Nam Trà My là huyện miền núi xa nhất ở phía tây nam tỉnh Quảng Nam cũ, được lập năm 2003 khi huyện Trà My chia làm hai, phần phía nam thành Nam Trà My. Huyện không có thị trấn, trung tâm hành chính đặt ở xã Trà Mai. Địa bàn nằm trên sườn đông khối núi Ngọc Linh, giáp Kon Tum và Quảng Ngãi. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, đất Nam Trà My cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Với người đồng bằng xứ Quảng, Nam Trà My là nơi “xa nhất trong những nơi xa”. Bài này viết về tên gọi, núi Ngọc Linh và cây sâm, đồng bào Xơ Đăng, những trận sạt lở đã để lại dấu vết, đường đi, và cách ghi địa chỉ Nam Trà My cũ sau tháng 7/2025.
Từ huyện Trà My đến Nam Trà My
Trước năm 2003, cả vùng núi phía tây nam Quảng Nam thuộc một huyện là Trà My, trải từ chỗ giáp Tiên Phước lên tới tận sườn Ngọc Linh. Huyện rộng, dân thưa, các xã phía nam cách trung tâm huyện nhiều giờ đi đường núi, mùa mưa có khi cách biệt hẳn. Năm 2003, huyện được chia đôi: phần phía bắc thành Bắc Trà My, giữ thị trấn Trà My; phần phía nam thành Nam Trà My.
Nam Trà My khi lập không có sẵn một thị trấn để làm trung tâm. Cơ quan huyện được dựng ở xã Trà Mai, nơi tương đối bằng phẳng và nằm trên trục đường lên các xã. Trong hai mươi năm tồn tại, huyện vẫn giữ cơ cấu toàn xã, không lập thị trấn, điều khá hiếm ở các huyện của Quảng Nam cũ.
Tên các xã của Nam Trà My phần lớn bắt đầu bằng chữ “Trà”: Trà Mai, Trà Don, Trà Leng, Trà Dơn, Trà Tập, Trà Cang, Trà Vân, Trà Vinh, Trà Linh, Trà Nam. Người lạ đọc dễ lẫn, nhất là Trà Don với Trà Dơn. Khi tra giấy tờ, nên chép đúng từng dấu, vì lệch một dấu là sang một xã khác.
Giấy tờ cấp trước năm 2003 ghi “huyện Trà My”; từ 2003 tới tháng 6/2025 ghi “huyện Nam Trà My”. Một người sinh ở Trà Linh năm 1995 có khai sinh ghi Trà My, còn em sinh năm 2005 ghi Nam Trà My — cùng một làng, chỉ khác năm cấp giấy. Đây là chuyện bình thường, không phải sai sót.
Sườn đông Ngọc Linh: núi cao, mây và rừng già
Khối núi Ngọc Linh là vùng núi cao nhất Nam Trường Sơn, đỉnh chính nằm về phía Kon Tum. Nam Trà My ôm lấy sườn đông của khối núi này, nên địa hình gần như toàn núi: dốc đứng, khe sâu, thung lũng hẹp. Nhiều thôn nằm ở độ cao lớn, sáng sớm mây phủ kín, gần trưa mới tan, khí hậu mát quanh năm.
Đây là vùng đầu nguồn của sông Tranh, nhánh lớn của hệ Thu Bồn. Nước từ các khe trên núi gom lại, chảy về phía bắc qua Bắc Trà My vào hồ Sông Tranh 2, rồi xuống Hiệp Đức, Nông Sơn, Duy Xuyên. Rừng ở Nam Trà My vì thế không chỉ là chuyện của người trên núi mà còn liên quan tới lũ lụt của cả vùng hạ lưu.
Rừng già trên Ngọc Linh còn những khoảng lớn, nhiều cây gỗ quý, nhiều loài cây thuốc. Một phần diện tích nằm trong khu bảo tồn và rừng phòng hộ, việc vào rừng có quy định riêng. Người làng có những khu rừng giữ theo luật tục từ đời ông bà, không chặt, không đốt.
Ở vài nơi, đồng bào khai ruộng bậc thang trên sườn núi, dẫn nước từ khe về từng thửa nhỏ. Mùa lúa chín, ruộng bậc thang vàng trên nền núi xanh là cảnh nhiều người tìm lên xem. Nhưng ruộng ở đây trước hết là cái ăn của làng, không phải cảnh để ngắm; người đi xem nên đi trên bờ ruộng, không giẫm lúa.
Cây sâm Ngọc Linh và chuyện giữ giống
Sâm Ngọc Linh, còn gọi là sâm Việt Nam, mọc tự nhiên dưới tán rừng già ở vùng núi Ngọc Linh, cả phía Kon Tum lẫn phía Nam Trà My. Cây được giới khoa học mô tả từ thập niên 1970 và từ đó trở thành loài cây quý được bảo vệ, được nhắc tới nhiều nhất khi nói về Nam Trà My.
Đồng bào ở đây biết đến cây sâm từ lâu, dùng như một vị thuốc trong làng. Khi giá trị của sâm được biết rộng, việc trồng sâm dưới tán rừng được tổ chức lại: có vùng trồng tập trung, có hộ trồng trong vườn rừng, có trạm giống. Một cây sâm cần nhiều năm mới cho củ, nên đây là việc kiên nhẫn chứ không làm giàu nhanh được.
Vì giá trị cao, sâm Ngọc Linh cũng là thứ dễ bị làm giả, trộn lẫn sâm từ nơi khác hoặc các loại củ trông giống. Người muốn mua nên hỏi rõ nguồn gốc, giấy tờ của cơ sở trồng, tránh mua ngoài đường hay qua người giới thiệu không rõ. Trang này không bàn giá và không khuyên dùng sâm cho bệnh nào; chuyện dùng làm thuốc nên hỏi thầy thuốc.
Ngoài sâm, Nam Trà My còn có quế Trà My trồng trên rẫy, nhiều loại dược liệu khác, măng, mật ong rừng. Ở vùng thấp hơn, người dân trồng lúa nước, bắp, sắn, chăn nuôi heo, gà, bò. Sinh kế của mỗi nhà thường là sự cộng lại của nhiều thứ nhỏ như vậy.
Người Xơ Đăng và nếp làng trên núi
Cư dân bản địa của Nam Trà My chủ yếu là người Xơ Đăng, gồm các nhóm địa phương như Ca Dong, Mơ Nâm, cùng một số làng của các dân tộc khác. Người Kinh sống ít, chủ yếu là cán bộ, giáo viên, y tế, người buôn bán ở trung tâm Trà Mai và vài điểm dọc đường.
Làng truyền thống nằm trên sườn đồi gần nguồn nước, nhà sàn gỗ quây quanh khoảng sân chung. Lễ mừng lúa mới, lễ cầu mùa, lễ cúng bến nước là những dịp cả làng tụ lại, có cồng chiêng, rượu cần, chia phần thịt cho từng nhà. Các lễ này mang ý nghĩa cộng đồng, gắn kết những gia đình trong làng.
Nhiều trẻ em học ở trường bán trú, trường nội trú, ở lại trường cả tuần vì nhà xa. Thanh niên có người xuống đồng bằng hoặc vào Nam làm thuê, rồi về làng vào mùa lễ, mùa rẫy. Tiếng mẹ đẻ vẫn là tiếng nói hằng ngày trong làng; tiếng Việt dùng ở trường, ở chợ, ở xã.
Khách đến làng nên đi cùng cán bộ thôn hoặc người quen trong làng, hỏi trước khi chụp ảnh và trước khi vào nhà. Không tự ý vào rừng giữ theo luật tục, không hái cây, không mang sâm hay cây thuốc ra khỏi làng khi chưa rõ quy định.
Mùa mưa và những trận sạt lở
Nam Trà My là một trong những vùng có lượng mưa lớn của Quảng Nam cũ. Đất trên sườn dốc dày, ngấm nước lâu ngày thì dễ trượt. Gần như năm nào cũng có sạt lở ở đâu đó trên đường lên các xã, có khi chỉ chắn đường vài giờ, có khi làm đứt liên lạc nhiều ngày.
Cuối tháng 10/2020, sau nhiều ngày mưa lớn do bão, các trận sạt lở ở xã Trà Leng và một số xã lân cận vùi lấp nhiều nhà dân, gây thiệt hại lớn về người. Sự kiện được cả nước theo dõi, và từ đó việc di dời các làng ở vùng nguy cơ, dựng khu tái định cư an toàn hơn được làm gấp rút hơn.
Với người địa phương, mùa mưa là lúc phải nghe theo cảnh báo của thôn, của xã: ai ở dưới chân đồi dốc thì đi tránh sang nhà chung hay nhà người thân ở chỗ an toàn. Người ngoài định lên Nam Trà My trong khoảng tháng 9 đến tháng 12 nên cân nhắc kỹ, hỏi tình hình đường trước, và sẵn sàng hoãn chuyến.
Gặp đoạn đường vừa sạt hay có dấu hiệu nứt taluy, đá lăn, nước đục chảy mạnh từ sườn núi thì dừng lại, quay đầu, không cố vượt. Kinh nghiệm của người đi núi ở đây rất đơn giản: mất một ngày chờ còn hơn liều.
Đường lên Nam Trà My
Đường quen thuộc từ đồng bằng là đi từ Tam Kỳ theo quốc lộ 40B qua Tiên Phước lên thị trấn Trà My của Bắc Trà My, rồi đi tiếp về phía nam lên Trà Mai. Từ Nam Trà My, tuyến đường tiếp tục vượt núi sang phía Kon Tum. Đoạn núi có nhiều khúc cua gắt, dốc dài, có chỗ chỉ vừa hai xe tránh nhau.
Đi xe máy là cách phổ biến của người địa phương; đi ô tô con nên chọn xe gầm cao, kiểm tra phanh trước chuyến. Xe khách lên Trà My có, nhưng tuyến và giờ chạy thay đổi theo thời gian, nên hỏi ở bến xe Tam Kỳ hay hỏi người quen trước khi đi. Từ trung tâm lên các xã xa thường phải đi xe máy hoặc nhờ người làng chở.
Trung tâm Trà Mai có chợ, trạm xăng, nhà nghỉ nhỏ, quán ăn. Ở các xã xa, chỗ nghỉ chủ yếu là nhà dân hoặc nhà cộng đồng, cần báo trước. Sóng điện thoại đã phủ phần lớn trung tâm các xã, nhưng vẫn có những thôn sóng chập chờn; nên báo người nhà lịch đi trước khi vào vùng sâu.
Mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 8, là lúc thuận để lên. Mang áo ấm cho buổi sáng và đêm, áo mưa, giày bám đường, thuốc men cá nhân. Nhớ đổ xăng ở chỗ có cây xăng, vì đoạn giữa hai điểm có thể rất dài.
Từ 1/7/2025: Nam Trà My cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện không còn. Các xã của Nam Trà My cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng, trong đó có các xã như Nam Trà My, Trà Linh, Trà Leng, Trà Tập, Trà Vân. Vùng giáp Kon Tum cũ nay là ranh giới giữa Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi mới, vì Kon Tum đã hợp với Quảng Ngãi.
Muốn biết chính xác một xã cũ nay thuộc xã mới nào, nên tra theo tên xã cũ trong bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi bộ phận một cửa của xã mới. Khi ghi địa chỉ, ghi tên thôn, làng cùng xã mới và “thành phố Đà Nẵng”; nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm xã và huyện cũ để người đọc dễ nhận ra.
Giấy tờ ghi “huyện Trà My” hay “huyện Nam Trà My”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị sử dụng; chỉ khi làm thủ tục mới thì ghi theo địa danh hiện hành. Sổ đỏ, khai sinh, giấy tờ đất rừng, giấy tờ liên quan tới vùng trồng sâm không tự nhiên mất hiệu lực vì đổi tên đơn vị hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nam Trà My được lập năm nào?
Huyện Nam Trà My được lập năm 2003, khi huyện Trà My của tỉnh Quảng Nam chia thành hai huyện Bắc Trà My và Nam Trà My. Phần phía nam, sâu trong vùng núi Ngọc Linh, thành Nam Trà My, trung tâm đặt ở xã Trà Mai.
Nam Trà My có thị trấn không?
Không. Trong suốt thời gian tồn tại từ 2003 tới tháng 6/2025, huyện Nam Trà My chỉ gồm các xã, không có thị trấn. Trung tâm hành chính của huyện đặt tại xã Trà Mai, nơi có các cơ quan, chợ và trường học.
Nam Trà My bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Nam Trà My thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng, giáp tỉnh Quảng Ngãi mới ở phía tây và phía nam.
Sâm Ngọc Linh trồng ở đâu trong Nam Trà My?
Sâm Ngọc Linh mọc và được trồng dưới tán rừng ở vùng núi cao trên sườn đông Ngọc Linh, tập trung ở các xã phía nam và tây nam huyện cũ. Vùng trồng có quản lý, người ngoài không nên tự vào rừng hay mua sâm không rõ nguồn gốc.
Trà Leng ở đâu, vì sao nhiều người biết tên?
Trà Leng là một xã của huyện Nam Trà My cũ. Cuối tháng 10/2020, sạt lở lớn sau mưa bão xảy ra ở Trà Leng và vùng lân cận, gây thiệt hại nặng về người, nên tên xã được cả nước biết tới. Từ đó việc di dời dân khỏi vùng nguy cơ được đẩy mạnh.
Đi Nam Trà My mùa nào an toàn?
Nên đi vào mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 8. Từ tháng 9 đến tháng 12 mưa lớn, sạt lở có thể chắn đường nhiều ngày. Dù đi mùa nào cũng nên hỏi tình hình đường trước, mang áo ấm và báo người nhà lịch trình.