Huyện Ngân Sơn nằm ở phía bắc tỉnh Bắc Kạn cũ, giáp tỉnh Cao Bằng, có hai thị trấn Vân Tùng và Nà Phặc trên quốc lộ 3. Huyện mang tên dãy núi hình cánh cung Ngân Sơn, một trong những vùng lạnh nhất của Bắc Kạn cũ. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Ngân Sơn cũ thuộc các xã mới của tỉnh Thái Nguyên.
Người chạy xe tuyến Hà Nội – Cao Bằng biết Ngân Sơn qua những con dốc dài và sương mù dày. Người trong vùng biết Ngân Sơn là đất của người Tày, Nùng, Dao sống giữa núi cao, ruộng hẹp và mùa đông rét buốt. Bài này nói về tên gọi, núi non, hai thị trấn, đời sống vùng lạnh và cách ghi địa chỉ Ngân Sơn cũ.
Tên Ngân Sơn và dãy núi hình cánh cung
Ngân Sơn theo nghĩa Hán Việt là núi bạc. Tên huyện trùng với tên cánh cung Ngân Sơn, một trong những dãy núi hình cánh cung lớn của vùng Đông Bắc, cùng với các cánh cung Sông Gâm, Bắc Sơn, Đông Triều mà học sinh vẫn học trong môn địa lý.
Cánh cung Ngân Sơn chạy qua phía đông Bắc Kạn cũ, gồm những dãy núi đất cao, sườn dốc, phủ rừng. Phần đi qua huyện Ngân Sơn là nơi có những ngọn núi cao nhất vùng, tạo thành đường chia nước giữa các sông chảy về phía nam như sông Cầu và các sông chảy về phía đông bắc.
Ngân Sơn giáp tỉnh Cao Bằng ở phía bắc, giáp Ba Bể ở phía tây, Bạch Thông ở phía nam và Na Rì ở phía đông nam. Vị trí này khiến Ngân Sơn là cửa ra phía bắc của Bắc Kạn cũ trên đường lên Cao Bằng.
Thời Bắc Thái từ 1965 đến 1996, vùng Ngân Sơn thuộc tỉnh này; từ năm 1997 thuộc tỉnh Bắc Kạn tái lập. Trong các đợt sắp xếp xã những năm 2019–2020, một số xã của huyện được nhập lại, nên tên xã trên giấy tờ cũ có thể khác danh sách năm 2024.
Hai thị trấn Vân Tùng và Nà Phặc
Ngân Sơn là một trong số ít huyện của Bắc Kạn cũ có hai thị trấn. Vân Tùng là thị trấn huyện lỵ, nơi đặt các cơ quan huyện cũ, trung tâm y tế, trường học. Nà Phặc là thị trấn thứ hai, cũng nằm trên quốc lộ 3, là điểm buôn bán sầm uất của vùng phía nam huyện.
Nà Phặc là chỗ quen thuộc của xe khách, xe tải dừng nghỉ, ăn uống trên đường lên Cao Bằng. Chợ Nà Phặc tụ hàng của nhiều xã, có cả người từ các huyện lân cận tới mua bán. Đây là lý do người ngoài đôi khi tưởng Nà Phặc là trung tâm huyện.
Vân Tùng nằm cao hơn về phía bắc, gần ranh giới Cao Bằng. Thị trấn nhỏ, yên tĩnh, đời sống gắn với các cơ quan, trường học và chợ. Mùa đông, Vân Tùng thường lạnh hơn rõ so với thành phố Bắc Kạn cũ.
Ở cả hai thị trấn, các quán ăn sáng mở từ rất sớm để đón xe đường dài. Phở, bánh cuốn, cháo, xôi là những món quen; mùa đông, người dân địa phương thường ngồi quanh bếp than trong quán, vừa ăn vừa hỏi chuyện tài xế về tình hình đường phía trước.
Giữa hai thị trấn là những đoạn đường đèo uốn lượn, hai bên là ruộng bậc thang nhỏ, nhà sàn và rừng. Người đi lần đầu nên chú ý biển chỉ dẫn để không lẫn hai thị trấn khi hẹn gặp hay giao hàng.
Quốc lộ 3, đèo Giàng và đường lên Cao Bằng
Quốc lộ 3 đi qua Ngân Sơn theo hướng nam – bắc, từ Bạch Thông lên qua Nà Phặc, Vân Tùng rồi sang Cao Bằng. Đoạn từ vùng Phủ Thông lên Ngân Sơn phải vượt đèo Giàng; lên cao hơn nữa còn nhiều con dốc dài trước khi tới ranh giới tỉnh.
Trong kháng chiến chống Pháp, quốc lộ 3 qua vùng núi này là đường tiếp tế lên biên giới, nhiều đoạn từng là nơi phục kích đoàn xe địch. Người già trong vùng còn nhớ những năm làm dân công, khiêng vác, sửa đường ban đêm.
Ngày nay quốc lộ 3 là đường chính của xe khách, xe tải tuyến Cao Bằng. Một số đoạn đã được mở rộng, làm lại mặt đường, nhưng vẫn còn nhiều khúc cua gấp, dốc dài và vực sâu, đòi hỏi tài xế quen đường núi.
Những năm gần đây, xe tải chở hàng lên Cao Bằng đi quốc lộ 3 khá nhiều, nên ở các đoạn dốc dài thường có xe chạy chậm phía trước. Người đi xe con, xe máy nên kiên nhẫn, chỉ vượt ở đoạn thẳng, có tầm nhìn tốt, và tránh dừng đỗ sát khúc cua để chụp ảnh.
Mùa đông, sương mù dày đặc vào buổi sáng và chiều tối, tầm nhìn có khi chỉ vài chục mét. Trong những đợt rét đậm, mặt đường vùng cao có thể trơn do sương muối. Người lái nên giảm tốc, bật đèn sương mù, giữ khoảng cách và tránh vượt ở khúc cua.
Mùa đông giá rét và cây trồng vùng lạnh
Ngân Sơn là một trong những nơi lạnh nhất của Bắc Kạn cũ. Những đợt rét đậm, rét hại có thể xuất hiện sương muối, thậm chí băng giá ở vùng núi cao. Người dân phải che chắn chuồng trại, đốt lửa sưởi cho gia súc và che phủ rau màu.
Cái lạnh ảnh hưởng tới lịch thời vụ: lúa thường chỉ cấy được một vụ ở nhiều ruộng cao, ngô và đậu gieo theo mùa ấm. Mùa đông, nhiều thửa ruộng để trống hoặc trồng rau chịu lạnh.
Khí hậu mát quanh năm hợp với một số loại cây ăn quả và cây dược liệu vùng cao. Người dân trồng mận, hồng, rau, củ và chăm rừng trồng trên đồi. Chăn nuôi trâu bò, lợn, gà vẫn là nguồn thu quan trọng của nhiều gia đình.
Trẻ em ở các bản cao phải đi học trong giá lạnh, nhiều trường cho học sinh bán trú ở lại trong tuần. Mỗi mùa đông, các chương trình gửi áo ấm, chăn màn lên vùng cao thường chọn Ngân Sơn cùng Pác Nặm là điểm đến.
Người Tày, Nùng, Dao, H'Mông giữa vùng núi cao
Người Tày và Nùng sống chủ yếu trong các thung lũng dọc quốc lộ và các suối lớn, làm ruộng nước. Người Dao, H'Mông sống ở vùng núi cao hơn, làm nương, chăn nuôi gia súc, trồng rừng.
Lễ hội đầu năm của người Tày như lễ xuống đồng được tổ chức ở nhiều xã, có ném còn, kéo co, hát then. Người Dao giữ các nghi lễ dòng họ, trang phục thêu tay sặc sỡ; người H'Mông có chợ phiên là nơi gặp gỡ, trao đổi hàng hoá.
Chợ phiên ở các xã vùng cao họp theo chu kỳ riêng, không trùng ngày với chợ thị trấn. Người các bản đi bộ hoặc xe máy từ sáng sớm, mang theo gà, lợn con, rau, ngô, mật ong, đồ đan lát; buổi trưa chợ tan, người ta rủ nhau ăn bát canh nóng rồi mới về.
Ẩm thực vùng lạnh có thịt lợn, thịt bò gác bếp, lạp sườn hun khói, rượu ngô, các món canh nóng nấu với rau rừng. Những món này được làm nhiều vào cuối năm, khi trời lạnh nhất và cũng là mùa chuẩn bị Tết.
Nhiều thanh niên Ngân Sơn đi làm ăn xa ở các khu công nghiệp miền xuôi. Dịp Tết, quốc lộ 3 qua Nà Phặc, Vân Tùng đông xe về quê, chợ phiên cuối năm đông hơn hẳn ngày thường.
Đi Ngân Sơn: mùa nào, chuẩn bị gì
Mùa khô từ khoảng tháng 10 đến tháng 4 đường dễ đi hơn, nhưng mùa đông rất lạnh, sương mù dày. Mùa hè mát mẻ, cây cối xanh, nhưng mưa lớn có thể gây sạt lở trên các đoạn đèo. Người đi nên xem dự báo thời tiết vài ngày trước.
Xe khách tuyến Hà Nội – Cao Bằng, Thái Nguyên – Cao Bằng đều đi qua Nà Phặc, Vân Tùng, có thể xin dừng ở hai thị trấn. Giờ chạy, giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trước.
Mang theo áo ấm, kể cả vào mùa xuân và cuối thu, vì đêm trên núi lạnh hơn nhiều so với ban ngày. Người đi xe máy cần găng tay, áo gió, đèn tốt và đổ đầy xăng trước khi vào các đoạn đường vắng.
Ở các bản vùng cao, nên hỏi trước khi chụp ảnh người dân, nhất là người già và trẻ nhỏ. Mua hàng ở chợ phiên nên trả giá nhẹ nhàng, tôn trọng người bán.
Ngân Sơn cũ thuộc đâu từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Bắc Kạn nhập vào tỉnh Thái Nguyên và cấp huyện không còn. Hai thị trấn Vân Tùng, Nà Phặc và các xã của Ngân Sơn cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Ngân Sơn cũ trở thành vùng cực bắc của tỉnh Thái Nguyên mới, giáp Cao Bằng. Quãng đường từ đây về trung tâm tỉnh ở Thái Nguyên cũ khá xa, nên việc giải quyết thủ tục ở cấp xã và trực tuyến càng quan trọng với người dân.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "thôn, xã cũ, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã mới, tỉnh Thái Nguyên". Tên xã mới nên tra trên danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã, vì một số thôn có thể chuyển sang xã khác.
Giấy tờ cấp trước đây ghi huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn hay tỉnh Bắc Thái vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo tên xã mới; nếu cần, bạn có thể xin xác nhận địa chỉ cũ và mới là một.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ngân Sơn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ngân Sơn cũ thuộc tỉnh Thái Nguyên, sau khi Bắc Kạn nhập vào Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Hai thị trấn Vân Tùng, Nà Phặc và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Trung tâm huyện Ngân Sơn là Vân Tùng hay Nà Phặc?
Thị trấn huyện lỵ là Vân Tùng, nơi đặt các cơ quan huyện cũ. Nà Phặc là thị trấn thứ hai, buôn bán sầm uất hơn và là điểm dừng quen thuộc của xe khách trên quốc lộ 3, nên dễ bị nhầm là trung tâm huyện.
Cánh cung Ngân Sơn là gì?
Đó là một trong các dãy núi hình cánh cung của vùng Đông Bắc, cùng với Sông Gâm, Bắc Sơn, Đông Triều. Cánh cung Ngân Sơn chạy qua phía đông Bắc Kạn cũ, phần qua huyện Ngân Sơn có nhiều ngọn núi cao và là nơi chia nước của nhiều dòng sông.
Mùa đông ở Ngân Sơn có lạnh lắm không?
Ngân Sơn là một trong những nơi lạnh nhất Bắc Kạn cũ, trong các đợt rét đậm có thể có sương muối, băng giá ở vùng núi cao. Người đi mùa đông nên mang áo ấm, găng tay và cẩn thận khi lái xe trong sương mù.
Đi từ Hà Nội lên Ngân Sơn bằng gì?
Có thể đi xe khách tuyến Hà Nội – Cao Bằng qua Thái Nguyên, Chợ Mới, thành phố Bắc Kạn cũ rồi lên Nà Phặc, Vân Tùng. Người đi riêng theo cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới rồi quốc lộ 3. Giờ xe và giá vé nên hỏi nhà xe trước.
Giấy tờ ghi huyện Ngân Sơn có phải đổi không?
Không bắt buộc đổi. Giấy tờ cấp trước đây vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo tên xã mới của tỉnh Thái Nguyên; bạn mang theo giấy tờ gốc để cán bộ đối chiếu.