Huyện Nghi Lộc là đơn vị cấp huyện đồng bằng ven biển bao quanh phía bắc và phía tây thành phố Vinh ngay trước 1/7/2025, giáp Diễn Châu, Yên Thành ở phía bắc, Đô Lương, Nam Đàn, Hưng Nguyên ở phía tây và nam, phía đông là biển và vùng Cửa Lò. Huyện lỵ là thị trấn Quán Hành. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Nghi Lộc cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Nghi Lộc là huyện đã nhường đất nhiều nhất cho đô thị: từ việc lập thị xã Cửa Lò đến những lần Vinh mở rộng. Phần còn lại là vùng đất cát ven biển, đồng lúa, đồi thấp và các khu công nghiệp mới. Bài này kể các lớp ấy và cách ghi địa chỉ Nghi Lộc sau năm 2025.
Từ Chân Lộc đến Nghi Lộc
Theo các tài liệu địa chí, vùng Nghi Lộc thời Lê và đầu thời Nguyễn mang tên huyện Chân Lộc, đến thời Nguyễn mới đổi thành Nghi Lộc. Huyện nằm ở vùng đồng bằng ven biển phía bắc sông Lam, xưa thuộc phủ Hưng Nguyên hoặc vùng phủ lân cận tùy từng giai đoạn.
Phần lớn các xã của Nghi Lộc có tên bắt đầu bằng chữ Nghi: Nghi Diên, Nghi Hợp, Nghi Thiết, Nghi Yên, Nghi Xuân và nhiều tên khác. Cần lưu ý xã Nghi Xuân của Nghi Lộc khác với huyện Nghi Xuân của Hà Tĩnh, hai nơi chỉ trùng tên.
Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, Nghi Lộc vẫn là một huyện lớn ven Vinh. Đến giữa thập niên 1990, vùng ven biển phía đông của huyện, quanh bãi tắm và cửa Hội, được tách ra lập thị xã Cửa Lò. Đó là lần Nghi Lộc mất đi phần biển quen thuộc nhất của mình.
Qua nhiều lần mở rộng Vinh, một số xã của Nghi Lộc giáp thành phố cũng được cắt về Vinh. Vì thế, giấy tờ của người dân ở những vùng này có thể ghi huyện Nghi Lộc, rồi thị xã Cửa Lò hoặc thành phố Vinh, rồi xã hoặc phường mới sau 2025.
Thị trấn Quán Hành và trục quốc lộ 1
Thị trấn Quán Hành là huyện lỵ của Nghi Lộc, nằm trên quốc lộ 1, phía bắc Vinh. Thị trấn mọc lên quanh chợ và ngã ba đường, có các cơ quan huyện, bệnh viện, trường học. Do gần Vinh, Quán Hành phát triển nhanh như một vùng đô thị vệ tinh.
Quốc lộ 1 chạy dọc huyện từ bắc xuống nam, là trục buôn bán sầm uất. Hai bên đường có nhiều cửa hàng, xưởng, kho bãi, quán ăn phục vụ xe đường dài. Đường sắt Bắc – Nam cũng chạy qua phía tây huyện.
Sân bay Vinh nằm ở phía bắc thành phố, sát vùng Nghi Lộc. Tiếng máy bay lên xuống là âm thanh quen thuộc của các làng quanh đó. Đường từ sân bay ra Cửa Lò, vào Vinh đều đi qua vùng đất vốn thuộc Nghi Lộc.
Vì nằm sát Vinh, nhiều người Nghi Lộc làm việc ở thành phố, sáng đi chiều về. Đất ở ven quốc lộ, ven thị trấn tăng giá nhanh, làng quê dần thành khu dân cư nửa đô thị.
Cam Xã Đoài và vùng cam Nghi Lộc
Xã Đoài, thuộc vùng Nghi Diên của Nghi Lộc, nổi tiếng với giống cam Xã Đoài, được nhiều người coi là một trong những giống cam ngon nhất xứ Nghệ. Theo truyền tụng, cam Xã Đoài từng là sản vật dâng vua thời Nguyễn. Quả cam vỏ mỏng, mọng nước, vị ngọt thanh, thơm.
Cam Xã Đoài là một phần của thương hiệu cam Vinh, tên gọi chung của cam xứ Nghệ bán ra thị trường. Ngoài Nghi Lộc, cam Vinh còn được trồng nhiều ở vùng Phủ Quỳ, Quỳ Hợp, Anh Sơn.
Giống cam gốc ở Xã Đoài không còn nhiều vườn lớn như xưa vì đất chật, sâu bệnh, đô thị hóa. Người mua cam Xã Đoài nên hỏi kỹ nguồn gốc, vì trên thị trường có nhiều loại cam khác được gọi chung một tên.
Xã Đoài còn được biết tới với nhà thờ chính tòa có kiến trúc cổ, là một công trình kiến trúc lâu đời của vùng. Quanh đó là những làng quê có nghề trồng cam, làm vườn, buôn bán từ lâu.
Đền thờ Nguyễn Xí và những di tích trong huyện
Nghi Lộc là quê của Nguyễn Xí, công thần khai quốc nhà Lê sơ, người theo Lê Lợi từ những ngày đầu khởi nghĩa Lam Sơn và có công lớn trong việc dẹp loạn, giữ yên triều đình sau đó. Đền thờ và lăng mộ ông ở vùng Nghi Hợp là di tích cấp quốc gia.
Đền thờ Nguyễn Xí có kiến trúc cổ, nhiều hạng mục, với các mảng chạm khắc gỗ đẹp. Lễ hội đền diễn ra hằng năm, thu hút con cháu dòng họ Nguyễn Xí từ nhiều nơi về dự.
Ngoài ra, Nghi Lộc còn nhiều đình làng, đền, chùa, nhà thờ họ, gắn với lịch sử khai phá vùng đồng bằng ven biển. Một số di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, khi nông dân Nghi Lộc cùng các huyện khác đứng lên đấu tranh.
Khách tham quan di tích nên ăn mặc lịch sự, hỏi người trông coi trước khi vào, và tìm hiểu lịch sử qua các bảng giới thiệu tại chỗ hoặc người cao tuổi trong làng.
Đất cát ven biển, lạc và nghề cá
Phía đông Nghi Lộc là dải đất cát ven biển, nhiều nơi khô cằn, chỉ trồng được lạc, khoai, đậu và cây phi lao chắn gió. Lạc Nghi Lộc, cũng như lạc nhiều vùng ven biển Nghệ An, nổi tiếng hạt chắc, thơm, là nguồn thu chính của nông dân vùng cát.
Dọc bờ biển phía bắc Cửa Lò có những bãi biển hoang sơ hơn như Nghi Thiết, Nghi Yên. Các làng chài ở đây đánh bắt gần bờ, làm nước mắm, phơi cá. Mùa hè có khách từ Vinh lên tắm biển trong ngày, tránh sự đông đúc của Cửa Lò.
Mùa hè, gió Lào và cát nóng làm vùng ven biển rất khắc nghiệt. Mùa đông, gió bấc thổi cát bay. Người dân trồng phi lao thành hàng chắn gió, dựng nhà thấp, sống chung với điều kiện tự nhiên khó khăn.
Kênh nhà Lê, con kênh cổ chạy dọc vùng đồng bằng ven biển xứ Nghệ, đi qua địa bàn Nghi Lộc. Nhiều đoạn kênh đã bị bồi lấp, nhưng tên gọi vẫn còn trong ký ức người dân như một dấu tích của thời xưa.
Khu kinh tế, khu công nghiệp và vùng ven đô
Những năm gần đây, Nghi Lộc là một trong những địa bàn thu hút đầu tư công nghiệp lớn nhất Nghệ An. Một phần khu kinh tế Đông Nam và các khu công nghiệp nằm trên đất Nghi Lộc, với các nhà máy sản xuất linh kiện, may mặc, vật liệu.
Hàng nghìn lao động từ các huyện khác đến làm việc, thuê trọ quanh khu công nghiệp. Chợ, quán ăn, nhà trọ mọc lên nhanh; làng quê thay đổi bộ mặt chỉ trong vài năm.
Công nghiệp hóa mang lại việc làm, nhưng cũng đặt ra những vấn đề quen thuộc: thu hồi đất nông nghiệp, môi trường, giao thông giờ tan ca. Người dân Nghi Lộc vừa được hưởng lợi, vừa phải thích nghi với những thay đổi đó.
Vùng ven đô Nghi Lộc cũng là nơi nhiều người Vinh chọn mua đất, làm nhà vì giá rẻ hơn trong phố. Ranh giới giữa đô thị và nông thôn ở đây ngày càng mờ dần.
Đi qua Nghi Lộc: những điều người lạ hay nhầm
Người lạ đến vùng Vinh hay nhầm Nghi Lộc với Cửa Lò, vì đường đi biển phải qua đất vốn thuộc Nghi Lộc. Trước giữa thập niên 1990, đúng là bãi tắm Cửa Lò thuộc Nghi Lộc; sau đó là thị xã riêng; rồi nhập vào Vinh; rồi thành phường mới. Còn Nghi Lộc theo nghĩa huyện cuối cùng trước 7/2025 là vùng đồng bằng, đồi thấp và dải biển phía bắc Cửa Lò.
Một nhầm lẫn khác là giữa tên xã và tên huyện. Do gần như mọi xã ở Nghi Lộc đều bắt đầu bằng chữ Nghi, nên khi nghe “Nghi Xuân”, “Nghi Thạch”, “Nghi Phong”, người nơi khác khó biết đó là xã của Nghi Lộc, hay là huyện Nghi Xuân của Hà Tĩnh. Người địa phương thì phân biệt bằng cách nói thêm “ở Nghi Lộc” hay “bên Hà Tĩnh”.
Thứ ba là vùng sân bay. Sân bay Vinh mang tên thành phố, nhưng đường lên sân bay đi qua những làng vốn thuộc Nghi Lộc trước khi được cắt về Vinh. Người đọc địa chỉ cũ của một khách sạn, nhà hàng gần sân bay có thể thấy ghi huyện Nghi Lộc hay thành phố Vinh tùy năm.
Cuối cùng, cam Vinh và cam Xã Đoài thường được coi là một. Thực ra cam Xã Đoài là giống cam của một vùng cụ thể ở Nghi Lộc, còn cam Vinh là tên thương mại chung cho cam nhiều vùng của Nghệ An. Hỏi rõ nơi trồng là cách tránh mua nhầm.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ Nghi Lộc cũ
Từ 1/7/2025, huyện Nghi Lộc không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Quán Hành và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An; một số vùng giáp Vinh và Cửa Lò có thể thuộc các phường mới của khu Vinh cũ. Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ vì chưa đối chiếu đủ.
Địa chỉ trước kia có dạng: xóm, xã cũ, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: xóm, xã hoặc phường mới, tỉnh Nghệ An. Khi gửi hàng, nên ghi thêm tên xã cũ, ví dụ Nghi Diên hay Nghi Hợp, kèm chú thích “trước là huyện Nghi Lộc”.
Với vùng Cửa Lò, giấy tờ có thể ghi huyện Nghi Lộc trước giữa thập niên 1990, thị xã Cửa Lò sau đó, thành phố Vinh trong thời gian ngắn trước 7/2025, rồi phường mới. Tất cả đều hợp lệ theo thời điểm cấp.
Khi cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, nhất là cho hồ sơ đất ở vùng đang có dự án công nghiệp, đô thị, nên đến ủy ban xã, phường nơi có đất để được hướng dẫn và xác nhận chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nghi Lộc nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Nghi Lộc không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An, một số vùng giáp Vinh, Cửa Lò có thể thuộc các phường mới. Tỉnh Nghệ An không sáp nhập.
Thị xã Cửa Lò có phải tách từ Nghi Lộc không?
Đúng. Giữa thập niên 1990, vùng ven biển phía đông huyện Nghi Lộc được tách ra lập thị xã Cửa Lò. Đến đợt sắp xếp 2023–2025, Cửa Lò lại nhập vào thành phố Vinh.
Cam Xã Đoài ở đâu?
Cam Xã Đoài là giống cam của vùng Xã Đoài thuộc Nghi Diên, huyện Nghi Lộc cũ. Đây là một phần của thương hiệu cam Vinh, nổi tiếng vỏ mỏng, mọng nước, vị ngọt thanh.
Nguyễn Xí là ai?
Nguyễn Xí là công thần khai quốc nhà Lê sơ, theo Lê Lợi từ khởi nghĩa Lam Sơn, quê ở Nghi Lộc. Đền thờ và lăng mộ ông ở vùng Nghi Hợp là di tích cấp quốc gia, có lễ hội hằng năm.
Xã Nghi Xuân của Nghi Lộc có phải huyện Nghi Xuân không?
Không. Xã Nghi Xuân thuộc huyện Nghi Lộc cũ của Nghệ An, còn huyện Nghi Xuân thuộc tỉnh Hà Tĩnh, ở bờ nam sông Lam. Hai nơi chỉ trùng tên, cần ghi rõ tỉnh khi làm giấy tờ.
Thị trấn Quán Hành ở đâu?
Quán Hành là huyện lỵ của Nghi Lộc cũ, nằm trên quốc lộ 1 ở phía bắc Vinh. Thị trấn phát triển như một đô thị vệ tinh, có chợ, bệnh viện, trường học và cơ quan huyện trước 7/2025.