Huyện Nam Đàn là đơn vị cấp huyện đồng bằng ven sông Lam, phía tây nam Vinh, ngay trước 1/7/2025, giáp Hưng Nguyên, Nghi Lộc, Đô Lương, Thanh Chương và bên kia sông là Hà Tĩnh. Đây là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, với làng Sen và làng Hoàng Trù ở vùng Kim Liên. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Nam Đàn cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Nam Đàn là vùng đất nhỏ nhưng dày lịch sử: từ khởi nghĩa Mai Thúc Loan thế kỷ VIII đến Phan Bội Châu đầu thế kỷ XX và Hồ Chí Minh. Bài viết kể các di tích chính, đời sống ven sông Lam, món tương nổi tiếng và cách ghi địa chỉ Nam Đàn sau năm 2025.
Kim Liên: làng Sen và làng Hoàng Trù
Khu di tích Kim Liên gồm hai làng cách nhau không xa. Làng Hoàng Trù, còn gọi là làng Chùa, là quê ngoại, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra năm 1890 trong ngôi nhà tranh của ông bà ngoại. Làng Sen là quê nội, nơi có ngôi nhà của cụ Nguyễn Sinh Sắc, thân sinh của Người, nơi Người sống những năm thơ ấu.
Hai ngôi nhà tranh, vườn cây, ao sen, giếng nước được giữ gìn, tu bổ qua nhiều lần, là điểm đến của hàng triệu lượt khách trong và ngoài nước. Mùa hè, sen nở trong các ao làng, đúng như tên gọi của làng.
Khu di tích có bảo tàng, nhà trưng bày, khu đón tiếp. Khách nên đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng và đông người, nhất là dịp 19/5, ngày sinh của Người, khi lượng khách tăng rất cao.
Khi tham quan, khách giữ trật tự, ăn mặc lịch sự, không giẫm lên vườn, không ngắt hoa, không hút thuốc trong khu di tích. Gần đó có mộ bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu của Người, trên núi Động Tranh, cũng là điểm nhiều khách ghé thăm.
Núi Đụn, thành Vạn An và đền vua Mai
Núi Đụn, còn gọi là núi Đại Huệ, là dãy núi nằm giữa huyện, nhìn xuống đồng bằng sông Lam. Đầu thế kỷ VIII, Mai Thúc Loan lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ của nhà Đường, xưng là Mai Hắc Đế, xây thành Vạn An dưới chân núi làm căn cứ. Cuộc khởi nghĩa lan rộng ra nhiều châu quận trước khi bị đàn áp.
Ngày nay, dấu tích thành Vạn An còn lại một phần, cùng đền thờ Mai Hắc Đế và lăng mộ vua Mai trong khu di tích. Lễ hội đền vua Mai diễn ra hằng năm, với các nghi lễ truyền thống và sinh hoạt văn hóa dân gian.
Núi Đại Huệ cũng có nhiều cảnh đẹp, rừng thông, đường lên đỉnh nhìn được toàn cảnh làng quê Nam Đàn và dòng sông Lam. Một số dự án du lịch, nghỉ dưỡng đã được xây dựng trên núi.
Câu chuyện vua Mai là một phần trong ký ức chung của người Nam Đàn. Nhiều làng quanh núi có truyền thuyết về binh lính, kho lương, giếng nước của nghĩa quân, được người già kể lại cho con cháu.
Phan Bội Châu và những người con Nam Đàn
Phan Bội Châu, nhà yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX, người khởi xướng phong trào Đông Du, sinh ra ở làng Đan Nhiễm thuộc Nam Đàn. Khu lưu niệm ở quê ông có ngôi nhà, đền thờ và nhà trưng bày, là điểm đến của học sinh và khách tìm hiểu lịch sử.
Nam Đàn còn là quê của nhiều nhà khoa bảng, nhà nho, nhà hoạt động xã hội khác qua các thời. Mảnh đất nhỏ bên sông Lam có nhiều người tên tuổi đến mức người Nghệ An hay nói Nam Đàn là đất học, đất của những người làm nên lịch sử.
Nếp học vẫn được giữ trong các gia đình ở đây. Các làng có nhà thờ họ ghi danh những người đỗ đạt, có quỹ khuyến học, phần thưởng cho con cháu học giỏi. Nhiều người đi xa thành đạt vẫn gửi tiền về xây trường, sửa đường cho quê.
Khi tham quan các khu lưu niệm, khách nên dành thời gian đọc thông tin trưng bày để hiểu bối cảnh lịch sử, vì mỗi nơi gắn với một giai đoạn khác nhau của đất nước.
Sông Lam, đê và những làng bãi
Sông Lam chảy qua Nam Đàn theo hướng tây – đông, chia huyện thành hai phần không đều: phần lớn ở bờ bắc, một số xã ở bờ nam giáp Hà Tĩnh. Đê sông Lam chạy dọc bờ bắc, bảo vệ đồng ruộng và làng mạc khỏi lũ.
Ngoài đê là những bãi bồi rộng, trồng ngô, lạc, đậu, rau màu. Mùa lũ, bãi ngập sâu; nước rút để lại lớp phù sa màu mỡ. Những làng bãi sống chung với lũ, nhà dựng trên nền cao, có thuyền nhỏ để đi lại khi nước lên.
Sông Lam ở Nam Đàn cũng là nơi có hến. Món bánh đúc hến, cháo hến của Nam Đàn được nhiều người biết. Những con thuyền nhỏ ra sông cào hến từ sáng sớm, đem về đãi sạch, luộc lấy nước, xúc ruột hến bán ở chợ.
Bên kia sông là vùng Hà Tĩnh. Trước kia qua lại bằng đò, nay có cầu. Người hai bờ có quan hệ họ hàng, buôn bán lâu đời, nói chung một giọng xứ Nghệ.
Tương Nam Đàn và món quê
Tương Nam Đàn là sản vật được biết nhiều nhất của huyện, làm từ gạo nếp, đậu nành và muối, ủ trong chum sành phơi nắng nhiều tháng. Tương đã chín có màu vàng nâu, vị ngọt, thơm, dùng để chấm rau luộc, kho cá, nấu canh.
Mỗi gia đình làm tương có bí quyết riêng về cách chọn đậu, làm mốc, tỷ lệ muối. Người mua nên chọn tương đã chín, màu đều, không có mùi lạ, đóng chai kín. Tương mở ra nên cất chỗ mát, dùng thìa sạch để tránh mốc.
Ngoài tương, Nam Đàn có nhút, cà muối, bánh đúc hến, cháo lươn. Bữa cơm quê thường có rau luộc chấm tương, cá kho, canh rau, đơn giản mà đậm vị.
Người Nam Đàn đi xa thường mang theo vài chai tương của mẹ. Tương là thứ quà quê gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ, từ những chum tương phơi ngoài sân đến bát rau luộc chấm tương trong bữa tối.
Đi lại và vị trí gần Vinh
Nam Đàn nằm không xa Vinh về phía tây nam, đi theo quốc lộ 46. Từ Vinh có xe buýt, xe khách đi Nam Đàn, Kim Liên. Các tuyến quốc lộ, đường tỉnh nối Nam Đàn với Đô Lương, Thanh Chương và Hưng Nguyên.
Thị trấn Nam Đàn là trung tâm của huyện, nằm bên sông Lam, có chợ, bệnh viện, trường học. Từ thị trấn đi Kim Liên, núi Đụn, đền vua Mai đều gần.
Vì gần Vinh và có khu di tích lớn, Nam Đàn đón nhiều khách du lịch, nhất là các đoàn học sinh, cán bộ. Dịch vụ ăn uống, lưu trú quanh khu di tích Kim Liên khá đầy đủ.
Khách có thể kết hợp tham quan Kim Liên, đền vua Mai, khu lưu niệm Phan Bội Châu trong một ngày, rồi về Vinh hoặc đi tiếp lên Thanh Chương, Đô Lương.
Mùa hè ở Nam Đàn nóng và có gió Lào, nên mang mũ, nước uống và tránh đi bộ nhiều vào giữa trưa. Mùa mưa bão, vùng bãi ven sông Lam có thể ngập; khách đi các làng ven sông nên hỏi tình hình nước trước. Mùa thu và mùa xuân là lúc dễ chịu nhất để đi lại trong huyện.
Ví, giặm và nếp làng Nam Đàn
Nam Đàn là một trong những vùng có truyền thống dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh. Những câu hò ví đò đưa trên sông Lam, ví phường vải, giặm kể chuyện được hát trong lao động và sinh hoạt làng. Thời Chủ tịch Hồ Chí Minh còn nhỏ, những lời ru, câu ví của mẹ là một phần tuổi thơ của Người, như nhiều tài liệu đã kể.
Ngày nay, các câu lạc bộ dân ca ví, giặm vẫn hoạt động ở nhiều xã, biểu diễn trong các dịp lễ hội và cho khách tham quan Kim Liên. Từ năm 2014, khi dân ca ví, giặm được UNESCO ghi danh, việc truyền dạy cho lớp trẻ được quan tâm nhiều hơn.
Nếp làng Nam Đàn mang đặc điểm chung của đồng bằng xứ Nghệ: làng có đình, có nhà thờ họ, có giếng làng, cổng làng. Các dòng họ lớn giữ gia phả, tổ chức giỗ họ hằng năm. Con cháu đi xa vẫn về dự giỗ họ, góp tiền tu sửa nhà thờ.
Người Nam Đàn có tiếng sống giản dị, chuộng học, trọng chữ nghĩa. Trong nhiều gia đình, góc học tập của con cháu được coi trọng hơn cả bộ bàn ghế tiếp khách. Đó là nếp sống mà người đi xa nhắc lại với nhiều tự hào.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ Nam Đàn cũ
Từ 1/7/2025, huyện Nam Đàn thôi là đơn vị hành chính. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Tên Kim Liên vẫn gắn với vùng quê của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhưng ranh giới các xã mới cần tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Địa chỉ trước kia có dạng: xóm, xã cũ, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: xóm, xã mới, tỉnh Nghệ An. Nhiều xã của Nam Đàn cũ có tên bắt đầu bằng chữ Nam, như Nam Giang, Nam Cát, Nam Kim, giúp nhận ra địa chỉ thuộc huyện này.
Qua các đợt gộp xã những năm 2019–2025, một số xã đã có tên mới, như các xã ghép từ chữ của những xã cũ. Giấy tờ cấp trong khoảng này có thể ghi tên khác với cả trước và sau, đều hợp lệ theo thời điểm cấp.
Khi làm thủ tục mới, khai tên xã mới và tỉnh Nghệ An. Nếu cần xác nhận địa chỉ cũ và mới là một, đề nghị ủy ban xã nơi cư trú hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Nam Đàn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Nam Đàn không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành các xã mới thuộc tỉnh Nghệ An, tỉnh này giữ nguyên tên và không sáp nhập với tỉnh nào.
Làng Sen và làng Hoàng Trù khác nhau thế nào?
Làng Hoàng Trù là quê ngoại, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra năm 1890. Làng Sen là quê nội, nơi có ngôi nhà của cụ Nguyễn Sinh Sắc. Hai làng cách nhau không xa, cùng thuộc khu di tích Kim Liên.
Đền vua Mai thờ ai?
Đền thờ Mai Hắc Đế, tức Mai Thúc Loan, người lãnh đạo khởi nghĩa chống nhà Đường đầu thế kỷ VIII, xây thành Vạn An dưới chân núi Đụn ở Nam Đàn. Khu di tích có đền thờ, lăng mộ và dấu tích thành.
Phan Bội Châu quê ở đâu?
Phan Bội Châu sinh ra ở làng Đan Nhiễm thuộc huyện Nam Đàn cũ, tỉnh Nghệ An. Ở quê ông có khu lưu niệm với ngôi nhà, đền thờ và nhà trưng bày về cuộc đời và phong trào Đông Du.
Tương Nam Đàn làm từ gì?
Tương Nam Đàn làm từ gạo nếp, đậu nành và muối, ủ trong chum sành phơi nắng nhiều tháng. Tương chín có màu vàng nâu, vị ngọt thơm, dùng chấm rau luộc, kho cá hay nấu canh.
Nên đi Kim Liên vào lúc nào?
Nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng và đông người. Dịp 19/5 lượng khách rất đông. Mùa hè có sen nở trong các ao làng, nhưng trời nóng, có gió Lào.