Huyện Na Hang là đơn vị cấp huyện ở phía bắc tỉnh Tuyên Quang cũ, trung tâm là thị trấn Na Hang bên sông Gâm, gần công trình thủy điện Tuyên Quang. Huyện giáp Lâm Bình ở phía bắc, Chiêm Hóa ở phía nam và tỉnh Bắc Kạn ở phía đông. Từ 1/7/2025, cấp huyện được bỏ, địa bàn Na Hang cũ chia thành một số xã thuộc tỉnh Tuyên Quang mới.
Na Hang được biết tới qua hồ thủy điện giữa núi đá và khu rừng đặc dụng có loài voọc quý. Nhưng với người địa phương, đó còn là câu chuyện của những bản phải dời nhà lên cao, của nghề cá trên hồ và một thị trấn thay đổi theo công trình. Bài viết đi qua lịch sử, cảnh quan, đời sống và địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Từ vùng thượng sông Gâm đến huyện có ranh giới thu hẹp năm 2011
Na Hang nằm ở thượng nguồn sông Gâm trên đất Tuyên Quang, vùng núi cao, dân cư chủ yếu là người Tày, Dao, Mông, sống rải rác trong các thung lũng. Thời phong kiến và thời Pháp, đây là vùng xa xôi của châu Chiêm Hóa và các vùng lân cận, đi lại chủ yếu bằng thuyền ngược sông hoặc đường mòn qua núi.
Về sau vùng này được tổ chức thành huyện Na Hang, trung tâm đặt ở vùng thị trấn ngày nay. Trước năm 2011, Na Hang có diện tích rộng hơn, kéo lên phía bắc. Năm 2011, một phần các xã phía trên của Na Hang cùng với một số xã của Chiêm Hóa được tách ra lập huyện Lâm Bình. Từ đó Na Hang thu hẹp lại, chủ yếu là vùng quanh thị trấn và lòng hồ phía dưới.
Những lần thay đổi ấy để lại dấu trên giấy tờ: người ở vùng nay thuộc Lâm Bình có thể có giấy cũ ghi Na Hang. Trong nội huyện cũng có những đợt nhập xã nhỏ trước năm 2025. Khi tra cứu quê gốc, nên ghi cả tên bản, vì tên bản ít thay đổi hơn tên xã, tên huyện.
Thủy điện Tuyên Quang và một thị trấn đổi khác
Công trình thủy điện Tuyên Quang trên sông Gâm, gần thị trấn Na Hang, được xây trong những năm 2000 và hoàn thành vào cuối thập kỷ đó. Đập chắn ngang dòng sông giữa hai dãy núi, tạo nên hồ chứa lớn kéo dài lên phía thượng nguồn tới đất Lâm Bình. Công trình vừa phát điện, vừa góp phần điều tiết lũ cho vùng hạ du sông Lô, sông Gâm.
Để xây đập và tích nước, nhiều bản ven sông phải di dời, người dân chuyển lên các khu tái định cư trên cao hoặc đi nơi khác. Ruộng nước ven sông cũ chìm dưới lòng hồ, người dân phải học cách làm nương, trồng rừng, đánh cá. Câu chuyện tái định cư đến nay vẫn được người lớn tuổi kể lại với nhiều cảm xúc lẫn lộn.
Thị trấn Na Hang trong những năm xây dựng công trình đông đúc lên nhanh, nhiều nhà hàng, nhà trọ, cửa hàng vật tư mọc lên. Sau khi công trình hoàn thành, thị trấn chững lại, rồi dần chuyển sang đón khách du lịch đến xem hồ. Người dân ven hồ được nhắc phải theo dõi thông báo vận hành, xả lũ của nhà máy, nhất là mùa mưa.
Lòng hồ giữa núi đá và cách đi thuyền cho an toàn
Lòng hồ Na Hang trải dài giữa các dãy núi đá vôi dựng đứng, có những đoạn hẹp như hẻm, những đoạn mở rộng với nhiều đảo nhỏ. Mặt nước xanh, sương mù buổi sớm phủ thấp trên núi. Đi thuyền trên hồ là cách chính để ngắm cảnh, ghé các bản ven hồ, các hang, thác nước đổ xuống từ vách núi.
Thuyền du lịch xuất phát từ khu vực gần thị trấn hoặc các bến trên hồ. Khách nên đi thuyền có giấy phép, có đủ áo phao, mặc áo phao suốt chuyến, không ngồi ở mép thuyền, không đứng lên khi thuyền đang chạy. Trời giông, gió mạnh thì nên hoãn chuyến; mặt hồ giữa núi đổi trời nhanh hơn người ta tưởng.
Mùa đẹp để đi hồ thường là mùa xuân và mùa thu, khi trời trong, nước hồ xanh. Mùa hè nước dâng, có thể đục hơn sau mưa lớn; mùa đông lạnh, nhiều sương. Lịch thuyền, giá thuê thuyền tùy từng chủ đò và từng mùa, nên hỏi trực tiếp và thỏa thuận rõ hành trình trước khi xuống thuyền.
Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang và loài voọc mũi hếch
Na Hang có khu bảo tồn thiên nhiên với rừng núi đá vôi còn khá nguyên vẹn. Nơi đây được biết đến vì là một trong số ít chỗ còn loài voọc mũi hếch, loài linh trưởng đặc hữu của miền Bắc Việt Nam, đang ở mức nguy cấp. Ngoài voọc, rừng còn nhiều loài động thực vật quý, nhiều cây gỗ lớn trên vách đá.
Các chương trình bảo tồn có sự tham gia của người dân địa phương, như tuần tra rừng, hạn chế khai thác, chuyển đổi sinh kế. Việc săn bắt, chặt phá trong khu bảo tồn bị cấm theo pháp luật. Người dân ven rừng đã quen với việc giữ rừng, nhiều thôn có tổ bảo vệ rừng riêng.
Khách muốn vào rừng nên đi theo hướng dẫn của ban quản lý hoặc người dẫn được phép, không tự ý vào khu vực cấm, không mang theo đồ săn bắt, không cho thú ăn. Muốn thấy voọc ngoài tự nhiên là rất khó, cần kiên nhẫn và may mắn; đừng tin những lời mời chào chắc chắn được thấy.
Cá hồ, măng rừng và bữa cơm của người Tày Na Hang
Cá là sản vật quen thuộc nhất từ khi có hồ: cá nuôi lồng, cá đánh bắt tự nhiên trên lòng hồ, trong đó có những loài cá sông lớn mà người dân gọi theo tên địa phương. Nhà hàng ở thị trấn bán cá nướng, cá hấp, lẩu cá cho khách; người dân thì phơi, sấy cá làm quà.
Ngoài cá, bữa cơm người Tày Na Hang có măng rừng, rau dớn, rau bò khai, thịt lợn đen gác bếp, xôi ngũ sắc, rượu ngô. Mùa măng vào khoảng mùa mưa, người dân vào rừng lấy măng về luộc, ngâm chua, phơi khô. Mật ong rừng, nấm hương cũng là thứ được khách tìm mua.
Nghề chính của nhiều hộ vẫn là làm nương, trồng rừng keo, nuôi gia súc, kết hợp nuôi cá lồng trên hồ. Một số bản ven hồ làm homestay, đón khách ngủ nhà sàn, đi thuyền, ăn cơm nhà. Khách đến ở nên báo trước số người, hỏi rõ chỗ ngủ, nhà vệ sinh, nước nóng, vì điều kiện mỗi nhà một khác.
Người Dao, người Mông trên những sườn núi cao
Ngoài người Tày ở thung lũng và ven hồ, Na Hang có nhiều bản người Dao, người Mông ở trên các sườn núi cao. Người Dao có nhiều nhóm, trang phục khác nhau, phụ nữ giỏi thêu, nhuộm chàm, đàn ông biết nhiều bài thuốc nam. Lễ cấp sắc của người Dao là nghi lễ trưởng thành quan trọng, được giữ ở nhiều bản.
Người Mông sống ở những nơi cao nhất, trồng ngô, nuôi bò, dê, làm nhà trình tường hoặc nhà gỗ. Đường lên các bản người Mông thường dốc, hẹp, nhiều đoạn chỉ đi được xe máy. Tết của người Mông thường sớm hơn Tết Nguyên đán, có các hoạt động như ném pao, thổi khèn.
Ở chợ phiên, người Dao, người Mông xuống bán dược liệu, mật ong, gà, rau rừng và mua về muối, dầu, đồ dùng. Khách muốn mua dược liệu nên cẩn thận, không tự ý dùng làm thuốc khi chưa hỏi người có chuyên môn y tế; mua làm quà, làm gia vị thì nên hỏi kỹ cách dùng.
Đường đến Na Hang và lưu ý mùa mưa
Từ thành phố Tuyên Quang đi Na Hang theo trục đường dọc sông Gâm, qua Chiêm Hóa rồi lên thị trấn. Đường núi quanh co, đoạn gần thị trấn có nhiều khúc cua sát vực, nên đi chậm, nhất là buổi tối và khi trời mưa. Xe khách chạy từ thành phố và từ Hà Nội lên; giờ chạy, giá vé nên hỏi trực tiếp nhà xe.
Ngoài ra có đường nối Na Hang sang Bắc Kạn và lên Lâm Bình, sang Hà Giang cũ. Những tuyến này qua vùng núi cao, đường hẹp, mùa mưa dễ sạt lở, nên hỏi người địa phương trước khi đi. Đi xe máy cần kiểm tra phanh, lốp kỹ, mang theo áo mưa và đèn.
Mùa mưa lũ, ngoài nguy cơ sạt lở còn có việc nhà máy thủy điện điều tiết nước. Người ở hạ du sông Gâm cần theo dõi thông báo xả lũ, không đánh cá, không tắm sông, không lội qua ngầm khi có thông báo. Khách du lịch cũng nên tránh lịch đi hồ vào những ngày mưa to kéo dài.
Sau 7/2025: Na Hang cũ ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Na Hang không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Na Hang và các xã cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang. Tên Na Hang vẫn được dùng trong tên gọi vùng hồ, khu bảo tồn và trong lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Khi ghi địa chỉ, chỉ cần thôn hoặc tổ dân phố, tên xã mới và tỉnh Tuyên Quang. Với hồ sơ cần đối chiếu giấy tờ cũ, ghi thêm trong ngoặc "trước 7/2025 là thị trấn Na Hang" hoặc tên xã cũ. Giấy tờ đã cấp với tên huyện cũ vẫn có giá trị, chỉ cập nhật khi làm thủ tục mới.
Người tái định cư từ vùng lòng hồ có thể có hồ sơ đất đai qua nhiều lớp: nơi ở cũ đã chìm dưới hồ, nơi ở mới cấp theo dự án, nay lại đổi tên xã. Khi có việc cần chứng minh nguồn gốc đất, nên giữ đầy đủ quyết định tái định cư, biên bản giao đất, và hỏi cán bộ địa chính cấp xã về cách đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Na Hang nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Na Hang cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, gồm cả đất Hà Giang cũ. Cấp huyện được bỏ, thị trấn Na Hang và các xã cũ được ghép thành một số xã mới trực thuộc tỉnh.
Thủy điện Tuyên Quang nằm ở đâu?
Thủy điện Tuyên Quang nằm trên sông Gâm, gần thị trấn Na Hang thuộc huyện Na Hang cũ. Hồ chứa của công trình kéo dài lên phía thượng nguồn tới đất Lâm Bình, tạo nên vùng hồ giữa núi đá mà khách quen gọi là hồ Na Hang.
Voọc mũi hếch có ở Na Hang không?
Khu bảo tồn thiên nhiên ở Na Hang là một trong số ít nơi còn loài voọc mũi hếch, loài linh trưởng đặc hữu đang nguy cấp. Muốn thấy chúng ngoài tự nhiên rất khó; vào rừng phải theo hướng dẫn của ban quản lý.
Đi thuyền trên hồ Na Hang cần lưu ý gì?
Nên chọn thuyền có giấy phép, mặc áo phao suốt chuyến, không đứng lên khi thuyền chạy và hoãn chuyến khi trời giông gió. Giá thuê và lịch trình nên thỏa thuận rõ với chủ đò trước khi xuống thuyền.
Vì sao Na Hang nhỏ hơn trước?
Năm 2011, một phần các xã phía trên của Na Hang cùng một số xã của Chiêm Hóa được tách ra để lập huyện Lâm Bình. Từ đó Na Hang thu hẹp lại, chủ yếu là vùng quanh thị trấn và phần lòng hồ phía dưới.
Na Hang có đặc sản gì?
Na Hang có cá hồ nuôi lồng và đánh bắt tự nhiên, măng rừng, rau rừng, thịt lợn đen gác bếp, mật ong rừng, nấm hương. Cá hồ được bán ở các nhà hàng trong thị trấn, người dân còn phơi sấy làm quà mang đi xa.