Huyện Na Rì nằm ở phía đông tỉnh Bắc Kạn cũ, giáp tỉnh Lạng Sơn, trung tâm là thị trấn Yến Lạc bên sông Bắc Giang. Vùng này có Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ và nổi tiếng với nghề làm miến dong. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Na Rì cũ thuộc các xã mới của tỉnh Thái Nguyên.
So với Ba Bể hay Chợ Đồn, Na Rì ít được người ngoài nhắc tới, nhưng với người Bắc Kạn cũ, đây là vùng thung lũng dài, đất ruộng rộng hiếm có giữa miền núi, và là quê của những mẻ miến phơi trắng sân mỗi dịp cuối năm. Bài này nói về tên gọi, vị trí, dòng sông, rừng Kim Hỷ, nghề miến, nếp sống và cách ghi địa chỉ Na Rì cũ hôm nay.
Tên Na Rì và vị trí ở rìa đông Bắc Kạn cũ
Tên Na Rì thường được giải thích theo tiếng Tày: "na" là ruộng, "rì" là dài, nghĩa là ruộng dài. Cách hiểu này khớp với hình dạng những cánh đồng chạy dọc thung lũng sông Bắc Giang, thứ người lần đầu đến Na Rì hay để ý nhất khi xe vượt đèo xuống trung tâm huyện.
Na Rì giáp tỉnh Lạng Sơn ở phía đông, giáp Ngân Sơn ở phía bắc, Bạch Thông ở phía tây và vùng Thái Nguyên cũ ở phía nam. Vì nằm ở rìa đông của tỉnh, người Na Rì từ lâu có quan hệ buôn bán, họ hàng với người Tày, Nùng bên phía Lạng Sơn, giọng nói và nhiều phong tục gần với vùng xứ Lạng.
Thời Bắc Thái từ 1965 đến 1996, Na Rì là một huyện vùng cao xa nhất về phía đông của tỉnh. Khi tái lập tỉnh Bắc Kạn năm 1997, Na Rì trở về Bắc Kạn và giữ tên cho tới tháng 7/2025, không bị chia tách hay đổi tên cấp huyện trong giai đoạn này.
Trung tâm huyện là thị trấn Yến Lạc, nơi có chợ, các cơ quan huyện cũ, trường học, trung tâm y tế. Người các xã quen nói "ra Yến Lạc" khi đi chợ hay làm giấy tờ. Trong đợt sắp xếp xã những năm 2019–2020, một số xã của huyện được nhập lại, nên tên xã cũ trên giấy tờ có khi không còn trong danh sách năm 2024.
Sông Bắc Giang và những cánh đồng dọc thung lũng
Sông Bắc Giang chảy qua Na Rì theo hướng sang Lạng Sơn, là một nhánh thuộc hệ thống sông Kỳ Cùng. Khác với sông Cầu chảy về phía nam xuống đồng bằng Bắc Bộ, nước sông Bắc Giang đi về phía đông bắc, nên Na Rì nằm ở một lưu vực khác hẳn phần lớn tỉnh Bắc Kạn cũ.
Dọc thung lũng sông là những cánh đồng lúa nước tương đối rộng so với miền núi, cùng bãi bồi trồng ngô, đậu, rau màu. Người Tày dựng nhà sàn ở chân đồi, nhìn xuống ruộng; ruộng được tưới bằng mương phai, cọn nước dẫn từ suối và sông.
Mùa mưa, sông Bắc Giang có thể lên nhanh, gây ngập ruộng và đường ở những đoạn thấp. Người dân quen gặt sớm các thửa ruộng sát sông, kê cao lúa giống, và không qua ngầm tràn khi nước đục chảy mạnh. Những năm lũ lớn, cả thung lũng có thể bị chia cắt vài ngày.
Mùa khô, sông trong và cạn, trẻ con ra bãi chơi, người lớn đánh cá bằng lưới nhỏ, đơm đó. Dòng sông vì thế gắn với nhịp sống hằng ngày hơn là cảnh để ngắm, và hầu như gia đình nào trong thung lũng cũng có kỷ niệm với một khúc sông riêng.
Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ
Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ nằm chủ yếu trên đất Na Rì, một phần sang vùng giáp ranh của huyện lân cận. Đây là vùng rừng trên núi đá vôi xen núi đất, còn giữ được nhiều mảng rừng tự nhiên ở phía đông Bắc Kạn cũ, là nơi sống của nhiều loài cây gỗ, cây thuốc và động vật rừng.
Trong khu bảo tồn và vùng đệm có các bản người Tày, Dao sinh sống từ lâu. Quy định bảo tồn hạn chế khai thác gỗ, săn bắt, phát nương mới trong vùng lõi; người dân được khuyến khích nhận khoán bảo vệ rừng, trồng rừng ở vùng đệm và phát triển chăn nuôi, trồng trọt trên đất đã có.
Khu bảo tồn chưa phải điểm du lịch đông khách. Đường vào nhiều khu rừng chỉ là đường mòn, dốc và trơn khi mưa, sóng điện thoại chập chờn. Người muốn đi bộ trong rừng nên liên hệ ban quản lý hoặc chính quyền xã, đi cùng người dẫn đường địa phương.
Rừng Kim Hỷ còn là nơi giữ nước cho các suối đổ vào sông Bắc Giang. Mất rừng ở đây đồng nghĩa với lũ dữ hơn vào mùa mưa và suối cạn hơn vào mùa khô, điều người dân dưới thung lũng hiểu rõ qua kinh nghiệm nhiều năm.
Miến dong: củ dong riềng và mùa làm miến
Na Rì là một trong những vùng làm miến dong có tiếng nhất của Bắc Kạn cũ. Củ dong riềng được trồng trên nương, ruộng bãi; cuối năm thu củ về, rửa sạch, nghiền, lọc lấy tinh bột rồi tráng bánh, thái sợi, phơi khô. Mùa làm miến thường rơi vào những tháng hanh khô cuối năm.
Vào mùa, sân nhà, bãi đất trống ở nhiều thôn trắng những giàn miến phơi trên phên tre. Miến phơi bằng nắng tự nhiên nên phụ thuộc thời tiết; gặp mấy ngày nồm ẩm, người làm phải canh, cất vào, phơi lại.
Nhiều hộ làm thành tổ hợp tác, cơ sở nhỏ để có máy nghiền, máy thái, đóng gói bán đi xa. Miến Na Rì xuất hiện ở chợ thành phố Bắc Kạn cũ, ở Thái Nguyên, Hà Nội, thường kèm lời giới thiệu là làm từ dong riềng địa phương.
Nghề miến giữ chân được một phần lao động trẻ ở lại quê vào mùa vụ cuối năm. Những ngày cao điểm, cả nhà cùng làm từ sáng sớm: người rửa củ, người trông máy nghiền, người tráng bánh, người mang ra sân phơi, tối lại gom vào. Nước thải từ khâu lọc bột cũng là chuyện các thôn phải tính cách xử lý để khỏi làm bẩn suối.
Người mua nên chọn miến sợi đều, màu trong hơi ngà, không có mùi lạ, và hỏi rõ cơ sở làm. Giá miến thay đổi theo vụ và theo cơ sở, nên so sánh vài nơi trước khi mua nhiều. Miến khô cần cất nơi khô ráo, buộc kín để khỏi ẩm.
Người Tày, Nùng, Dao và nếp sống thung lũng
Người Tày là cộng đồng đông nhất ở Na Rì, tiếp theo là người Nùng, Dao, Kinh. Người Tày, Nùng sống trong thung lũng, làm ruộng nước; người Dao sống ở sườn núi cao hơn, làm nương, trồng rừng, chăn nuôi.
Hát then, hát sli, đàn tính vẫn là sinh hoạt quen thuộc trong các dịp lễ, đám cưới, mừng nhà mới. Lễ xuống đồng đầu năm được tổ chức ở nhiều xã, có ném còn, kéo co, đẩy gậy, thu hút cả người các xã lân cận tới xem.
Ẩm thực Na Rì có xôi nếp, khâu nhục, vịt quay, lạp sườn hun khói, bánh khảo, miến xào với thịt, măng. Dịp Tết, nhiều nhà vẫn tự gói bánh chưng gù, làm bánh trứng kiến khi có mùa, dù loại bánh này ngày càng hiếm.
Chợ Yến Lạc và các chợ phiên xã là nơi mua bán nông sản, gia súc, đồ dùng, cũng là chỗ gặp gỡ của người các bản xa. Phiên chợ đông nhất vào buổi sáng, đến trưa đã vãn.
Đường đến Na Rì và chuyện đi lại
Na Rì không nằm trên quốc lộ 3, nên đi từ thành phố Bắc Kạn cũ sang phải theo đường nhánh về phía đông, qua những đoạn đèo dốc và rừng. Từ phía Lạng Sơn cũng có đường sang, nối Na Rì với các huyện giáp ranh của Lạng Sơn cũ.
Xe khách từ Hà Nội, Thái Nguyên đi Na Rì có chạy nhưng số chuyến không nhiều. Người đi thường đặt vé trước, hoặc đi tới thành phố Bắc Kạn cũ rồi đổi xe. Giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe.
Trong huyện, đường từ Yến Lạc vào các xã vùng cao nhiều đoạn hẹp, dốc. Mùa mưa có thể sạt lở; trước khi đi nên hỏi tình hình đường, mang áo mưa, đèn pin và để ý thời tiết trên núi.
Người đi xe máy nên đổ đầy xăng ở Yến Lạc trước khi vào bản xa. Sóng điện thoại trong các thung lũng hẹp có thể yếu; báo trước lịch trình cho người thân là thói quen nên có.
Na Rì cũ nay thuộc đâu và cách ghi địa chỉ
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bắc Kạn nhập vào tỉnh Thái Nguyên và cấp huyện không còn. Thị trấn Yến Lạc cùng các xã của Na Rì cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Chợ, trường học, trạm y tế vẫn ở chỗ cũ; người dân làm giấy tờ ở ủy ban xã mới, việc cấp tỉnh chuyển về các sở ngành của Thái Nguyên. Với các xã xa, quãng đường tới trung tâm tỉnh dài hơn trước, nên nhiều việc được hướng dẫn làm trực tuyến hoặc qua bưu điện.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "thôn, xã cũ, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã mới, tỉnh Thái Nguyên". Tên xã mới nên tra trên danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi trưởng thôn, vì ranh giới xã mới không trùng hẳn với xã cũ.
Người sinh trước năm 1997 có giấy tờ ghi huyện Na Rì, tỉnh Bắc Thái. Những cách ghi này cùng chỉ một vùng đất; mang theo giấy tờ gốc khi làm thủ tục để cán bộ đối chiếu là đủ, không phải đổi giấy chỉ vì tên tỉnh, tên huyện thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Na Rì cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Na Rì cũ thuộc tỉnh Thái Nguyên, sau khi Bắc Kạn nhập vào Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn là cấp hành chính, thị trấn Yến Lạc và các xã cũ được sắp xếp thành xã mới.
Na Rì nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến, Na Rì là tiếng Tày, "na" là ruộng và "rì" là dài, tức là ruộng dài. Tên gọi này khớp với những cánh đồng chạy dọc thung lũng sông Bắc Giang ở trung tâm huyện cũ.
Yến Lạc là gì?
Yến Lạc là thị trấn huyện lỵ của huyện Na Rì cũ, nằm bên sông Bắc Giang, nơi có chợ, các cơ quan huyện cũ, trường học và trung tâm y tế. Người các xã vẫn quen gọi trung tâm huyện là Yến Lạc.
Miến dong Na Rì làm từ gì?
Miến dong Na Rì làm từ tinh bột củ dong riềng trồng tại địa phương. Củ được nghiền, lọc lấy bột, tráng thành bánh, thái sợi rồi phơi nắng. Mùa làm miến thường vào những tháng hanh khô cuối năm.
Sông Bắc Giang ở Na Rì chảy về đâu?
Sông Bắc Giang chảy qua Na Rì sang tỉnh Lạng Sơn, thuộc hệ thống sông Kỳ Cùng. Đây là lưu vực khác với sông Cầu, con sông chảy qua thành phố Bắc Kạn cũ rồi xuống Thái Nguyên. Tên sông dễ nhầm với tỉnh Bắc Giang nhưng không liên quan.
Có thể vào Khu bảo tồn Kim Hỷ tham quan không?
Khu bảo tồn chưa phải điểm du lịch đông khách, đường vào nhiều nơi chỉ là đường mòn dốc. Nếu muốn đi, nên liên hệ ban quản lý hoặc chính quyền xã, đi cùng người dẫn đường địa phương và tuân thủ quy định bảo vệ rừng.