Huyện Nghĩa Hành là huyện nằm ở lưu vực sông Vệ, giữa Tư Nghĩa, Mộ Đức, Minh Long, Ba Tơ và Sơn Hà, huyện lỵ là thị trấn Chợ Chùa. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Nghĩa Hành cũ được gộp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Nghĩa Hành không giáp biển, cũng không hẳn là núi. Đây là vùng đồng bằng chân núi, đất bãi bồi sông Vệ, ruộng lúa trải dài đến các dãy đồi phía tây. Người Quảng Ngãi coi Nghĩa Hành là cửa ngõ đi Minh Long, Ba Tơ, nơi đồng bằng gặp miền núi. Bài dưới đây kể về vị trí, tên gọi, đời sống và cách hiểu Nghĩa Hành sau 7/2025.
Vị trí: đồng bằng giữa núi và sông
Nghĩa Hành nằm phía tây nam thành phố Quảng Ngãi cũ, phía bắc và đông bắc giáp Tư Nghĩa, phía đông nam giáp Mộ Đức, phía nam giáp Ba Tơ, phía tây giáp Minh Long và Sơn Hà. Huyện không giáp biển, là một trong số ít huyện đồng bằng của tỉnh nằm sâu trong đất liền.
Sông Vệ chảy qua huyện từ tây sang đông, bồi đắp bãi phù sa và ruộng lúa. Các nhánh sông nhỏ từ Minh Long, Ba Tơ đổ về cũng góp nước cho vùng này. Mùa mưa, sông Vệ dâng nhanh, có năm ngập các xóm ven sông.
Thị trấn Chợ Chùa là huyện lỵ, nằm giữa đồng bằng, có chợ, cơ quan huyện, trường học và bệnh viện. Các xã của Nghĩa Hành mang tiền tố Hành: Hành Thuận, Hành Dũng, Hành Nhân, Hành Đức, Hành Minh, Hành Phước, Hành Thịnh, Hành Thiện, Hành Trung, Hành Tín Đông, Hành Tín Tây.
Phía tây huyện là vùng đồi núi thấp, nơi có người Hrê sinh sống ở một số thôn giáp Minh Long, Ba Tơ. Như vậy Nghĩa Hành có cả đồng bằng của người Kinh và miền đồi của người Hrê, hai nhịp sống đan xen.
Tên gọi và lịch sử
Nghĩa Hành là tên huyện lâu đời của Quảng Ngãi. Chữ Nghĩa trong tên gợi lại vùng đất xưa gọi là Quảng Nghĩa, còn chữ Hành được dùng cho cả loạt tên xã trong huyện. Tên này đã ổn định qua thời Pháp thuộc, thời Việt Nam Cộng hòa và đến năm 2025.
Thời Nghĩa Bình 1976–1989, Nghĩa Hành là một huyện của tỉnh lớn. Ranh giới giữa Nghĩa Hành và Minh Long có thời được điều chỉnh khi các huyện miền núi gộp tách. Các tài liệu ghi chi tiết này không giống nhau, nên khi tra lý lịch nên dựa vào giấy tờ gốc.
Tên Chợ Chùa, theo cách giải thích phổ biến, gắn với một ngôi chợ họp gần chùa từ xưa. Ngôi chợ lâu dần thành trung tâm buôn bán của cả vùng, rồi thành thị trấn. Đây là cách giải thích dân gian, nghe để biết.
Từ 1/7/2025, thị trấn Chợ Chùa và các xã của Nghĩa Hành được gộp lại thành một số xã mới. Một xã mới có thể ôm nhiều xã cũ mang tiền tố Hành, và tên mới có thể là một tên khác hẳn. Nên tra tại trụ sở xã mới hoặc nguồn chính thức.
Đồng lúa sông Vệ và nghề nông
Kinh tế Nghĩa Hành chủ yếu là nông nghiệp: lúa nước, rau màu, mía, cây ăn trái và chăn nuôi. Đồng lúa sông Vệ được tưới bằng hệ thống kênh mương, làm hai vụ mỗi năm ở phần lớn diện tích.
Bãi bồi ven sông trồng bắp, đậu, rau, dưa. Mùa khô, bãi bồi xanh mướt; mùa mưa nước lên, người dân thu hoạch sớm để tránh lũ. Kinh nghiệm canh mùa nước sông Vệ là thứ người nông dân ở đây học từ cha ông.
Vùng đồi phía tây trồng keo, quế, chăn bò. Một số hộ người Hrê làm ruộng bậc thang và nương rẫy. Những năm gần đây, nhiều hộ thử trồng cây ăn trái như bưởi, cam, mít trên đất đồi, có hộ thành công, có hộ phải chuyển cây khác.
Người trẻ Nghĩa Hành đi làm khu công nghiệp nhiều, do huyện gần thành phố và các khu công nghiệp như VSIP Quảng Ngãi, Dung Quất. Nhiều gia đình có người đi làm hằng ngày bằng xe máy, sáng đi tối về.
Sông Vệ: dòng sông của nhiều huyện
Sông Vệ bắt nguồn từ vùng núi phía tây, chảy qua Ba Tơ, Nghĩa Hành, rồi làm ranh giới giữa Tư Nghĩa và Mộ Đức trước khi đổ ra biển. Đối với Nghĩa Hành, sông Vệ là nguồn nước tưới, nguồn cát sỏi và cũng là nỗi lo mùa lũ.
Khai thác cát trên sông Vệ là chuyện người địa phương hay nói tới, vì nó ảnh hưởng đến bờ sông, ruộng ven sông. Chính quyền có quy định về vùng được phép khai thác; người dân thấy khai thác trái phép có thể báo cho xã.
Những bến đò cũ trên sông Vệ nay phần lớn đã thay bằng cầu, nhưng người già vẫn nhớ tên bến. Các cây cầu nối Nghĩa Hành với Tư Nghĩa, Mộ Đức giúp đi lại dễ hơn nhiều so với vài chục năm trước.
Mùa hè, các khúc sông nông là nơi trẻ con tắm, người lớn câu cá. Nhưng sông Vệ có những vực sâu bất ngờ và dòng chảy ngầm, nên người lạ không nên tắm chỗ không quen.
Cửa ngõ lên Minh Long và Ba Tơ
Nghĩa Hành là điểm trung chuyển từ đồng bằng lên Minh Long và một phần Ba Tơ. Đường từ thành phố Quảng Ngãi lên Minh Long đi qua Chợ Chùa, và nhiều người miền núi xuống Chợ Chùa mua bán thay vì đi xa lên thành phố.
Chợ Chùa vì vậy đông vui vào những phiên sáng, có hàng của đồng bằng như gạo, cá, đồ khô, và hàng của miền núi như măng, mật ong, chuối, rau rừng. Người mua kỹ tính thường đi chợ sớm để chọn hàng tươi.
Với khách đi Minh Long, thác Trắng hay Ba Tơ, Chợ Chùa là chỗ dừng ăn sáng, đổ xăng, mua nước. Từ đây đường lên núi bắt đầu dốc và ít hàng quán hơn.
Khi tỉnh mở rộng lên Kon Tum năm 2025, vai trò cửa ngõ của Nghĩa Hành không đổi nhiều, vì trục chính lên Kon Tum là quốc lộ 24 qua Mộ Đức và Ba Tơ. Nhưng với người đi Minh Long, Sơn Hà, Nghĩa Hành vẫn là lối quen.
Nghĩa Hành sau 7/2025: giấy tờ và cuộc sống
Giấy tờ ghi huyện Nghĩa Hành vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, người dân đến xã mới nơi cư trú. Ai sinh giai đoạn Nghĩa Bình có giấy khai sinh ghi tỉnh Nghĩa Bình, đó vẫn là quê Nghĩa Hành.
Người con Nghĩa Hành ở xa gửi đồ về nên ghi tên thôn cũ, tên xã mới, tỉnh Quảng Ngãi và số điện thoại người nhận. Người giao hàng ở đây quen tìm theo tên xóm và tên người.
Đời sống ở Nghĩa Hành đổi nhanh trong hai thập niên gần đây: đường nhựa về tới thôn, nhà xây mới, nhiều cửa hàng ở thị trấn. Nhưng nhịp đồng ruộng vẫn là nhịp chính, mùa gặt mùa cấy vẫn là những ngày bận nhất trong năm.
Người lớn tuổi ở Nghĩa Hành có thói quen gọi xã theo tên cũ, kể cả khi đã có tên mới. Khi hỏi đường, cứ hỏi theo tên cũ, người địa phương sẽ chỉ.
Những ai làm hồ sơ thừa kế, chuyển nhượng đất ở Nghĩa Hành nên ghi lại đầy đủ tên thôn, xã cũ, số tờ, số thửa trên giấy chứng nhận cũ. Khi đối chiếu với bản đồ địa chính mới, các thông tin này giúp cán bộ tìm đúng thửa nhanh hơn, nhất là với những thửa ven sông Vệ có lúc bị sạt lở, đổi hình dạng sau các mùa lũ.
Người con Nghĩa Hành đi xa có thể theo dõi tin tức quê qua trang thông tin của xã mới và các nhóm đồng hương. Khi có việc gấp như giấy tờ cho cha mẹ, nên gọi hỏi trước bộ phận một cửa để biết những gì làm được trực tuyến và những gì phải có mặt.
Những làng giáp núi ở phía tây Nghĩa Hành
Đi về phía tây Nghĩa Hành, đồng bằng thu hẹp, đồi núi bắt đầu nhô lên. Ở các xã giáp Minh Long, Ba Tơ, có những thôn của người Hrê sống xen với người Kinh. Hai cộng đồng chia nhau ruộng thung lũng và đồi, cùng đi một phiên chợ, cùng gửi con đến một trường.
Ở vùng này, nhà sàn và nhà xây đứng cạnh nhau. Người Hrê vẫn giữ tiếng chiêng trong những dịp quan trọng, giữ cách làm ruộng bậc thang trên sườn đồi thoải. Người Kinh trồng keo, chăn bò, mở quán tạp hóa dọc đường. Qua mấy thế hệ, nhiều phong tục đã pha trộn.
Đường giao thông về các thôn giáp núi đã được làm nhiều hơn so với trước, nhưng vẫn có những đoạn đất, mưa xuống trơn lầy. Những cây cầu tràn qua suối là chỗ nguy hiểm khi nước lên. Người địa phương quen chờ nước rút chứ không liều qua, và khách lạ nên làm theo họ.
Những vùng giáp núi cũng là nơi giữ được nhiều cảnh quan tự nhiên: suối nhỏ, rừng tái sinh, ruộng bậc thang xen giữa đồi keo. Không có điểm du lịch lớn, nhưng người thích đi chậm, nhìn đời sống làng quê sẽ thấy nhiều điều.
Khi sắp xếp xã mới năm 2025, các thôn giáp núi của Nghĩa Hành có thể nằm chung xã với thôn đồng bằng hoặc với vùng giáp ranh. Người ở các thôn này nên hỏi rõ trụ sở xã mới đặt ở đâu, giờ làm việc thế nào, để khỏi đi nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nghĩa Hành cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Nghĩa Hành cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; thị trấn Chợ Chùa và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Huyện lỵ Nghĩa Hành ở đâu?
Huyện lỵ Nghĩa Hành cũ là thị trấn Chợ Chùa, nằm giữa đồng bằng sông Vệ, có chợ, cơ quan huyện, trường học và bệnh viện. Nay là một phần của xã mới.
Nghĩa Hành có giáp biển không?
Không. Nghĩa Hành là huyện đồng bằng nằm sâu trong đất liền, giáp Tư Nghĩa, Mộ Đức, Ba Tơ, Minh Long và Sơn Hà. Sông Vệ chảy qua huyện rồi mới ra biển ở vùng Tư Nghĩa, Mộ Đức.
Các xã của Nghĩa Hành cũ tên gì?
Các xã của Nghĩa Hành cũ mang tiền tố Hành, như Hành Thuận, Hành Dũng, Hành Nhân, Hành Đức, Hành Minh, Hành Phước, Hành Thịnh, Hành Thiện, Hành Trung, Hành Tín Đông, Hành Tín Tây. Từ 7/2025 được gộp thành xã mới.
Từ Nghĩa Hành đi Minh Long thế nào?
Từ thị trấn Chợ Chùa đi theo đường lên phía tây nam, qua các xã giáp ranh là đến Minh Long. Đường nhựa tương đối tốt nhưng có đoạn dốc; mùa mưa nên hỏi tình trạng đường trước.
Sông Vệ chảy qua những huyện nào?
Sông Vệ bắt nguồn từ vùng núi phía tây, chảy qua Ba Tơ, Nghĩa Hành, rồi làm ranh giới giữa Tư Nghĩa và Mộ Đức trước khi ra biển. Thị trấn Sông Vệ của Tư Nghĩa cũ mang tên dòng sông này.