Nam Giang là huyện miền núi phía tây tỉnh Quảng Nam cũ, giáp nước Lào, có tên cũ là huyện Giằng trước khi đổi thành Nam Giang năm 2003. Trung tâm huyện là thị trấn Thạnh Mỹ, nơi quốc lộ 14B gặp đường Hồ Chí Minh. Cư dân bản địa chủ yếu là người Cơ Tu và Giẻ Triêng. Từ 1/7/2025, địa bàn Nam Giang cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Bài này viết về Nam Giang qua tên gọi cũ, vị trí ngã ba đường, cửa khẩu biên giới, sông Bung và các hồ thủy điện, làng của đồng bào bản địa, và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Từ Giằng đến Nam Giang
Người lớn tuổi ở Quảng Nam vẫn gọi vùng này là Giằng, tên của huyện miền núi phía tây thời tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, cùng với Hiên, Phước Sơn, Trà My. Năm 2003, huyện Giằng được đổi tên thành Nam Giang. Tên mới vẫn giữ âm “Giang”, như Đông Giang và Tây Giang tách từ Hiên cũng mang âm này.
Giấy tờ cấp trước khi đổi tên có thể ghi “huyện Giằng”. Khi tra những giấy tờ đó, chỉ cần biết Giằng chính là Nam Giang về sau, ranh giới không khác nhiều. Một số xã ở Nam Giang mang tên gốc tiếng bản địa, như La Dêê, Đắc Pring, Zuôih, Chơ Chun, đọc lên là nhận ra ngay vùng này.
Từ năm 1997, Nam Giang thuộc tỉnh Quảng Nam, giữ cơ cấu ổn định cho tới tháng 6/2025. Vì không bị chia tách lần nào trong giai đoạn đó, địa chỉ ở Nam Giang ít rắc rối hơn ở Trà My hay Hiên.
Tên huyện và tên thị trấn Thạnh Mỹ là hai cái tên người ngoài biết nhiều nhất, còn trong huyện, người ta gọi nhau theo tên làng, tên thôn. Muốn tìm một người ở Nam Giang, biết tên làng quan trọng hơn biết tên xã.
Thạnh Mỹ: ngã ba đường của miền núi
Thị trấn Thạnh Mỹ nằm bên sông Vu Gia, ở nơi quốc lộ 14B từ Đà Nẵng, Đại Lộc lên gặp đường Hồ Chí Minh. Từ đây, đi bắc lên Đông Giang, Tây Giang, đi nam xuống Phước Sơn, Khâm Đức, đi tây lên cửa khẩu biên giới. Vị trí ngã ba làm Thạnh Mỹ thành điểm dừng chân quen của xe đường dài và người đi núi.
Thạnh Mỹ có chợ, bến xe, trường nội trú, bệnh viện, các cơ quan của huyện cũ. Dân cư thị trấn có cả người Kinh và đồng bào bản địa. Ở đây có thể ăn uống, nghỉ lại, đổ xăng trước khi đi tiếp vào những chặng đường núi dài.
Người dân Thạnh Mỹ quen với cảnh xe tải chở gỗ, chở hàng qua lại, quen cả với những mùa lũ khi sông Vu Gia dâng cao, quốc lộ 14B có đoạn bị chia cắt. Khi có lũ, Thạnh Mỹ có thể bị cô lập với đồng bằng trong vài ngày.
Ở Thạnh Mỹ có thể gặp đủ người: tài xế xe tải đường dài, cán bộ lên công tác vùng biên, người buôn bán từ đồng bằng, đồng bào từ các làng xa xuống chợ. Các quán ăn quanh ngã ba mở từ sáng sớm tới tối, phục vụ món đơn giản, nhanh, hợp với khách đi đường.
Cửa khẩu Nam Giang và quốc lộ 14D
Từ Thạnh Mỹ, quốc lộ 14D đi về phía tây lên cửa khẩu Nam Giang, đối diện cửa khẩu Đắc Tà Oọc của Lào. Đây là cửa khẩu của Quảng Nam cũ với nước bạn, phục vụ trao đổi hàng hoá và đi lại của cư dân hai bên biên giới.
Đường lên cửa khẩu đi qua nhiều đèo dốc, rừng núi, thưa dân. Đoạn đường này đẹp nhưng khó đi vào mùa mưa, có thể sạt lở. Người đi qua cửa khẩu cần đủ giấy tờ theo quy định, và nên hỏi trước giờ làm việc của cửa khẩu.
Đời sống ở các xã biên giới gắn với bộ đội biên phòng, với việc giữ đường biên, mốc giới. Đồng bào ở đây có quan hệ họ hàng, thăm thân với người bên kia biên giới từ lâu đời.
Ở các xã gần biên giới, trường học, trạm y tế, đồn biên phòng là những điểm sinh hoạt chung. Bộ đội biên phòng không chỉ giữ biên giới mà còn tham gia dạy chữ, hỗ trợ người dân làm nhà, khám bệnh, chuyện được báo chí đưa tin nhiều.
Hàng hoá qua cửa khẩu chủ yếu là nông sản, lâm sản, hàng tiêu dùng; lưu lượng không lớn như các cửa khẩu quốc tế ở nơi khác nhưng có ý nghĩa với kinh tế vùng biên. Việc nâng cấp đường và cửa khẩu được nhắc tới trong nhiều kế hoạch phát triển của tỉnh cũ.
Người Cơ Tu, Giẻ Triêng và nếp làng
Nam Giang có hai cộng đồng bản địa chính: người Cơ Tu ở phía bắc và trung tâm, người Giẻ Triêng (gồm các nhóm như Ve, Tà Riềng) ở phía nam và tây nam. Mỗi cộng đồng có tiếng nói, nhà cửa, lễ hội riêng, nhưng cùng chung nếp sống làng trên núi.
Làng Cơ Tu có nhà gươl ở giữa; làng Giẻ Triêng có nhà rông, nhà dài. Lễ mừng lúa mới, lễ cầu mùa, lễ kết nghĩa giữa các làng là những dịp lớn, có cồng chiêng, múa, ăn uống chung. Nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rèn vẫn còn ở nhiều làng.
Khách đến làng nên đi cùng người địa phương, hỏi trước khi chụp ảnh và vào nhà. Trong làng có những khu rừng, cây cối được giữ theo luật tục, không nên tự ý vào.
Người Giẻ Triêng có những nét riêng trong trang phục, đồ trang sức, cách làm nhà dài cho nhiều thế hệ cùng ở. Một số nhóm Giẻ Triêng còn giữ tục kết nghĩa giữa các làng, coi nhau như anh em, cùng giúp nhau khi mất mùa hay khi có việc lớn.
Ở cả hai cộng đồng, tiếng nói mẹ đẻ vẫn được dùng hằng ngày trong làng, còn tiếng Việt dùng khi đi chợ, đi học, làm việc với chính quyền. Nhiều trẻ em biết cả hai thứ tiếng từ nhỏ.
Sông Bung, sông Cái và các hồ thủy điện
Nam Giang là vùng thượng nguồn của hệ sông Vu Gia. Sông Bung, sông Cái, sông Thanh và nhiều suối lớn chảy qua huyện, nước trong, đá nhiều, hai bờ là rừng. Đây là nguồn nước cho cả vùng đồng bằng phía dưới.
Trên các con sông này có nhiều nhà máy thủy điện. Việc xây thủy điện kéo theo di dời làng, thay đổi đất ruộng, rẫy và dòng chảy. Người dân trong các khu tái định cư phải làm quen với nơi ở mới, ruộng mới; có nơi ổn định, có nơi còn khó khăn.
Mùa lũ, việc vận hành các hồ chứa ảnh hưởng trực tiếp tới hạ lưu Đại Lộc, Điện Bàn. Người dân hai vùng thượng, hạ lưu đều theo dõi tin xả lũ, và đây là chủ đề thường được nhắc mỗi khi có lũ lớn.
Những đoạn sông còn chảy tự nhiên giữa rừng có nước trong, đá lớn, thác ghềnh, là nơi người dân đánh cá, lấy rêu đá theo mùa. Rêu đá sông là món ăn quen của đồng bào, được nướng trong ống tre hoặc gói lá.
Người ngoài muốn tắm suối, đi sông nên hỏi người địa phương về những khúc có nước xoáy, những ngày có thể xả nước từ hồ phía trên. Mực nước có thể dâng nhanh mà không báo trước nếu không theo dõi tin.
Rừng, sản vật và đời sống kinh tế
Nam Giang còn diện tích rừng lớn, có khu bảo tồn thiên nhiên, rừng đầu nguồn. Người dân sống bằng làm rẫy, trồng lúa nước ở thung lũng, trồng keo, cao su, chăn nuôi, nhận khoán bảo vệ rừng và thu hái sản vật như măng, mật ong, các loại cây thuốc.
Một số vùng trước đây có khai thác vàng nhỏ lẻ, gây hại cho rừng và sông suối, đã được chấn chỉnh nhiều lần. Việc giữ rừng, giữ sông sạch là chủ đề người địa phương quan tâm.
Sản vật của Nam Giang thường được mang xuống chợ Thạnh Mỹ hoặc bán cho thương lái. Người muốn mua nên hỏi rõ nguồn gốc, đặc biệt với các loại cây thuốc, vì có loại được bảo vệ.
Một số làng đã thử trồng cây dược liệu dưới tán rừng, nuôi heo đen, gà thả đồi, làm du lịch cộng đồng quy mô nhỏ. Những hướng đi này còn mới, phụ thuộc vào đường sá và thị trường, nhưng cho thấy người dân muốn sống được với rừng mà không phải phá rừng.
Chợ phiên ở trung tâm các xã là dịp người làng đem gà, heo, rau, măng ra bán, và mua về muối, dầu, vải. Đây cũng là lúc người các làng gặp nhau, trao đổi tin tức, nhất là sau những đợt mưa lớn.
Đi lại và ở lại trên đất Nam Giang
Từ Đà Nẵng cũ, đi quốc lộ 14B qua Đại Lộc là đường thẳng nhất lên Thạnh Mỹ; từ đây đi tiếp theo đường Hồ Chí Minh hoặc quốc lộ 14D. Xe khách có tuyến lên Thạnh Mỹ và các huyện núi, nhưng giờ chạy, nhà xe thay đổi theo thời gian, nên hỏi tại bến trước khi đi. Người địa phương chủ yếu đi xe máy; đi ô tô con lên các xã xa nên chọn xe gầm cao.
Thạnh Mỹ có nhà nghỉ, quán ăn đủ cho người đi công tác, đi đường. Các xã xa ít chỗ nghỉ, chủ yếu là nhà dân, nhà cộng đồng; muốn ở lại nên báo trước cho cán bộ thôn. Sóng điện thoại đã phủ ở trung tâm xã, nhưng vẫn có những thôn sóng yếu.
Mùa khô là lúc thuận để đi Nam Giang. Từ tháng 9 đến tháng 12 nên theo dõi tin mưa lũ, sạt lở; quốc lộ 14B và 14D đều có đoạn có thể bị chia cắt. Gặp sạt lở thì quay lại, đừng cố vượt.
Từ 1/7/2025: Nam Giang cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Nam Giang không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Thạnh Mỹ và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Vùng biên giới phía tây của Quảng Nam cũ nay là vùng biên giới của thành phố Đà Nẵng.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên thôn, làng cùng tên xã mới; nếu biểu mẫu cho phép thì ghi thêm xã, huyện cũ. Tên xã mới cụ thể nên tra theo xã cũ bằng bảng đối chiếu chính thức.
Giấy tờ ghi “huyện Giằng” hay “huyện Nam Giang”, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Có vướng mắc thì hỏi cán bộ thôn hoặc bộ phận một cửa của xã mới.
Với đồng bào có người thân bên kia biên giới, việc cấp giấy tờ đi lại vùng biên vẫn theo quy định riêng về biên giới, không phụ thuộc vào việc đổi tên huyện. Có thắc mắc thì hỏi đồn biên phòng hoặc công an xã sở tại.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Giằng là huyện nào bây giờ?
Huyện Giằng là tên cũ của huyện Nam Giang, được đổi tên năm 2003, cùng đợt chia huyện Hiên và huyện Trà My. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Nam Giang cũ thuộc các xã của thành phố Đà Nẵng.
Trung tâm huyện Nam Giang cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Nam Giang cũ là thị trấn Thạnh Mỹ, nằm bên sông Vu Gia, nơi quốc lộ 14B gặp đường Hồ Chí Minh. Đây là ngã ba quan trọng của miền núi Quảng Nam cũ.
Cửa khẩu Nam Giang thông sang đâu?
Cửa khẩu Nam Giang nằm ở biên giới phía tây, đối diện cửa khẩu Đắc Tà Oọc của Lào. Đường lên cửa khẩu là quốc lộ 14D từ Thạnh Mỹ, đi qua nhiều đèo dốc.
Nam Giang bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Nam Giang thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Người Giẻ Triêng sống ở đâu trong Nam Giang?
Người Giẻ Triêng, gồm các nhóm như Ve, Tà Riềng, sống chủ yếu ở phía nam và tây nam Nam Giang cũ, giáp Phước Sơn và biên giới. Phía bắc và trung tâm huyện chủ yếu là người Cơ Tu.
Đi từ Đà Nẵng lên Thạnh Mỹ thế nào?
Đường quen là quốc lộ 14B qua Đại Lộc lên thẳng Thạnh Mỹ. Đường đẹp nhưng mùa lũ có đoạn bị ngập, chia cắt. Nên hỏi tình hình đường trước khi đi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12.