Hoàng Long, tên lấy từ con sông chảy qua cả hai vùng. Sau khi Ninh Bình tái lập năm 1992, huyện Hoàng Long tách lại thành Nho Quan và Gia Viễn. Giấy tờ thời gộp của người Nho Quan vì thế ghi huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Nam Ninh.
Trong các thời kỳ kháng chiến, vùng đồi rừng Nho Quan là hậu phương, nơi có cơ sở sản xuất, trường học, bệnh viện sơ tán từ đồng bằng lên. Nhiều người lớn tuổi ở đây còn nhớ những năm làng mình đón người dưới xuôi lên ở nhờ. Lớp ký ức ấy làm người Nho Quan gắn bó với người các huyện đồng bằng hơn người ngoài thường nghĩ.
Rừng Cúc Phương
Cúc Phương là khu rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, trải trên đất ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình cũ và Thanh Hóa, phần lớn nằm ở Nho Quan, nơi đặt trụ sở chính. Khu rừng được nhà nước bảo vệ từ năm 1962 và thường được gọi là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Rừng có nhiều cây cổ thụ lớn, hang động, thung lũng kín.
Khách đến Cúc Phương thường đi bộ theo các tuyến mòn trong rừng để xem cây cổ thụ, vào hang có dấu vết người tiền sử, ghé các trung tâm cứu hộ linh trưởng và rùa. Mùa bướm vào khoảng cuối xuân đầu hè thu hút nhiều người chụp ảnh. Đi rừng nên đi theo tuyến có sẵn, có hướng dẫn, mang nước và giày chắc.
Với người làng quanh rừng, Cúc Phương là nơi đã đổi đời họ hai lần: lần đầu khi rừng được bảo vệ, việc chặt cây, săn bắt bị cấm; lần sau khi du lịch sinh thái phát triển, nhiều người chuyển sang làm hướng dẫn, nấu ăn, cho thuê chỗ ở. Ranh giới giữa sinh kế và bảo tồn vẫn là chuyện được bàn mỗi khi có dự án mới quanh rừng.
Trong rừng có những tuyến đi bộ dài ngắn khác nhau, có tuyến đi trong ngày, có tuyến cần ngủ lại. Khách nên hỏi kỹ tại trụ sở về độ dài, độ khó, thời tiết, và đăng ký người dẫn đường khi đi tuyến xa. Mùa mưa có vắt, nên mang tất chống vắt hoặc quần dài bó ống.
Người Mường và người Kinh trên vùng đồi
Nho Quan là nơi người Mường sống lâu đời, nhất là các xã giáp Hòa Bình cũ và vùng quanh rừng Cúc Phương. Nhà sàn, tiếng Mường, cồng chiêng, các món ăn từ măng, cá suối, thịt gác bếp vẫn còn trong đời sống, dù nhiều nhà đã làm nhà xây, con cháu học tiếng phổ thông là chính.
Người Kinh lên Nho Quan theo nhiều đợt: khai hoang, lập nông trường, đi xây dựng vùng kinh tế mới. Họ mang theo lúa nước, nghề chăn nuôi, nghề buôn. Theo thời gian, hai cộng đồng xen kẽ trong cùng xã, có làng gần như hoàn toàn người Mường, có làng là người Kinh từ dưới xuôi lên.
Khách muốn tìm hiểu văn hóa Mường ở Nho Quan nên đến dịp lễ hội làng, hỏi trước qua chính quyền xã hay người trong bản, không tự ý vào nhà người khác chụp ảnh. Cái hay của vùng này không nằm ở điểm diễn cho khách mà ở bữa cơm, câu chuyện, cách người ta làm nương, nuôi dê trên đồi.
Tiếng Mường và tiếng Việt cùng một gốc xa, nên người Kinh ở lâu trong vùng thường nghe hiểu được ít nhiều. Nhiều gia đình có cả dâu rể người Mường lẫn người Kinh, con cháu nói được cả hai thứ tiếng trong những năm nhỏ, rồi dần nghiêng về tiếng phổ thông khi đi học.
Đồi, hồ và nông nghiệp vùng gò
Đồi trồng rừng và cây ăn quả. Nhiều đồi ở Nho Quan trồng keo, bạch đàn, xen cây ăn quả. Thu nhập từ rừng trồng giữ được nhiều hộ ở lại quê.
Dê, bò trên đồi. Dê núi thả trên núi đá vôi, bò thả trên đồi cỏ là cảnh quen. Dê Nho Quan cũng là nguồn cung cho các quán dê ở vùng du lịch phía đông. Người nuôi dê phải giữ đàn khỏi lấn vào rừng bảo vệ, nên chuồng trại và bãi thả được khoanh vùng rõ hơn trước.
Hồ chứa và thung lũng lúa. Các hồ chứa nước nhỏ giữa đồi giữ nước tưới cho thung lũng lúa phía dưới. Mùa khô, người làng chia nước theo lịch để đủ cấy.
Rau sắng, măng, sản vật rừng. Rau sắng mọc trên núi đá, măng rừng, mật ong là sản vật được mang ra chợ. Nhiều thứ nay đã trồng, nuôi thay vì hái tự nhiên. Khách mua mật ong, măng khô ở chợ nên hỏi rõ nơi làm, vì hàng trôi nổi không rõ nguồn khá nhiều.
Đường lên Nho Quan và nhịp sống thị trấn
Từ tỉnh lỵ cũ, đường lên Nho Quan đi về phía tây bắc qua Gia Viễn hoặc qua vùng Tam Điệp, Yên Mô. Đường Hồ Chí Minh chạy qua địa phận huyện, nối Nho Quan lên Hòa Bình cũ và vào Thanh Hóa. Nhờ con đường này, Nho Quan không còn là vùng xa như trước mà thành chặng trên trục bắc nam phía tây.
Thị trấn Nho Quan nằm ở vùng thượng nguồn sông Hoàng Long, có chợ, trường, bệnh viện huyện, các cơ quan. Chợ thị trấn là nơi người các xã vùng cao mang hàng xuống bán: măng, gà, rau rừng, dê. Nhịp sống ở đây chậm, buổi tối sớm vắng, quán xá ít hơn các thị trấn đồng bằng.
Những năm gần đây Nho Quan có thêm dự án du lịch nghỉ dưỡng, sân tập, khu sinh thái ở vùng đồi, đất đai vùng gần đường lớn lên giá. Người định mua đất ở đây nên kiểm quy hoạch rừng, vì phần lớn đất đồi thuộc diện rừng sản xuất hoặc rừng phòng hộ, không chuyển đổi tùy ý được.
Từ thị trấn lên các xã vùng cao, đường ngày nay đã được làm nhựa, bê tông khá nhiều, xe máy đi được quanh năm. Một số đoạn qua khe núi, dốc, cua gấp, mùa mưa trơn; người chưa quen nên đi ban ngày, hỏi đường người địa phương trước khi rẽ vào lối nhỏ.
Từ 1/7/2025: Nho Quan cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Nho Quan không còn là đơn vị hành chính. Đất huyện cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vì Nho Quan rộng, số xã mới khá nhiều và mỗi xã gồm đất của vài xã cũ. Muốn biết chính xác xã cũ của mình nay thuộc xã nào, hãy tra danh sách đã công bố.
Rừng Cúc Phương sau sáp nhập trải trên ba tỉnh mới: phần Ninh Bình thuộc tỉnh Ninh Bình mới, phần Hòa Bình cũ nay thuộc tỉnh Phú Thọ, phần Thanh Hóa vẫn thuộc Thanh Hóa. Ban quản lý vườn quốc gia vẫn hoạt động theo cách riêng, không phụ thuộc vào đơn vị huyện.
Với giấy tờ, người Nho Quan cần nhớ: thời gộp ghi huyện Hoàng Long, tỉnh Hà Nam Ninh; sau khi tách ghi huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình; từ 1/7/2025 ghi xã thuộc tỉnh Ninh Bình. Giấy tờ đã cấp theo tên cũ vẫn có giá trị.
Đường Hồ Chí Minh và các tuyến tỉnh lộ vẫn nối Nho Quan cũ với Phú Thọ mới (phần Hòa Bình cũ) và Thanh Hóa. Người ở các xã giáp ranh đi chợ, đi làm qua ranh tỉnh như trước; chỉ khi làm giấy tờ mới cần xác định rõ đất mình thuộc tỉnh nào.
Lũ từ núi và vùng trũng phía đông huyện
Phía đông Nho Quan, nơi các nhánh sông thượng nguồn Hoàng Long hợp lại, là vùng trũng hay ngập khi mưa lớn ở vùng núi. Nước từ Hòa Bình cũ đổ về nhanh, lũ lên trong thời gian ngắn, nhiều làng bị cô lập. Đợt lũ lớn cuối năm 2017 còn được người dân nhắc như một mùa nước khó quên, nhiều nhà phải sơ tán.
Sau mỗi đợt lũ, chuyện làm thêm đê, nâng đường, xây nhà tránh lũ lại được đặt ra. Người dân vùng này quen kê đồ lên cao, nuôi gia súc ở chỗ đất cao, giữ thuyền nhỏ trong nhà. Ai định làm nhà, làm trang trại ở vùng trũng Nho Quan nên hỏi kỹ mực nước các năm lũ lớn trước khi chọn chỗ.
Phần đồi núi phía tây ít ngập hơn nhưng có nguy cơ sạt đất, đá lăn khi mưa dài ngày. Đường qua các khe núi mùa mưa nên đi chậm, tránh dừng lâu dưới vách đá.
Dấu vết người xưa trong hang đá
Vùng núi đá vôi Nho Quan và Cúc Phương có nhiều hang động, trong đó một số hang tìm thấy dấu vết cư trú của người tiền sử: công cụ đá, vỏ ốc, xương động vật, mộ táng. Các nhà khảo cổ đã khảo sát nhiều hang trong vùng, cho thấy con người sống ở đây từ rất sớm.
Một số hang trong vườn quốc gia mở cho khách tham quan, có lối đi và biển chỉ dẫn. Khách vào hang nên mang đèn, đi theo lối, không chạm, không lấy đi bất cứ thứ gì. Những hang chưa mở cho khách thì không nên tự vào, vì vừa nguy hiểm vừa có thể làm hỏng lớp di tích còn nằm dưới đất.
Hiểu được lớp lịch sử rất xa ấy, khách sẽ thấy rừng Cúc Phương không chỉ là nơi có cây cổ thụ mà còn là nơi con người đã sống từ hàng nghìn năm trước, rồi rút đi, nhường chỗ cho rừng. Ban quản lý vườn và các bảo tàng trong vùng có tài liệu giới thiệu cho ai muốn tìm hiểu sâu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nho Quan cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, đất huyện Nho Quan cũ thuộc tỉnh Ninh Bình mới, gồm Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định cũ. Huyện không còn là đơn vị hành chính, đất cũ chia thành một số xã của tỉnh này.
Rừng Cúc Phương thuộc huyện nào?
Rừng Cúc Phương trải trên đất Ninh Bình, Hòa Bình cũ và Thanh Hóa, phần lớn nằm ở huyện Nho Quan cũ, nơi đặt trụ sở chính của vườn quốc gia. Sau sáp nhập, phần Hòa Bình cũ thuộc tỉnh Phú Thọ.
Cúc Phương có phải vườn quốc gia đầu tiên?
Cúc Phương được nhà nước bảo vệ từ năm 1962 và thường được gọi là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Rừng có nhiều cây cổ thụ, hang động và các trung tâm cứu hộ động vật.
Nho Quan có những dân tộc nào?
Nho Quan có người Kinh và người Mường sống xen nhau. Người Mường sống lâu đời ở các xã giáp Hòa Bình cũ và quanh rừng Cúc Phương; người Kinh lên theo các đợt khai hoang, lập nông trường.
Huyện Hoàng Long có liên quan gì đến Nho Quan?
Hoàng Long là huyện ghép từ Nho Quan và Gia Viễn cuối thập niên 1970, lấy tên sông Hoàng Long. Sau khi Ninh Bình tái lập năm 1992, huyện này tách lại thành hai huyện như cũ.
Đi Cúc Phương nên chuẩn bị gì?
Nên đi theo tuyến có sẵn, có hướng dẫn, mang nước, giày chắc, áo dài tay chống côn trùng. Mùa bướm cuối xuân đầu hè đông khách; mùa mưa đường rừng trơn, nên hỏi ban quản lý trước khi vào sâu.